Baspana – bizdiń eldegi eń basty, asa ózekti máselelerdiń biri. Árbir otbasynyń berekeli, baıandy tirshiliginiń bastaýy baspanaly bolýdan bastalatynyn aıtyp jatýdyń ózi artyq. Sondyqtan memleket osy máseleni udaıy nazarda ustap, túrli baǵdarlama arqyly sheshimin tabýǵa tyrysyp keledi. Bul oraıdaǵy nátıjeli qadamdardyń biri, sóz joq, Prezıdenttiń bastamasymen zeınetaqy qoryndaǵy qarajatty baspana alý, ıpotekalyq nesıeni jabý úshin paıdalanýǵa ruqsat berý bolǵany anyq.
Jyl basynda zeınetaqy jınaǵyndaǵy qarajattyń bir bóligin úı alýǵa jumsaýǵa ruqsat berilgen edi. Qarjysy shekti mólsherden asyp turǵandar ıpoteka rásimdep, baıyrǵy baspana qaryzyn jabýǵa kirisken. Memleket endi taǵy bir múmkindik usynyp otyr: budan bylaı zeınetaqy jınaǵynyń jetkilikti mólsheriniń sheginen asatyn bóligin «Otbasy bankindegi» esepshotqa aýdarýǵa bolady. Bul týraly jaqynda Joldaýda aıtyldy. «Sonymen qatar bul qadam jurttyń qarajat jınaýdy jáne ony saýatty jumsaýdy daǵdyǵa aınaldyrýyna múmkindik beredi», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
«Otbasy bank» AQ basqarma tóraǵasy Lázzat Ibragımovanyń aıtýynsha, 761,4 myń salymshy jalpy somasy 2,5 trln teńge bolatyn birjolǵy zeınetaqy tólemin paıdalanǵan. 2021 jyly 1 qyrkúıekte «Otbasy bank» arqyly 253 myńnan astam salymshy 1 trln 400 mlrd teńgeni kádesine jaratqan. Paıdalanylǵan aqshanyń negizgi úlesi 5 mln teńgeden astam jınaǵy bar salymshylarǵa tıesili. Bul rette olardyń tórtten úshi qarajatty baspana satyp alýǵa jumsaǵan.
5 mln teńgege deıingi jınaǵy bar salymshylar qarajatty qazirgi zaımdaryn jabýǵa jibergen. Bul rette salymy tómen salymshylarda úıdi tolyqtaı satyp alý nemese alǵashqy tólem jasaý múmkindigi bolmasa, birjolǵy zeınetaqy tólemi jarty mln teńge ǵana bolatyn azamattar turǵyn úı máselesin sheshýde sharasyz kúıde qalyp otyr. Endi dál osy top óz aqshalaryn «Otbasy bank» depozıtine aýdara alady. Bul kim úshin paıdaly jáne naqty qandaı kómek beredi? L.Ibragımovanyń sózine mán bersek, aldaǵy bes jylda 14-29 jas aralyǵyndaǵy jastar tarapynan baspanaǵa degen suranys kúsheıip, jyl saıyn 100 myń otbasyna páter qajet bolady. 2030 jyldary bul kórsetkish 150 myń otbasyna deıin jetedi. Qazir birinshi synypqa baryp jatqan baldyrǵandar da 12 jyldan soń baspana naryǵyna keledi.
«Ulttyq statıstıka bıýrosynyń dereginshe, 29 jasqa deıingi qyzmetkerdiń ortasha jalaqysy 169 myń teńgeni quraıdy. Eger bul jalaqyny ekeýi de jumys isteıtin jas otbasyǵa kiretin kiris dep esepter bolsaq onda otbasynyń jalpy tabysy 338 myń teńge bolmaq. Jas otbasy tabysynyń 30 paıyzyn kólemi 50 sharshy metr (13 mln teńge) bolatyn úı alýǵa jumsap otyrsa, oǵan 10 jyl ýaqyt ketedi. Endi birjolǵy zeınetaqy tólemin depozıtti toltyrý úshin paıdalanar bolsa, onda álgi merzim 4,5 jylǵa deıin qysqarady. Sonymen qatar jalaqy tendensııasy sońǵy jyldary 29-ǵa deıingi jas mamandardyń eńbekaqy tólemi jyldam ósip kele jatqanyn kórsetip otyr. Sondyqtan atalǵan shara tólem qabileti bar jas otbasylardy qoldaýdyń tıimdi quraly bola alady jáne olardyń úı alý úshin jınaqty jyldam jınaýyna kómektesedi», deıdi L.Ibragımova.
