TIRANA. Albanııa Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde eýropalyq evreılerge joıylý qaýpi tónip turǵanda erlik jasap, kómektesken. Biraq el tarıhynda mundaı sanaýly áreketten de joǵary erlikter bar.
Eshkim ata-ájelerimizdi Holokost kezinde adamdardy qutqarý úshin óz ómirin táýekelge tigýge, qurban etýge shaqyrǵan joq. Biraq kóptegen alban-musylmandar, hrıstıandar men ateıster dál osylaı jasady. Albanııanyń qurmet kodeksi bárimizge muqtaj beıtanys adamdarǵa baspana usynýdy talap etedi. Albanııa –soǵystyń basyna qaraǵanda aıaǵynda evreıleri kóp bolǵan Eýropadaǵy jalǵyz memleket.
Osydan keıin qýdalaýdy óz kózimizben kórdik. Syrtqy jaýlarymyzdy jeńgennen soń, el ishinde de sondaı qatygezdikke tap boldyq. Osylaısha, ózine jaý sanaǵandardy túrmege qamaǵan, azaptaǵan jáne óltirgen qysymshyl totalıtarlyq rejimniń qurbanyna aınaldyq.
Bizdiń basymyzdan ótken taǵdyr synaǵyna dál qazir Aýǵanstan halqy túsip tur. «Talıban» eldegi bılikti jaýlap aldy. Bizdiń elde bılik shekarasyn jaýyp tastap, dıssıdent dep sanaǵandar men olardyń otbasylaryn qýdalaǵandarǵa kýá boldyq. Dál sol sekildi «Talıban» da óz qarsylastaryna osyndaı ádis qoldanady. Elý jylǵa jýyq azattyqtyń tátti dámin tattyq. Aýǵanstan da 20 jylǵa jýyq osyndaı jaqsylyqty kórdi. Endi sodan aıyrylyp qalmaq.
Búginde Albanııa – NATO múshesi, onyń artyqshylyqtaryn paıdalanady jáne yntymaqtastyqtyń aýyrtpalyǵyn bólisedi. Tarıhymyzdy eskere otyryp, biz «Talıbannan» qashqan myńdaǵan bosqynǵa baspana usynǵan álemdegi birinshi el atanǵanymyz óte durys. NATO-nyń barlyq múshesi óz jaýapkershiligin moıyndaýǵa tıis.
Iá, Aýǵanstanda ne bolyp jatyr, qazirgi oqıǵalar Soltústik Atlantıkalyq alıanstyń bolashaǵyn qalaı qalyptastyrady, nelikten ahýal osylaı órbimek degen mańyzdy suraq týyndaıtyny sózsiz. Biraq mundaı talqylaýdy júrgizý mańyzdy bolǵanymen, qazir bir ǵana nárse ózekti. Múmkindiginshe kóp adamnyń ómirin qutqarý úshin birlesip áreket etý. Biz barlyq demokratııalyq elderdiń, Soltústik Atlantıkalyq alıanstyń ortaq qundylyqtaryn saqtaýymyz kerek. Bul bizge sengendikten, qazir ómirine qaýip tónip turǵan adamdardan bas tartpaýdy bildiredi.
Birneshe kún buryn NATO músheleri Aýǵanstan halqynyń negizgi qoldaýshysy edi. Biz jıyrma jyl boıy talpynǵan bostandyq pen demokratııanyń ýádesin, prınsıpterin jáne keleshegin umytyp, kóleńke sekildi shegine almaımyz.
Osyndaı maqsattardy murat etip, kúsh pen mysaldyń kúshimen qorqytý úshin qurylǵan álemdegi eń qýatty áskerı odaq aýǵan halqynyń, sondaı-aq erkin, ádil ómir súrgisi keletin basqa da mıllıondaǵan adam men demokratııalyq qoǵam aldynda qýyrshaqqa aınala almaıdy.
Bárimiz – halyqaralyq qoǵamdastyq bizge sengen, biz úshin jumys istegen jáne biz usynǵan bolashaqtyń ýádesi úshin kúreskenderdiń barlyǵyna úmit, baspana jáne jańa ómir syılaýymyz kerek.
Biz aýǵan bosqyndaryn panalatýǵa keliskende, muny odaqtastar aldyndaǵy mindettemelerimizge baıyppen qaraǵandyqtan jasadyq. Biraq eń bastysy, biz muny halyqtyń bolmysynyń arqasynda jasadyq. Nebári 30 jyl buryn biz Adrıatıka jaǵalaýyndaǵy aýǵandyqtar edik.
Tıranadaǵy «Qyzyl Talıbannan» qashyp qutylýǵa tyrystyq. Kosovo soǵysy kezinde Serbııa basshysy Slobodan Mıloshevıchtiń etnostyq qyrǵynynan qashqan jarty mıllıon bosqynǵa pana usynyp, esigimizdi ashtyq.
Biz qatygez rejimniń qolynda qalǵan kezde de, basqa elderde bosqyn retinde jańa ómirge umtylǵan kezde de tırandardyń búkil qyryn jaqsy meńgerdik. Mundaı bastan ótken tájirıbeler bizge qorqynyshty týdyratyn qaýip emes, qaýipti týdyratyn qorqynysh ekenin úıretti.
Albanııa úlken de, baı da emes. Elimiz Eýropadaǵy kúrdeli shyndyqtan, sonyń ishinde ımmıgrasııa saldarynan týyndaıtyn aýyrtpalyqtan qashpaıdy. Biz bóten adamdardyń saýaldamaǵa, saılaýǵa jáne bılikke jetýge umtylǵan partııalar men saıasatkerlerdiń mindettemelerine áser etetinin bilemiz. Sondaı-aq barlyq basqa eldiń qıyn tańdaýyn qurmetteımiz. Biraq kómek kórsetýge mindetti adamdarǵa qatysty máselede, ómir men ólimniń birin tańdaý kerek bolǵanda, bizdiń jolymyz aıqyn.
Dál qazir áreket etpeý – óz tarıhymyzdan jeriný, ótken ǵasyrdaǵy qaıǵyly oqıǵalardan úırengenimizdi umytý. Qaza tapqan kóptegen jaýyngerdiń esimderin elemeý jáne urys dalasynda uzaq jyldar boıy jasalǵan sansyz qurbandyqty óshirý. «Talıban» men olardyń qatygezdikteri adamzatqa zulymdyqtyń eshqashan ólmeıtinin taǵy bir márte eske salady.
Albanııa NATO-nyń barlyq eli birge kóterýge tıis júktiń óz úlesin moınyna alýǵa daıyn. Biraq meni myna suraq mazalaıdy. Eger Alıanstyń eń kedeı múshesi Albanııa ózine júktelgen mindetti abyroımen oryndaı alsa, NATO-ǵa múshe basqa memleketterdiń qaısysy oǵan qol jetkize almaıdy? Endeshe, adamzat aldyndaǵy negizgi mindetimizdi oryndamaýǵa sebep bolatyn qandaı saıası aqtalý bar?
Saýsaqpen kórsetetinder kóp, qol kóterý de jetkiliksiz. NATO qurylǵandaǵy basty prınsıp mynaý: bir adamǵa jasalǵan shabýyl – adamzatqa shabýyl. Sonymen qatar NATO Aýǵanstanda qaldyryp bara jatqan gýmanıtarlyq qıyndyqty barlyǵy qabyldaýy kerek.
Edı RAMA,
Albanııanyń premer-mınıstri
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org