“MAQTAI BERSEŃDER, TURAMYN DA, KETIP QALAMYN” nemese QUPIIаSY KО́P JAZÝShYNYŃ ULY JALǴYZDYǴY...

...Ábe, deıdi qazekem, Ábeke, deıtin qazekem. Inileri aldyndaǵy atpaldaı aǵalarynyń atyn tolyq atamaı, ıman kórgen, izetti kelindeı, Sheraǵa, Seraǵa, Qalaǵa... dep syılaıdy. Syı­laı otyryp, ózderi de sol aǵalarynyń al­dynda erke­leıdi.   Al jazýshy Ábdi­jámil Nurpeıi­sov­tiń Almatyda ótken “Ábe dostaryn shaqyrady” atty shyǵarmashylyq kez­desýinde ádebıette jazýshynyń izinen ergen inileriniń shynaıy iltıpatyn kórdik. Ulttyq ádebıettegi juldyzdy shoǵyr Ábeńdi osylaı erkeletti, erkeledi de. Úlkenge degen osyndaı izetti burylýdy basqa halyqtan kezdestirý múmkin emes. Sol qazaqtyń Ábesi – Ábdijámil Nurpeıisovtiń beısenbi kúni Almatydaǵy Abaı atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq opera jáne balet teatrynda shyǵarmashylyq kezdesýi ótken. – Ábe, Ábeke, bul mereıtoı emes, bul toı emes, Sizdiń oqyrmandaryńyzben kezdesýińiz, –  deıdi inisi, dosy, syrlasy Dýlat Isabekov eshqashan mereıtoıyn ótkizip kórmegen aǵasyna. Aqıqaty solaı, osydan biraz ýaqyt buryn QR UǴA akademıgi Shora Sarybaevtan suhbattasyp otyryp, ol kisi Qanysh Sátbaev, Ábdijámil Nurpeıisov syndy bir týar tulǵaly azamattardyń eshqashan mereıtoı­laryn atap ótpegenin aıtqany bar edi.  О́mirinde mereıtoıyn atap ótpek túgili, týǵan kúnin de bilmegen jazýshyny aınalasyndaǵy etjaqyn dostary oqyrmandarymen bir dıdarlasýǵa jyl boıy ázer kóndirgen eken. Ortamyzda qashanǵy júre bersin degen bolýlary kerek... “Ábeke, mereıtoıyńyzdy ótkizbeseńiz ótkizbeńiz. Biraq, jurtpen bir dıdarlassańyz­shy. Myna halyq Sizdiń túrińizdi de umytyp qaldy ǵoı. Tiri Ábdijámil Nurpeıisovti kórsin de...” dep áreń kóndirdik deıtin Dýlat Isabekov ázil sóz aıtyp turmaǵandyǵy anyq. Almaty qalasynyń ákimi Ahmetjan Esimov te “abaılap shyǵyp”, Elbasynyń quttyqtaýyn oqyp berip, basqa eshnárseni qosyp-shatpaı sahnadan syrǵyp shyǵyp ketti. Jazýshynyń jurtshylyqpen júzdesýi kúndelikti ómir kórinisterinen, tolǵaýly oılarynan quralǵan “Ábe” degen derekti fılmniń úzindisimen bastaldy. Týǵan jerdiń ekpindep soqqan samaly samaıyndaǵy seldir tartqan aq shashyn Araldyń tolqyndaryndaı terbetip barady. Jelge qarsy jelbirep ketip bara jatqan jazýshy...  Ýaqyttyń da yzǵaryna osy­laı kóldeneń júrip kele jatqan fılm­degi keskinnen tolaıym taǵdyrly talanttyń búkil bolmysyn kóresiń. Bul fılmdi derekti týyndylar jasaýdyń maıtalmany – rejısser Sergeı Ázimov jasaǵanyn qoltańbasynan-aq jazbaı tanydyq. Demin ishine tartyp, bir qubylysty kútken zııaly eldiń túısigi aldamaǵan eken. Keshtiń bir jutym baldaı tatymdy, taǵylymdy ótýine  bar ónerlerin salǵan jáne osyny adamı paryzdary sanaǵan jandar saıdyń tasyndaı sahnaǵa shyqty. – Ánsheıinde mundaıda sahnaǵa bir ártis shyǵa kelip,  qolyndaǵy qaǵazyn syldyratyp oqı jónelýshi edi. Myna úsh sabaz saýdyrlap nege sahnaǵa shyǵa keldi? Onyń da sebebi bar. О́ıtkeni, Ábeń segiz qyrly tulǵa, toǵyz qyrly qalamger. Búgingi 1,5 saǵattyq kezdesýde osy­nyń bárin qamtý múmkin emes eken. Son­dyqtan da onyń úsh qyryn qamtyǵymyz keldi. Birinshiden, myna sóılep turǵan azamatqa – “Ábekeń jazýshy. Talant qupııasy” degen ta­qyryp júktelgen. Dúkeń – Dýlat Isabekovke  “Áı, ol kisi paıǵambar da bolsa, pende ǵoı” degen, Nurlan Erimbetovke “Qara sózben kúres­ken qalamger” deıtin, Ábekeńniń dúnıege kelgennen búgingisine deıingisin tolǵaý amanattalǵan, – dep bastady keshti jazýshy Smaǵul Elýbaı. Inileri sózderinde turdy. “Maqtaı berseń­der, turamyn da, ketip qalamyn” degen aǵanyń qatań talabyna kónip, yǵymen júre otyryp, artyq madaqtamady. Talanttarǵa ǵana tán balalyǵyn da, danalyǵyn da kúldire otyryp, shyndy sóıledi. Bolǵandy aıtty. Áıtpese, bir ómiriniń ózi tom-tom kitap bolatyn, “Kýr­lıan­dııadan” bastap, “Qan men ter” trılogııasy, “Sońǵy paryzy”   qazaq oqyrmandaryn ǵana moıyndatyp qoımaı, san tilge aýdarylǵan qa­lamger týraly aıtatyn sóz quryp qalyp pa?! – Ábekeń bıyl seksenniń seńgirine shyqty, 86-ǵa qadam basty. Áli tyń. Onyń qupııasyn ózi bylaı túsindirip berip edi. Sóıtsek, onyń aıtýynsha, ár jyl bitkende Jaratqan Ie perishtelerinen kimniń qansha ómir súrgeni men áli qansha jasaǵysy keletini jóninde esep alady eken. Sonda ózge jazý­shylar 5-6 jyldan ǵumyr surap jatqanda, Ábeń bir-aq jyl suraıdy da, qanaǵatshyldyń tilegi oryndalǵan ǵoı, kelesi jylǵa osylaı aman-esen jetip alady eken. Ábeke, osylaı ár jyly bir jyldan suraı berip, aramyzdan alystamańyz, – deıtin Dýlat Isabekovtiń ázil sııaqty áńgimesiniń astary tereń. Ábeńdi ǵana emes, ádebıettiń de “azaby” men “mazaǵyn” bir kisideı biletin Dýlat aǵamyz keshte jazýshynyń qyzyqty ádetteri men áńgimelerin kúldire otyryp, baıandady. Baıandaı otyryp, minezin ashty. “Ábdijámil Nurpeıisov jumbaq tulǵa. Onyń jumbaq bolatyny – Jaratqan Ieniń ol kisige darytqan jumbaq darynynda. Talant – qashan da tylsym. О́ıtkeni, ol – Táńir syıy. Allanyń adamǵa tapsyrǵan amanaty, adamzatqa qyzmet etsin dep túsirgen aıany. Ár uly talant sol uly amanatqa adal bolýǵa umtylady. Sol amanat jolynda kúlli ǵumyryn sarp etedi. Sol jolda óle-ólgenshe tynym tappaıdy. О́ıtkeni, ol sóz kıesin sezedi. Bul sózdi tek ózi jaza alatynyn sezedi. Ábe – sondaı Jaratýshynyń nazary túsken pende”, – deıdi inileri. Aıtqandaı, bul sóz tabadan jańa shyqqan ystyq nandaı bolyp, sol kúni, sol keshte oqyr­mandar qolyna tıgen “Ábe” atty kitap­tyń alǵysózinde jazylǵan. Keshte Máskeý qalasynda 15-shi ret jańa redaksııamen basylyp shyqqan jazýshynyń áıgili “Qan men ter” trılogııasynyń, “Ábe” degen derekti fılm men osy attas jańa kitaptyń tusaý­keseri de bilinbeı óte shyqty. Qalamger inilerdiń shyǵarmashylyq keshte klassık jazýshyǵa jasaǵan taǵy bir syıy – osy.  Al jazýshy bir jyl boıy baspada ózi jaı­ly jazylǵan mazmundy qalyń kitaptyń ázirlenip jatqanynan beımaǵlum bolǵan.  “Bilse, shyǵartpaýy da múmkin dep, syıy­myzdy jasyryn daıyndaı berdik”, deıdi inisi Smaǵul Elýbaı. Ol kitapta fransýz Lýı Ara­gon, reseılik Iýrıı Kazakov, Sergeı Barýz­dın, Anatolıı Kım, Nıkolaı Afanasev, Lev Annınskıı, Leonıd Terakopıan, Valentın Oskoskıı, ıspandyq Avgýst Vıdal, qyrǵyz Shyńǵys Aıtmatov, bashqur Mustaı Kárim, nemister Leo Koshýt, Ralf Shreder, Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Muhametjan Qarataev, Tahaýı Ahtanov, Serik Qırabaev, Zeınolla Qabdolov, Sherııazdan Eleýkenov, Gerold Belger, Ábish Kekilbaev, Aqseleý Seıdimbek, Dýlat Isabekov syndy sóziniń salmaǵy