Orny tolmas qasiret

1993 jyly «Jappaı qýǵyn-súrgin qur­ban­daryn aqtaý týraly» zań qabyl­dan­ǵannan keıin ǵana toń jibip, ashar­shy­lyqtyń zardaptary ǵylymı turǵyda jańasha mazmunmen zerttele bastady. Elbasynyń Jarlyǵymen 1997 jyly 31 mamyr «Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni» bolyp jarııalanyp, asharshylyq náýbeti bólek másele bolyp tanyldy. Elbasy Nursultan Nazarbaev «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda bylaı dep jazdy: «Bizdiń tarıhymyzda qasiretti sátter men qaıǵyly oqıǵalar, surapyl soǵystar men qaqtyǵystar, áleýmettik turǵydan qaýipti synaqtar men saıası qýǵyn-súrginder az bolmady. Muny umytýǵa haqymyz joq. Kópqyrly ári aýqymdy tarıhymyzdy durys túsinip, qabyldaı bilýimiz kerek. Naqty ǵylymı derekterge súıene otyryp, jahandyq tarıhtaǵy óz rólimizdi baıyppen ári durys paıymdaýǵa tıispiz».

Alapat ashtyqtan opat bolǵandardyń sanynyń árqıly kórsetilýine zertteý materıaldarynyń shynaıy ǵylymı ustanymdarǵa negizdelmeýi, arhıvterde saqtaýly qupııa qujattarǵa ruqsattyń berilmeýi, basqa da kedergiler sebep boldy. Máselen, jazýshy Smaǵul Elýbaı 1919 jyly ótken Túrkistan keńesteriniń tótenshe sezinde Turar Rysqulovtyń 1918-1919 jyldary ashtyqtan qyrylǵan qazaq­tardyń sany 1 mln 214 myń degen derek keltirgenin, tarıhshy Talas Omar­­bekov asharshylyqpen kúres komıs­sııasy quramynda jumys istegen Muh­tar Áýezovtiń 1 mln 700 myń qazaq qyrylǵan degen málimdemesin alǵa tartady. 1992 jyly qurylǵan Parlamenttik komıs­sııanyń qorytyndysy boıynsha 1931-1933 jyldary ashtan buratylyp, kóz jumǵan qandastarymyzdyń sany 2,3 mln adam delinse, qalamger Beıbit Qoıshybaı 1917-1933 jyldar aralyǵynda 4,5 mln adamnyń qyrshyn ketkenin jazady.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Táýel­sizdik bárinen qymbat» maqala­syn­da bul baǵyttaǵy kezek kúttir­mes min­­detterdi belgilep berdi. «Tarıhy­myz­dyń osy aqtańdaq betteri áli kúnge de­ıin jan-jaqty zerttelmeı keledi. Tip­ti ǵalymdardyń arasynda asharshylyq qur­bandarynyń naqty sany týraly ortaq paıym joq. Ala-qula derekter jáne onyń sebep-saldary jaıly ártúrli kózqarastar qoǵamdy adastyrady. Tıisti tarıhı qu­jat­tardy, jınalǵan málimetterdi asa mu­qııat zerdeleý kerek», deı kelip, kúr­deli máselege ustamdylyqpen, jaýap­kershi­likpen qaraýǵa, jalpy tarıhı zertteýlerdi dańǵazasyz, taza ǵylymı ustanymmen júrgizýge shaqyrdy.

