Strategııalyq áriptestiktiń bastaýy

1991 jylǵy 15-16 qyrkúıekte AQSh-tyń Memlekettik hatshysy Djeıms Beıkerdiń egemen Qazaqstanǵa, eki el arasyndaǵy syndarly jáne teń quqyqty yntymaqtastyqqa jol ashqan alǵashqy sapary ótti.

Djeıms Beıker Almatyǵa Sankt-Pe­ter­býrgten zaıyby Sıýzanmen birge  ókiletti delegasııamen keldi. Onyń qura­mynda  AQSh-tyń KSRO-daǵy Elshisi R.Straýs, AQSh-tyń Saıasatty josparlaý jó­nin­degi memlekettik departamentiniń dırektory D.Ross, Memlekettik hatshynyń Qoǵammen baılanys jónindegi kómekshisi M.Tatýaler, Shtab bastyqtarynyń bi­rik­ken komıteti tóraǵasynyń kómekshisi Dj. Shalıkashvılı, Memlekettik hatshynyń Qorǵanys máseleleri jónindegi keńesshisiniń birinshi orynbasary L.Lıbbı, AQSh Prezıdentiniń KSRO isteri jónindegi arnaıy kómekshisi E.Hıývıt, AQSh elshiliginiń ókiletti mınıstri Dj. Kollınz jáne basqa da laýazymdy tulǵalar boldy.

AQSh-tyń Memlekettik hatshysynyń Almatyǵa kelýine baılanysty daıyndyq jumystary sol kezde men basshylyq etken Qazaq KSR-niń Syrtqy ister mınıstrligine júkteldi. Vedomstvo sapar qarsa­ń­ynda, 9 qyrkúıekte Almatyǵa kelgen Ý.Daý­nı bastaǵan AQSh-tyń  KSRO-daǵy elshiliginiń qyzmetkerlerine Memlekettik hatshynyń saparyn da­ıyndaý jónindegi birqatar máselelerdi sheshýge kómek kórsetti.

15 qyrkúıekte Beıkerler kelgennen keıin Nazarbaevtar otbasy olardy jeke qonaqqa shaqyrdy. Qazaqstan Prezıdenti men AQSh-tyń Memlekettik hatshysy arasynda jeke áńgime barysynda olar KSRO-daǵy saıası jáne ekonomıkalyq jaǵdaıdy jáne halyqaralyq qatynastardyń ózekti máselelerin talqylady.

16 qyrkúıekte tańerteńgilik ýaqytta Memlekettik hatshy  Dj.Beıkerdiń res­pýblıkamyzdyń joǵary basshylyǵymen kezdesýi ótti. Prezıdent Nursultan Ábish­uly Nazarbaev bizdiń tarapymyzdan qatysqan resmı tulǵalardy tanys­tyra otyryp, mártebeli meımandy Qa­zaqstannyń ekonomıkalyq jaǵdaıy, onyń baı tabıǵı-shıkizat resýrstary men ónerkásiptik áleýeti, naryqtyq ekono­mıkanyń negizderin qurý, syrtqy eko­nomıkalyq qyzmet salasyndaǵy zań­nama týraly habardar etti. Sonymen birge, meniń jazbalarymnan kórinip tur­ǵandaı, áńgime barysynda ol: «Biz eshqandaı nesıe men kómek surap otyrǵan joqpyz, tek amerıkalyq kásipkerler respýblıkamyzǵa kelip, bizben ózara tıimdi negizde jumystaryn bastaı bersin», dep málimdedi.

Qazaqstannyń basshysy Prezıdent Dj. Býshqa jazǵan hatynda, AQSh-pen tikeleı yntymaqtastyq ornatýdy, Shyǵys Eýropa elderiniń úlgisi boıynsha respýblıkada AQSh-tyń ınvestısııalyq qoryn qurýdy, AQSh-tyń Almatyda ókildigin jáne bizdiń AQSh-taǵy ókildigimizdi ashýdy usyndy. Ol sondaı-aq Amerıka tarapynan egemen Qazaqstanǵa halyqaralyq saıası jáne qarjy uıymdaryna kirý, naryqtyq ekonomıkany basqarý jáne naryqqa kirý máseleleri boıynsha bizdiń mamandardy oqytý jáne tehnıkalyq kómek kórsetý jaǵynan qoldaý kórsetýin surady.