bar basqa da qalamgerler tebirene jazǵan. Opera teatry sııaqty bekzat ǵımaratta kesh ótkizip, derekti fılm men eki birdeı súbeli, sapaly kitapty jaryqqa shyǵarýǵa da aǵaǵa berilgen adal qajyrlylyq qana emes, qarajat ta kerek. “Atameken” qarjylyq-óndiristik holdınginiń prezıdenti Uzaqbaı Aıtjanov syndy Araldyń sýy men qumyn birge keshken inisi osy abyroıdy óz moınyna alýdy paryz sanaǵan. Jazýshy ómiri týraly teatrlandyrylǵan kórinisterden, derekti fılmnen ǵumyryna saıahat jasap, birde baladaı kúlip, birde danadaı kóz jasyn tógip otyrǵanyn kórdik. Sahnadan jazýshynyń eń áıgili, jaratylysy múlde bir-birine qarama-qarsy keıipkerleri – Sýdyrahmet men Halel jazýshyǵa sálem berdi. Árqaısysy ózine tán minezben ózderin tolǵatyp tapqan qalamgerdi quttyqtady. Mektepti támamdasymen ásker qataryna shaqyrylǵan, Ońtústik jáne Baltyq jaǵalaý­lary maıdanyndaǵy Ábdijámil Nurpeıisov, qalamy qolynda, táýelsizdik talanymyzǵa ja­zylmaı turyp, keńestik júıege qarsy júrgen Ábdijámil Nurpeıisov, egemendiktiń eleń-alańynda eldiń soıylyn soǵyp, totalıtarlyq júıege qarsy turǵan Ábdijámil Nurpeıisov... – Ábdijámil Nurpeıisovti qazaq qaýy­myna ǵana emes, burynǵy búkil keńestik keńis­tikke, qala berdi, dúnıe júzi oqyrman­daryna tanystyryp jatýdyń qajeti joq. Shyǵarmalarynyń qundylyǵy men tanymal­dylyǵy jaǵynan uly Muhtar Áýezovten keıin qazaq ádebıetiniń mereıin kóterip kele jatqan iri qalam qaıratkeri. Qalamgerdiń romandary – adam janynyń qyryq qatparyn bar bol­mysymen ashyp kórsetýge arnalǵan. Olardyń qorshaǵan ortasy, taýqymeti, bolmysy, geo­grafııasy, aty-jónderi qazaq, biraq, arqalaǵan júgi men arpalysy, alǵa qoıǵan ómirlik kredolary jalpyǵa ortaq. О́zimiz ábden aıtyp úı­rengen ádebıettiń jalpy­adamdyq, dúnııaýı qundy­lyǵy degen – osy, – deıdi Dýlat Isabekov – Ábdijámildiń roman­dary – keńestik rejimge aıtylǵan qap-qara qarǵys, oppozısııalyq shyǵarma­lar der edik. Sol rejim alaıda jazýshy talantyn lajsyz moıyndap, jazý­shyǵa eń joǵarǵy ádebı syılyq berdi. Talaı ret Joǵarǵy Keńesine depýtat etti. Biraq, kúresker jazý­shy ondaı shen-shekpenge satylmapty. Aldanbapty. Aıdyń-kúnniń amanynda, bir jaǵynda atom apaty, bir jaǵynda Aral apaty, ortasynda ǵarysh aılaǵy, ozon apatyna kılikken sormańdaı Dalanyń qyzǵysh qusy bola bilipti. “Sońǵy paryz” – sol rejim, sol eksperımentterge qarsy atylǵan oqtaı eń qaharly úkimsóz bola bilipti... Bul ne? Bul – sóz joq, sýretkerlik erlik edi... – dep tebirenedi endi bir inisi Smaǵul Elýbaı. Kózi tirisinde kórin qazyp qoıǵan kim bar? Belaran degen jerdegi anda-sanda adam aıaǵy baratyn, tikushaq bolmasa kólikpen jete almaıtyn jerde jazýshynyń bos qabiri jatyr... Jurttyń bári ataq-dańqqa umtylyp, dáreje men mártebe úshin ǵumyrynyń kóp bóligin tárk etip jatqanda Uly Otan soǵysy kezinde alǵan eki, keıin shyǵarmashylyq, qaıratkerligi úshin alǵan úsh ordeni men partbıletin ortasynan qaq bólip, qoqysqa aparyp, tastaı salǵan kim bar?  Bul da jazýshy Nurpeıisovtiń óz qupııasy. Munyń bárin bir keshte, bolmasa bir maqalanyń aıasynda túsindirý qıyn. Alaıda, inileri Ábeńe bergen sertterinde turdy. Telegeı-teńiz maqtaýlar, marapattar bolǵan joq. Aınash ESALI, ALMATY. Sýretterdi túsirgen Bersinbek SÁRSENOV.