Iá, mıllıondaǵan adamdy ashtan qy­ryp, tiri qalǵandaryn jan-jaqqa tary­daı bytyratyp jibergen alapat ashar­shylyqtyń alǵashqy kezeńi – 1921-1922 jyldardan bastalady. Sodan beri arada bir ǵasyr ótse de, aqıqatqa jetý­diń joly qashan da aýyr keletin anyq túısingendeımiz. Táýelsizdigimizdi qadir­leý tól tarıhymyzdy tereń tanýdan, óske­leń urpaq boıynda tarıhı sana­ny qalyp­tastyrýdan bastalady desek, jańasha zerdeleýdiń túp-tórkini naq­ty aqı­qattarǵa negizdelgen qoǵam­dyq usta­n­ymǵa, ǵylymı oı qorytýǵa kelip ti­reletini daýsyz. Ǵalym-tarıhshylardyń aıtýynsha, qasiretti taǵdyrdyń talaıynan ótken qazaq halqy 1918 jyldan 1933 jylǵa deıingi aralyqta úsh asharshylyqty bastan keshirgen. Alash zııalylary qazaq halqyn otyryqshylyq sııaqty dástúrli sharýashylyǵynan, ata kásibinen kúsh­tep aıyrmaýdy, zorlap ujymdastyrmaý­dy qansha eskertse de, ústem, ozbyr kúsh degenine jetip tyndy. Arhıv qujattaryna súıensek, 1929 jyly respýblıkadaǵy 44 mln 723 myń bas maldan 1934 jyly 4,5 mln bas qana qalǵan. 1930 jyly turǵyndardyń sany 317 myńǵa, 1932 jyly 769 myńǵa kemi­gen. Sol jyldary bolǵan 372 kóterilis­tiń bári qarýly kúshpen basylyp, aıaýsyz jazalanǵan. Ujymdastyrý jyldary 150 myńnan astam adam jaýapqa tartylǵan. Júz­degen myń adam Qazaqstannan tys­qary jerlerge qonys aýdarýǵa májbúr bolǵan. Belgili tarıhshy Manash Qozybaev 1931-1933 jyldary 2 mln 100 myń adam­nyń ashtan ólgenin, onyń 1 mln 750 my­ńy qazaqtar ekenin aıtsa, keıingi kez­deri ashtan qyrylǵandardyń sany 4-5 mln degen málimetter keltirilip júr. Soń­ǵysy shyndyqqa janasatyn sekildi. О́ıt­keni akademık Keńes dáýiriniń derek­terine silteme jasaıdy. Ol kezdiń shyndyǵy jórgeginde tunshyqtyrylyp, kóp jaǵdaıda bur­ma­lanyp, birjaqty baǵa berilip kelgeni jasyryn emes. Ámir­shil-ákimshil óktemdik órtteı laýlap turǵan kezdiń ózinde BK/b/P ortalyq, ólkelik komıtetterine, Stalınniń ózine tolassyz aǵylǵan, qardaı jaýǵan hattar men aryz-shaǵymdardy, ashtyqtyń tiri kýágerleriniń estelikterin beıjaı oqý múmkin emes. Ataqty «Beseýdiń hatyna» qol qoıǵandardyń biri – Ǵabıt Músirepov. Hat 1932 jyly 4 shildede, ıaǵnı mıllıondaǵan beıbaqtyń súıekteri qara joldyń boıynda shashylyp, jınaýsyz qalǵan qanjosa ýaqytta Goloshekınge baǵyttalyp, onyń «asyra silteý bolmasyn, asha tuıaq qalmasyn» degen urda-jyq sholaq saıasatyn ótkir syn tezine alady. Qoldan jasalǵan qysastyq saldarynan mal basynyń qısapsyz kemip ketkeni, tir­lik eterlikteı tigerge tuıaq qalmaı, jyly qonysynan amalsyz aýǵandarǵa, jap­paı qyrylyp qalǵan ash-aryqtarǵa naqty kómek kórsetilmeı jatqany, bar­lyq jerde kóptegen qazaq, keıbir orys aýda­n­dary ashtyqqa ushyraǵany, naǵyz kóz­boıaý­shylar, kópirme josparlar jasaý­shylar, onyń ústine ózderine júktelgen tapsyrmany oryndaı almaǵandar «bári jaqsy dep» jaýyrdy jaba toqıtyny, biraq sabaq bolarlyqtaı sazaıyn tartpaıtyny, jem-shóp qorynyń taýsylǵany, halyqta mal ónimderiniń qory túgesilgeni, maldyń kóp soıylýy tipti údep ketkeni betine ba­syl­ǵanymen, shyn sózge Goloshekın men onyń tóńiregindegiler qulaq qoıýdyń ornyna ony baıshyldyq pıǵyldy kóksegen ulttyq kórinis dep baǵalaǵan.