Dj. Beıker óziniń jaýap sózinde, Pre­zı­dentke keshke jáne bir kún buryn sóıleskeni úshin alǵys bildirip, bul olar­dyń arasynda jeke baılanys orna­týǵa, sondaı-aq Qazaqstannyń ekono­mıkalyq múmkindikteri týraly egjeı-tegjeıli áńgimelesýge múmkindik berge­nin atap ótti. Ol N.Á.Nazarbaevty Keńes Odaǵyndaǵy aldyńǵy qatarly basshy­lardyń biri retinde baǵalaıtynyn jáne olardyń áńgimesi qazaqstandyq kóshbasshynyń eldegi saıası jáne ekono­mıkalyq transformasııalarǵa qatysty naqty ustanymdaryn taǵy da kórsete bildi dep málimdegen.

Memlekettik hatshy óz sózinde, AQSh-tyń Helsınkı Qorytyndy aktisiniń bes qaǵıdatyn qoldaıtyn odaqtas respýblıkalarmen ǵana yntymaqtastyqqa beıim bolatynyn atap ótti. Sol kezeńde  AQSh Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa elderinde kadrlardy oqytý jáne tehnıkalyq kómek kórsetý jónindegi birqatar baǵdarlamalardy júzege asyryp jatqan edi. Mundaı baǵdarlamalardy alý úshin odaqtas respýblıkalarǵa ekonomıkalyq reformalardyń naqty josparlary men naryqtyq ekonomıkaǵa arnalǵan ekonomıkalyq tetikterdiń bolýy ma­ńyzdy edi, bul olarǵa Dúnıejúzilik bankpen jáne Halyqaralyq valıýta qorymen yntymaqtasýǵa kómektesetin.

Dj.Beıker  Qazaqstannyń Prezı­den­ti men basshylyǵynyń KSRO-ǵa qatys­ty ustanymyn Amerıka tarapy túsine­tinin jáne AQSh-tyń belgili bir uıym­das­tyrýshylyq sheńberde jáne ony quraıtyn respýblıkalarmen saqtalatyn Keńes Odaǵymen yntymaqtastyǵyn damytýdy jaqtaıtynyn atap ótti. Ol óziniń Qazaqstanǵa kelgen saparynyń nátıjelerine qanaǵat bildirip, respýblıka Prezıdentimen jeke baılanystarynyń bolashaqta jalǵasy jemisti bolatynyna úmitin bildirdi.

Resmı kelissózderden keıin N.Á.Nazarbaevtyń jáne Dj. Beıkerdiń keńestik jáne sheteldik jýrnalısterge arnalǵan birlesken baspasóz máslıhaty ótti.

Qysqa merzimdi sapar barysynda AQSh-tyń Memlekettik hatshysy Me­deýge baryp, Almatynyń kórikti jerle­ri­men tanysty. S.Beıker hanym jeke baǵ­darlamasy boıynsha Ortalyq memle­ket­tik murajaıdy jáne Halyq mýzy­ka­l­yq aspaptar murajaıyn tamashalap qaıtty.

Sapardan keıin Dj.Beıker N.Á.Nazar­baev­tyń atyna hat joldap, kórsetilgen qo­naqjaılylyq pen ózara qyzyǵýshylyq týdyratyn mańyzdy máselelerdi talqy­laý múmkindigi úshin shynaıy alǵysyn bildirdi. Ol Almaty óte ásem qala ekenin, al taýlar oǵan Vaıomıng shtatyndaǵy úıiniń aınalasyndaǵy landshaftty eske túsirgenin, sondaı-aq Qazaqstanǵa taǵy da kele alatynyna úmit artatynyn atap ótti.