Basqarma basshysynyń boljaýynsha, bul múmkindikti bir jylda 190 myńǵa jýyq jas otbasy paıdalanyp, taǵy 15 myńy jyl saıyn salymdar ashýǵa múmkindik alady. Bul rette turǵyn úı zaemyna ótý úshin (aralyq jáne aldyn ala zaem degen de túrleri bar) merzimi 3 jyldan asqan depozıt bolýy jáne baspana qunynyń 50 paıyzynan kem emes qarajat jınalýy kerek. Sonymen birge, 16-dan kem emes baǵalaý kórsetkishin ıelený de asa mańyzdy.
Qandaı úıler suranysqa ıe?
Statıstıka boıynsha, elimizde ekinshi naryqtaǵy jańa úıler boıynsha ıpotekalyq nesıe jıi rásimdeledi eken. «Otbasy bank» dereginshe, jyl basynan beri ekinshi naryq úılerine qatysty 61,5 paıyz ıpotekalyq nesıe rásimdelgen, birinshi naryqtan 38,5 paıyz zaemshy úı alypty.
«Ipotekalyq kelisimder qurylymynda kólemi 60 sharshy metrden sál asatyn eki bólmeli úıler kósh bastaıdy. 2011 jyldan beri kesh emes merzimde paıdalanýǵa berilgen úıler tanymal. Ondaı nysandar 60,8 paıyz jaǵdaıda satyp alynady. Aýtsaıderler qataryna 90 jyldary salynǵan qurylystar men salynǵanyna 50 jyldan asyp ketken turǵyn úıler jatady. Páterlerdi satyp alý artyqshylyǵy paıyzben bylaı baǵalanady:
1970 jylǵa deıin salynǵan úılerdiń satylý múmkindigi – 2,2 paıyz; 1991-2000 – 4,4 paıyz; 2001-2010 – 8,7 paıyz; 1971-1980 – 10,7 paıyz; 1981-1990 – 13,2 paıyz; 2011-2021 – 60,8 paıyz.
Jınaq bankiniń esepteýinshe, alty aı qorytyndysy boıynsha zaımdardyń ortasha somasy 14,8 mln teńgeni quraǵan. Al qazaqstandyq qaryz alýshynyń portretine keler bolsaq, ol 51,5 paıyz jaǵdaıda – 39 jastaǵy er adam.
Bastamaǵa kózqaras
Telegramdaǵy FINANCE.kz kanaly bul bastamaǵa qatysty synı kózqaras tanytady. «Atalǵan shara byltyr múlde dıvıdend tólemegen bankti qoldap qana qoımaı (quddy olarǵa tegin aqsha onsyz da az berilip jatqandaı), baspana baǵasynyń sharyqtaýyna áser etýdi jalǵastyra túsedi» dep jazady.
Al qarjyger Dana Jarylǵapova muny tıimdi bastama dep sanaıdy. «Jetkilikti shekten asatyn aqshany depozıtke aýdarý – jaqsy bastama, óıtkeni kóp adam shekti somadan asatyn qarjysyna birden ıpotekamen nemese ıpotekasyz úı satyp ala almaıdy» deıdi.
Bir qaraǵanda bastama tıimdi-aq. Alaıda memlekettiń zeınet qarjysyna qol salýy taǵy da baspana baǵasynyń ósip ketýine áser etpeı me degen suraq týady. Sonymen qatar kóp jylǵy beınettiń zeınetin kórsetýi tıis qordaǵy aqsha taýsylsa ne bolady degen alańdaý da bar. «Otbasy bank» bul bastamanyń egjeı-tegjeıli mehanızmi jaıly aldaǵy ýaqytta jarııa etpek.
Alǵashqy nesıe bıýrosynyń málimeti boıynsha (2021 jyldyń 1 tamyzyndaǵy jaǵdaı) tutynýshylyq maqsattaǵy nesıe portfeliniń mólsheri – 9 trln 812 mlrd teńge. Osynshama qaryz 8 mln 157 myń qazaqstandyqtyń moınynda tur. Al ıpotekalyq portfel kólemi 2 trln 898 mlrd teńge. Ony 346,7 myń qaryz alýshy tólep jatyr.