Oraz Isaev Stalınge joldaǵan hatynda mal sharýashylyǵy tup-týra qııamet jaǵdaıǵa ushyrap otyrǵanyna nazar aýdarýdy ótinedi: Ortalyq Qazaqstannyń 10-12 qazaq aýdanynda halyqtyń edáýir bóligi ash-jalańash. Kóktemde 10-15 myń adam ashtan ólgen. 1929 jylmen salys­tyrǵanda kóptegen qazaq aýyldarynda turǵyndar­dyń jartysy da qalmaǵan. Semeı, Aqtóbe aýdan­darynda, temir jol boılarynda panasyz ba­lalar, ashtan buratylǵan jandar seń­deı so­ǵy­ly­sady dese, Turar Rys­qulov qazaq­­tar­dyń ónerkásipti meken­der tóńi­­re­gin­de jumysqa ornalasa almaı ten­tirep júr­genin, soltústik óńirlerde qaıyr­shy­lyq balalar arasynda aıryqsha etek alǵa­nyn, ashtyqtyń saldarynan kisi óltirý men tonaýshylyq tym kóbeıip ketkenin ashyna jazady. О́z sózine dáıek retinde Orta Edilge – 40 myń, Qyrǵyzstanǵa – 100 myń, Batys Sibirge – 50 myń, Qaraqalpaqstanǵa – 20 myń, Orta Azııaǵa 30 myń qazaqtyń eriksiz qonys aýdarǵany, lek-legimen vok­zal­darǵa shubyryp kele bastaǵany, Sibir temir joly mańyndaǵy stansalarda 10 myń qazaqtyń bosyp júrgeni, kún saıyn 5-10 adam óletini, Sarysý aýdanynda 7 myń qojalyqtan 500-deıi ǵana qalǵany, Áýlıeatanyń shaıhanalarynda 20 balanyń súıekteri jınap alynǵany, 84 eresek adamnyń ashtan ólgeni, Semeı aýdanyndaǵy balalar úıiniń birinen 20 qazaq balasynyń irip-shirı bastaǵan óligi­niń tabylǵany, Torǵaıdaǵy balalar úıinde 4 jasqa deıingi jetim balalardyń túgel qyrylǵany, osyndaı basqa da jaǵa ustatar, kóz senbes nebir sumdyq faktiler keltiredi.

Jetisý oblysy Lepsi aýdany Sar­qan stansasynyń turǵyny Melanııa Harı­tonovanyń «Búkilodaqtyq starosta» M.Kalınınge kóz jasyn kóldetip otyryp jazǵan haty adamnyń óńmeninen ótedi. «Taras» kolhozynda jaǵdaı múldem tózgisiz. Ár adamǵa taǵy da 10-16 jáne 20 putqa deıin salyq salyndy. Ol astyqty qaıdan almaq? Ashyqqan jurt shıetteı bala-shaǵasyn ertip, talǵajaý tamaq izdep, qańǵyp júr. Jol boıy shybyndaı qyrylǵan halyq. Aıagóz stansasynda jarty bólke nan úshin bir áıeldi baýyzdap ketken. Qaıyrshylarǵa beretin dáneńe joq. Olardyń deni – batraq, kedeı. Maǵan túsindirińizshi: bıyl qoımalar astyqqa shúpildep tolyp tursa da, ashtyq jaılap otyrǵany qalaı?».

Osy taqyrypty zerdeleý barysynda birqatar tyń derekterdi kezdestirdik. Solardyń birinde ómiriniń biraz jylyn Qyzyljar óńirinde ótkizgen ulaǵatty ustaz Seıten Saýytbekov «Ashtyq apaty» es­teliginde otyzynshy jyldary bas­tan kesh­ken qııamet-qaıymyn esh ásire­leý­siz sýretteıdi: «Ishim alaı-dúleı. Qazaq­ty qan qustyrǵan, teń jartysyn jer jas­tandyrǵan, ataqonysynan aýdarǵan náýbettiń belgili adamdardyń qolymen uıymdastyrylǵany búl kúnde ashyq aıtylyp júr» dep júregi qars aırylady.

Asharshylyq taqyrybyn tolyq ashyp, búge-shigesine deıin zertteý – basty mindetteriniń biri. «О́li rıza bol­maı, tiri baıymaıdy» demekshi, qurban bolǵandardy umytpaý, esimderin qasterleý órkenıetti elge tán úrdis desek, bul baǵytta keshendi is-sharalar dáıektilikpen júzege asyrylady degen senimdemiz.