Meniń jeke muraǵatymdaǵy qujat­tarǵa sáıkes, 1991 jylǵy 9-16 qyrkúıek­te KSRO-ǵa jasalǵan sapary kezinde Dj.Beıker KSRO Prezıdenti M.S.Gorba­chevpen, RSFSR Prezıdenti B. N. Elsın­men, E.A.Shevardnadzemen,  KSRO-nyń jáne RSFSR-diń Syrtqy ister mınıstr­leri B.D.Pankınmen jáne A.V.Kozy­rev­pen, KSRO Qorǵanys mınıstri E.I.Sha­poshnıkovpen jáne basqa da basshylarmen kezdesti. Sapar barysynda Sankt-Pe­terbýrg, Tallın, Rıga jáne Vılnıýs qa­la­larynda, sondaı-aq Almatyda boldy.

Meniń AQSh Memlekettik hatshysymen alǵashqy kezdesýim Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń tapsyrmasy bo­ıynsha 1991 jylǵy 11 qyrkúıekte Más­keýde ótkenin atap ótkim keledi. Dj. Beı­­ker bizdi yntymaqtastyq másele­lerin talqylaý úshin odaqtas respýb­lı­kalardyń syrtqy ister mınıstrleriniń basty qosýyna shaqyrdy. Sol kezde men Pre­zıdenttiń basty baǵytyn ustana oty­ryp, aıtarlyqtaı ekono­mıkalyq jáne tabıǵı áleýetke jáne tıis­ti zańnamalyq bazaǵa ıe Qazaqstan kómekke emes, AQSh-pen teń quqyqty yntymaqtastyqqa, respýblıka ekonomıkasyna amerıkalyq ınvestısııalardyń quıylýyna, naryqtyq ekonomıkaǵa jedel kirý úshin kadrlar daıarlaýǵa jár­demdesýge muqtaj ekenin atap óttim. Artynan Dj. Beıker Almatyda N.Á.Na­zar­­baevpen ótken áńgimesinde meniń aıt­qan usynys-pikirlerim týraly oń pikir bildiripti.

Qazaqstanda qol jetkizilgen ýaǵda­lastyqtardyń jalǵasy retinde 1991 jylǵy qarashanyń basynda AQSh elshiliginiń Ákimshilik máseleler jó­nindegi keńesshisi R.Ostın bastaǵan qyzmetkerleri KSRO-ǵa saparmen keldi. QazKSR Úkimetindegi suhbat barysynda amerıkalyq dıplomattar KSRO-nyń eýropalyq emes bóligindegi AQSh-tyń alǵashqy konsýldyǵy bolatyn Almatyda Bas konsýl basqaratyn AQSh-tyń konsýldyǵyn (quramynda 5 amerıkalyq jáne 8 jergilikti personal adamy bar) ashý týraly naqty usynystar aıtty. Sol kezderi AQSh-tyń konsýldyqtary Sankt-Peterbýrg pen Kıev qalalasynda ǵana bolǵan edi. R.Ostın bul Bas konsýldyq nemese Konsýldyq bola ma degen másele Vashıngtonda sheshilip jatqanyn, kez kelgen jaǵdaıda ol AQSh Úkimeti men Qazaqstan arasynda baılanys ornatýǵa járdemdesetinin, saıası máselelermen aınalysatynyn jáne respýblıkadaǵy amerıkalyqtarǵa kómek kórsetetinin, al bolashaqta vızalyq máselelermen aınalysýy múmkin ekendigi týraly habardar etti. Konsýldyqty akkredıtteýge qatysty bizdiń suraǵymyzǵa dıplomat onyń KSRO SIM janynda akkredıtteletinin habarlady. Amerıka tarapy QazKSR SIM janynda akkredıtteý nemese qos akkredıtteý týraly tile­gimizdi qoldaǵan joq, degenmen Orta­lyq pen odaqtas respýblıkalar arasyn­daǵy qarym-qatynas týraly bul máseleni olardyń ózderi sheshýi kerek dep málimdedi.

1991 jylǵy 1 jeltoqsanda Qazaqstan Prezıdentiniń alǵashqy búkilhalyqtyq saılaýy jáne 10 jeltoqsanda Prezıdent N. Á. Nazarbaevtyń ınaýgýrasııa rásimi ótti. 10 jeltoqsanda «Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasynyń ataýyn ózgertý týraly» Zańymen «Qazaqstan Respýblıkasy» degen ataý qabyldandy.

16 jeltoqsanda Joǵarǵy Keńes «Qazaqstan Respýblıkasynyń mem­le­kettik táýelsizdigi týraly» Konstı­tý­sııalyq Zań qabyldady.

1991 jylǵy 17 jeltoqsanda AQSh-tyń Memlekettik hatshysy Dj.Beıkerdiń Qazaqstanǵa ekinshi sapary ótti.

Delegasııa quramynda onymen birge AQSh-tyń KSRO-daǵy Elshisi R.Straýs, Mem­lekettik hatshynyń Qaýipsizdik jónin­degi orynbasary R.Bartolomeo, Mem­lekettik hatshynyń Eýropa jáne Kanada máseleleri jónindegi kómekshisi T.Naıls, Memlekettik hatshynyń Qoǵammen baılanys jónindegi kómekshisi M.Tatýaler, Saıasatty josparlaý jónindegi dırektory D.Ross, Shtab bastyqtarynyń bi­rikken komıteti tóraǵasynyń kómekshisi Dj.Shalıkashvılı, Qorǵanys mınıstriniń halyqaralyq qaýipsizdik jónindegi orynbasary S. Hadlı, Prezıdenttiń KSRO is­teri jónindegi arnaıy kómekshisi E.Hıý­vıt jáne taǵy basqalary ilesip keldi.

Aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna baılanysty ushaq 18 jeltoqsanǵa qaraǵan túni qonyp, áýejaıdan keıin mártebeli meıman Prezıdent N.Á.Nazarbaevpen kezdesý úshin rezıdensııaǵa bet aldy. Aldymen delegasııalar arasynda keńeıtilgen quramda kelissózder ótti, onda álemdegi jańa ahýalǵa, Qazaqstan men basqa da odaqtas respýblıkalardyń memlekettik táýelsizdigin jarııalaýǵa baılanysty máseleler kesheni, sondaı-aq ekijaqty yntymaqtastyqtyń keleshegi talqylandy. Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha kelissózder barysynda men Amerıka tarapymen N.Á.Nazarbaevtyń kelesi jyldyń basynda AQSh-qa sapary týraly ýaǵdalastym.

Sodan keıin N.Á.Nazarbaev pen Dj.Beıker arasynda jeke suhbat boldy, jáne onyń sońynda qazaqstandyq jáne sheteldik buqaralyq aqparat qu­ral­darynyń ókilderine arnalǵan bas­pasóz máslıhaty ótti. Baspasóz máslı­ha­tynda jarııalanǵandaı, Qazaq­stan Prezıdenti Almatyda 21 jeltoqsanǵa jos­parlanǵan burynǵy odaqtas respýb­lıkalar basshylarynyń kezdesýi birqatar máselelerdi, sonyń ishinde tórt respýblıkanyń aýmaǵynda orna­lasqan keńestik ıadrolyq qarý týraly máselelerdi sheshýge arnalatyny týraly habarlady. AQSh-tyń syrtqy saıa­sı vedomstvosynyń basshysy Pre­zı­dent N.Á.Nazarbaevpen ótken kezdesýde ıadrolyq problema egjeı-tegjeıli tal­qy­lanǵanyn jáne Qazaqstan da, onyń basshysy da osy máseleni sheshýde negizgi ról atqaratynyn málimdedi. Ol sondaı-aq Amerıka tarapy tıisti ótinishter negiz­inde jáne AQSh-ta qabyldanǵan qaǵı­da­­l­ar­ǵa sáıkes sheshiletinin, AQSh-tyń Qa­­zaq­­stan Respýblıkasy men basqa da mem­­­le­ketterdiń táýelsizdigin moıyndaý tý­­­raly máseleni qarastyryp jatqanyn aıtty.

Sol eki arada, 18 jeltoqsanda tańer­teń Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń tapsyr­masy boıynsha men Qazaqstan men BUU arasynda yntymaqtastyq ornatý úshin Máskeý arqyly Nıý-Iorkke ushyp kettim. Meni BUU janyndaǵy KSRO-nyń Turaqty ókildiginiń aǵa keńesshisi laýazymyna qosyp, meniń ótinishim boıyn­sha – Qazaqstan Respýblıkasynyń ókili etip taǵaıyndady. Almatyda ótken kelissózderde el Prezıdenti Dj.Beıkerge meni Nıý-Iorkke joldap otyrǵanyn jáne alǵashqy kezeńde men onyń AQSh ákimshiliginiń janyndaǵy ókili de bolatynym týraly habardar etti. Memlekettik hatshy bul sheshimdi quptady jáne qoldaý kórsetip, kómektesýge ýáde berdi jáne sol ýádesin oryndady.

Nıý-Iorkte keıbireýler meni kórip tań qalǵanyn jasyrǵan da joq, óıtkeni meni jaqynda ǵana teledıdar arqyly Memlekettik hatshy Beıkerdiń qasynda Almaty áýejaıynda kórgen edi.

Úsh kún boıy men BUU janyndaǵy keńestik dıplomatııalyq ókildikte jumys istedim, ol 1991 jylǵy 24 jeltoqsanda egemendi memleketter basshylarynyń Almaty kezdesýiniń sheshimine sáıkes BUU janyndaǵy Reseı Federasııasynyń Turaqty ókildigine aınaldy. Sol kúni Reseı BUU Qaýipsizdik Keńesinde KSRO-nyń ornyn aldy, al jańa egemen memleketter, Almaty kezdesýinde sheshilgendeı, ózderiniń BUU músheligine kirýge daıyndyqtaryn bastady.

24 jeltoqsanda keshke men Prezı­dent­ti Qazaqstannyń BUU músheligine kirýin uıymdastyrýǵa qajetti qujattar týraly habardar etip, olardy 31 jeltoqsanǵa deıin jiberýdi ótindim. Mejelengen kúni tańer­teń men Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zıdenti N.Á.Nazarbaev qol qoıǵan BUU-ǵa kirý týraly ótinishin faks arqyly al­dym jáne ony dereý Bas hatshynyń keńsesine tapsyrdym, ol ony 1992 jylǵy 3 qańtarda BUU-ǵa múshe barlyq memleketterge jiberdi.

Rásimdik erejelerge sáıkes 1992 jylǵy 23 qańtardaǵy otyrysta Qaýipsizdik Keńesi Bas Assambleıaǵa Qazaqstandy BUU músheligine qabyldaýdy usyndy. 1992 jylǵy 2 naýryzdaǵy tarıhı kúni Bas Assambleıanyń 46-sessııasynyń ple­nar­lyq otyrysynda jańa táýelsiz memleket Qazaqstan Respýblıkasyn Birikken Ulttar Uıymyna múshelikke biraýyzdan qabyldady.

Sol jylǵy qańtardyń basynda BUU-ǵa kirýge daıyndyq jumystary barysynda men alǵashqylardyń biri bolyp AQSh-tyń BUU janyndaǵy Elshisi Tomas Pıkerıngpen kezdestim. Onyń aıtýynsha, Qazaqstannyń BUU-ǵa kirýine belsendi qoldaý kórsetý jáne kómek qolyn usyný týraly tapsyrmany Memlekettik hatshy Dj. Beıker bergen eken. Ol AQSh-tyń bul ustanymyn Qaýipsizdik Keńesiniń múshelerine jetkizgenin jáne Amerıka tarapynan BUU-nyń osy basty organynda máseleni jedel qaraý baǵytynda sharalar qabyldanatynyn atap ótti. Ol sondaı-aq Dj. Beıker Almatyǵa jasaǵan saparlarynyń nátıjelerin, Prezıdent N.Á.Nazarbaevpen ótken kelissózderdiń nátıjelerin joǵary baǵalap, jáne Memlekettik departamenttiń Qazaqstan basshylyǵyna Almatyda AQSh-tyń elshiligin ashýǵa kómek kórsetý týraly ótinishin jetkizdi.

Men óz tarapymnan elshiden Qazaqstan Prezıdentiniń AQSh-qa saparyn jáne onyń Vashıngtonda resmı tulǵalarmen kezdesýlerin daıyndaýǵa kómektesýin ótindim, ol osy sapardy uıymdastyrý ba­ry­synda jáne keıinnen bizdiń ózara áre­kettesýimizdiń barysynda júzege asty.

Aıtpaqshy, sál keıinirek men Dj.Beı­kermen birge Almatyǵa erip kelgen dele­gasııanyń taǵy bir múshesi Djon Shalı­kashvılıdi kezdestirdim. 1993 jyly ol tórt juldyzdy general dárejesindegi AQSh-tyń Shtab bastyqtarynyń birik­ken komıtetiniń tóraǵasy bolyp taǵa­ıyndaldy jáne Nıý-Iorktegi is-shara­lardyń birinde qasyma kelip, Mem­lekettik hatshymen birge Qazaqstanǵa jasa­ǵan saparyn jylylyqpen eske aldy.

Amerıka tarapy memlekettik sapar­dyń joǵary mártebesin bergen Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń AQSh-qa alǵashqy sapary 1992 jylǵy 18-20 mamyrda ótti. Onyń AQSh Prezıdenti Djordj Býshpen Aqúıde kelissózderi bolyp, Qazaqstan Respýblıkasy jáne AQSh Úkimetteri arasyndaǵy ózara túsinistik týraly memorandýmǵa, Saýda qatynastary týraly kelisimge jáne basqa da birqatar mańyzdy ekijaqty qujattarǵa qol qoıyldy. Qazaqstan Prezıdenti Memlekettik hatshy Dj. Beıkermen, birqa­tar mınıstrlermen, Kongress múshe­lerimen jáne Amerıkanyń iri korpo­ra­sııalarynyń basshylarymen kezdesti. Sapar nátıjesinde bizdiń ekijaq­ty qa­rym-qatynastarymyzdy strate­gııa­lyq áriptestik deńgeıge shyǵarǵan saıası, eko­nomıkalyq, ǵylymı-tehnıka­lyq jáne ózge de salalardaǵy uzaq merzimdi jáne serpindi Qazaqstan-Amerıka ynty­maqtastyǵynyń berik negizderi qalandy.

Táýelsizdiktiń alǵashqy onjyl­dy­ǵynda Qazaqstannyń Syrtqy ister mınıstri retinde qazirgi Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń AQSh-pen, sondaı-aq bizdiń basqa da halyqaralyq áriptesterimizben ózara is-qımyl men yntymaqtastyqty nyǵaıtý jónindegi saıasatyn is júzinde iske asyrýǵa eleýli úles qosty.

Bul yntymaqtastyqtyń mańyz­dy­lyǵyn AQSh Prezıdenti Dj. Baıden óziniń Prezıdent Q.K.Toqaevtyń atyna jaqynda jazǵan hatynda erekshe atap ótti. Onda amerıkalyq kóshbasshy «Ame­rıka Qurama Shtattary Sizdiń elińiz­di dos dep maqtana aıtady jáne men serik­testigimizdiń áleýetin tolyq ári jemisti iske asyrý úshin Sizben jumys isteýge daıynmyn», dep aıryqsha atap aıtty.

Búginde, Qazaqstan men AQSh ara­syn­daǵy dıplomatııalyq qatynastardyń ornaǵanyna 30 jyl tolýy qarsańynda, 1991 jyldyń ekinshi jartysynda AQSh-tyń Memlekettik hatshysy Dj.Beıkerdiń Qazaqstanǵa kelgen alǵashqy sapary bizdiń elderimizdiń teń quqyqty jáne ózara syılastyq strategııalyq áriptestiginiń negizin qalaǵanyn rızashylyqpen eske alamyz.

Aqmaral ARYSTANBEKOVA,

QR SIM Erekshe tapsyrmalar jónindegi elshisi, 1989-1991 j.j. QazKSR jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri