Memlekettik satyp alý maıshelpek emes

Jaýapkershilik júgin sezinbeı júr

Mysaldy alystan izdeý­diń qajeti joq. Máselen, bıyl «Egemen Qazaqstan» respýb­lıkalyq gazeti» aksıonerlik qoǵamy dál osyndaı eki kompanııa­men jumys isteýge máj­búr boldy. Ekeýi de tapsy­­rylǵan isti tııanaqty atqar­maı, salǵyrttyq tanytty. О́ki­nish­ke qaraı, mundaı jaýap­syz oryndaýshylar jıi boı kór­setedi jáne olar bul áreket­terine esh qymsynbaıdy da.

О́ıtkeni tenderdiń talabyn tolyq saqtamaǵandary úshin qol­­danylatyn jazanyń jeńil eke­nin jaqsy biledi. «Ári ket­se «Josyqsyz qatysýshy­lar tizili­mine» baryp «jaıǵa­sar­myz» dep jaıbasarlyq tanytatyn mundaı oryndaýshylardy tezge salýdyń basqa tetigi jáne joq. «Memlekettik satyp alý týraly» zańǵa sáıkes tapsyrys berýshiniń talaptary tolyq oryndalýy kerek. Kórsetiletin qyzmettiń sapasy, merzimi áý basta bekitilgen shartpen tolyq sáıkes kelýi qajet.

Eger tapsyrys berýshiniń kórse­til­gen qyzmetke kóńili tolmasa, kompa­nııa­ny «josyqsyz oryndaýshy» retinde tanýy úshin 30 kúnniń ishinde sotqa shaǵym túsirýine bolady. Sóıtip, min­det­temesin durys oryndaı almaǵan kom­panııa sot sheshimimen «Josyqsyz qa­ty­sýshylar tizilimine» qosylady.

Muny jalpaq tilmen «qara tizim» dese de bolady. «Qara tizimge» engender 24 aı, ıaǵnı 2 jyl boıy memlekettik satyp alý konkýrstaryna qatysa almaıdy. Qarjy mınıstrliginiń resmı málimetinshe, 2020 jyly sot sheshimimen 1 915 kelisimsharttyq mindettemeni oryn­damaǵan kompanııalar «Josyqsyz qaty­sýshylar tizilimine» engizilgen. Al osy jyldyń qańtar-shilde aralyǵynda 1 083 kelisimshartty oryndamaǵan kom­pa­­nııa­lar «qara tizimge» alynypty.

«Qazaqsha tender» mektebiniń negizin qalaýshy, memlekettik satyp alý sa­la­synyń mamany, zańger Aıshat Ýálıol­la­nyń aıtýynsha, jaýapsyz oryn­daý­shy­larǵa taǵaıyndalatyn jaza tym je­ńil.

– Muny jaza dep te aıta almaımyz. Shekteý degenimiz durys shyǵar. Nesin jasyramyz, osy kúni bázbireýler úshin tender aqsha tabýdyń jeńil jolyna aınaldy. О́ıtkeni halyqty memlekettik satyp alýǵa qatysyp, áp-sátte baıyp ketýge shaqyratyn vebınarlar men kýrs­tar óte kóp. О́kinishke qaraı, olardyń barlyǵy birdeı úırenýshilerdi óz múd­de­sinen buryn memleket múddesine jumys isteý kerektigin úıretpeıdi. Ras, tenderge qatysý ońaı, utý da qıyn emes. Biraq kýrstan ótip, memlekettik satyp alýdyń qyr-syryn meńgerip alǵandar tenderge qatysý men utýdan da mańyzdy úlken jaýapkershilik baryn sezinbeıdi. Ol jaýapkershilik – júktelgen mindetti minsiz oryndaý. Jas kásipkerler, jańadan ashylǵan qorlardyń basshylary osyny jete uǵynbaıdy. Al kótere almas shoqpardy beline baılap alyp júrgender óte kóp. Olardyń keı­biri jumysty oryndaý úshin tapsyrys berýshiden shartta kórsetilgen somanyń jartysyn alady. Al odan keıingisi olarǵa qyzyq emes. Ári ketse kompanııany «josyqsyz oryndaýshy» retinde «qara tizimge» aparyp qosar. Budan onyń qylshyǵy da qısaımaıdy. Bıznesti júrgizýdiń túrli joly bar. Son­dyqtan salyq jáne quqyq qorǵaý organdary tarapynan mindettemeni du­rys oryndamaıtyn kompanııalarǵa qatysty jaza qatańdatylýy kerek, – deıdi A.Ýálıolla.

Onyń aıtýynsha, jazany da belgili bir normalar men negizder sheńberinde ǵana qatańdatqan jón. О́ıtkeni bıznes sýbektilerin orynsyz tuqyrtyp jiberýge taǵy bolmaıdy.

– Jaýapsyz oryndaýshylarǵa qa­tys­ty isterdiń quqyq qorǵaý organda­ry­nyń qolyna tıgeni durys. Bizde kóp jaǵdaıda azamattyq ister sońyna deıin jetkizilmeıdi. Kompanııa ózin bankrot dep jarııalaıdy da, bar másele sonymen sheshile salady. Iesi bul kompanııany japqanymen, basqasyn ashady. Sóıtip bıznesin jalǵastyra beredi. Memlekettik satyp alý salasyndaǵy jónsizdikterdi boldyrmas úshin quqyq qorǵaý organdarynyń da aralasqany jón deýimniń tórkini osynda jatyr, – deıdi A.Ýálıolla.

Senat depýtaty Dáýren Ádilbekov mem­lekettik satyp alý konkýrstarynyń «tu­raqty jeńimpazdary» saladaǵy kem­shi­likterge jol ashyp otyr dep sanaıdy.

– Tapsyrys berýshiniń kim ekenine qaramastan, memlekettik satyp alý­dyń biryńǵaı erejeleri bolýy kerek. Alaıda tájirıbege súıensek, mem­le­kettik satyp alý konkýrstarynyń «tu­raq­ty jeńimpazdary» qalyptasqan. 2018 jyl­ǵy resmı derekke súıensek, 49 myń­nan astam oryndaýshy mundaı kon­kýrs­tardy bes retten artyq utqan. Iаǵnı mer­digerler toby konkýrstarda jeńiske je­tip, belgili bir dárejede paıdaǵa ke­ne­ledi. Biraq jumysty qo­sal­qy mer­di­gerlerge tapsyrady. Al olardyń min­dettemeni qalaı oryndaıtyny bel­gi­siz. Tapsyrysty sapasyz atqa­rý­dyń bir joly osydan bastalady. Son­dyqtan memlekettik satyp alý tetigin áli de jetildirý kerek, – deıdi senator.

Tapsyrys berýshiden de tııanaqtylyq talap etiledi

Zertteu Research Institute qoǵamdyq qorynyń atqarýshy dırektory Sholpan Aıtenovanyń pikirinshe, memlekettik satyp alý salasynda tapsyrys berý­shi­den de tııanaqtylyq talap etiledi.

– Zańda oryndaýshylardy jaýap­ker­shilikke tartýdyń joldary naqty qaras­tyrylǵan. Máselen, ony «jo­syq­syz oryndaýshy» dep tanýǵa bolady. Sotqa júginýge múmkindik bar. Kemshilikterdi qalpyna keltirgenshe, atqarylǵan jumystardyń aktisine qol qoımaýǵa bolady nemese tolyqtaı esep aıyryspaý kerek. Bul rette tap­syrys berýshi de jaýapkershilik arqa­laı­tynyn esten shyǵarmaý qajet. Máse­len, tapsyrys berýshi oryndaý­shy­ny «josyqsyz qatysýshy» dep taný úshin sotqa ýaqytynda júginbese ne­mese múl­dem júginbese laýazymdy tul­ǵalar­ǵa 30 aılyq eseptik kórsetkish mól­­sherinde aıyppul salynady. Bul tap­syrys berýshilerdiń muqııat bolyp, oryndaýshynyń qyzmetine tyń­ǵy­­lyqty monıtorıng júrgizý qajet­tigin, qoǵamdyq baqylaý tetigin paıda­la­ný kerektigin kórsetedi, – deıdi Sh.Aıtenova.

Dál osy uıymnyń mamany Ǵalymjan Orazymbettiń aıtýynsha, kom­­­pa­­­nııa­lar­dyń kelisimshartty buzýy, ony durys oryndamaýy, oryndaýdan bas tartýy – úlken problema. Ony jan-jaq­ty zertteý kerek. Birinshi kezekte sebebin anyq­taǵan abzal.

– Oryndaýshy tarapty birjaqty kinál­aýǵa bolmaıdy. Jaýapty memle­ket­tik organdar men basqa taraptar bul problemany zerttep, sebebin anyqtaýy kerek. Ázirshe bul baǵytta atqarylǵan jumysty kórmedik. Memlekettik satyp alý portalyndaǵy derekke súıensek, 2020 jyly barlyǵy 39 myńnan astam kelisimshart buzylǵan jáne buzý týraly sheshimdi kútip tur. Olardyń jalpy somasy 380 mlrd teńgege jýyqtaıdy. Al 2021 jyldyń basynan beri 17 myńnan astam kelisimshart buzylǵan jáne buzylý satysynda tur. Olardyń somasy 104 mlrd teńgeden asady. Memlekettik satyp alý arqyly jumsalatyn qarjy bizdiń problemamyzdy sheshýge, sapaly memlekettik qyzmet alýymyzǵa baǵyttalatynyn eskersek, ótken jyly 380 mlrd teńgege, al bıyl 104 mlrd teń­gege alýǵa tıis qyzmet alynbaı qal­dy nemese bizge keshigip jetti. О́ıt­keni, satyp alý kelisimsharty buzyl­sa, ol prosess qaıtadan ótkizilip, oryn­daýshy jańadan anyqtalady. Sáı­kesinshe, aqsha kesh jumsalady, biz qyz­metti keshigip alamyz. Bul mysalmen aıtqanda, tıisti mektep pen jol keshigip salynady degen sóz. Zertteý kerek dep otyr­ǵan sebebim de sondyqtan. Bul tek kom­­panııaǵa qatysty bolmaýy múmkin. Mundaı kompanııalardyń tenderdi ut­paýy úshin satyp alý prosesterin ba­ryn­sha jetildirý kerek. Kelisimshart ta­lap­taryn, olardy oryndaý shartta­ryn qaıta qaraý da artyq etpeıdi. Kom­­panııalardyń jaýapkershiligin art­ty­­rý da mańyzdy, – deıdi Ǵalymjan Orazymbet.

О́kinishke qaraı, kelisimshartty oryn­­­damaýmen ony buzýdyń saldary jaman. Zań boıynsha kelisimshart tap­­syrys berýshiniń bastamasymen buzylsa, sol sátke deıingi ıgerilgen somany oryndaýshy qaıtarýǵa mindetti emes. Olaı bolsa, byltyrǵy 380 mlrd teńgege jýyq qarjynyń, bıylǵy 104 mlrd teńgeniń qanshasy tapsyrysty oryndaýshyda qaldy? Budan bıýdjet qansha shyǵynǵa ushyrady? Bul jaǵy belgisiz. Ǵ.Orazymbet munyń bárin kelisimshartty buzý jaǵdaılaryn zerttep, sebebin anyqtaǵan soń ǵana bilýge bolady deıdi.

– Tapsyrys berýshiniń jaýap­ker­shi­ligin arttyrý da mańyzdy. Bizde qaı deńgeıde bolsyn zańdy buzǵan oryndaýshyǵa shara qoldanylady. Al tapsyrys berýshiniń kemshilik úshin jaýapqa tartylýy óte sırek kezdesedi. Jaýapkershilik ekijaqty bolmaı, másele sheshilmeıdi. Tapsyrys berýshiniń kem­shilikterine, qylmysyna shara qol­dan­baýda da jemqorlyq belgileri baı­qalady. «Memlekettik satyp alý týraly» Zańnyń 4-babynda Memlekettik satyp alýdy júzege asyrýdyń negizgi qaǵıdalary jazylǵan. Sol qaǵıdalardy qatań saqtasaq, kóp máseleniń aldyn alýǵa bolady, – deıdi ol.

Jemqorlyq jaılaǵan sala

Memlekettik satyp alý – aıǵaı-shýy da, aqshasy da kóp sala. Bul jerde trıllıondaǵan teńge aınalym­da júr. Bas aınaldyratyn somalar sy­baılas jemqorlyqqa da jol ashyp otyrǵany belgili. El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń úlken jıyn­­darda memlekettik satyp alý sala­sy­na tártip ornatýdy jıi tapsyra­tyny da sondyqtan. Máselen, Memleket basshysy 2019 jyldyń mamyrynda Oral qalasynyń aktıvimen bolǵan jıynda bul salada sybaılas jemqorlyq fak­ti­le­riniń kóp ekenin jetkizdi. «Sy­baı­las jemqorlyq – ult­tyq qa­ýip­­­sizdikke tóngen qater. Mu­ny­­men myq­tap kúresetin bolamyz. Onyń ishin­de memlekettik satyp alý sala­syna erek­­she nazar aýdarylmaq», degen edi sol joly.

Bul salada máseleniń kóp ekenin Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agent­­tiginiń tóraǵasy Serik Jumanǵarın de mo­ıyndap otyr. Memlekettik satyp alý kezinde negizsiz joǵary talaptar qoıý, belgili bir oryndaýshylardyń múddesin qoldaý, satyp alýdy qaıta boldyrmas úshin básekelestermen bi­ri­gý, tapsyrys berýshiler tarapynan bıýd­jet qarajatyn únemdemeý... Sa­la­da­ǵy kemshilikterdi osylaı jal­ǵas­­tyra berýge bolady.

Tikeleı shart jasasý arqyly qyz­met­­ti bir kózden satyp alý da – ózek­ti másele. Biraq «Memlekettik satyp alý týraly» zańnyń ózi osyǵan jol berip otyr. S.Jumanǵarınniń má­li­me­tinshe, zańda atalǵan jolmen satyp alýdy júrgizýge jol beretin 52 negiz qarastyrylǵan. Demek, bul tıisti zańdy áli de jetildirý kerektigin kórsetedi.

– О́tken jyldarmen salystyrǵanda tikeleı shart jasasý arqyly qyzmetti bir kózden satyp alý úlesi tómendep keledi. Máselen, 2016 jyly onyń úlesi 48 paıyzdy qurasa, 2019 jyly 34 pa­ıy­z­ǵa teń boldy. Sońǵy bes jylda bir kózden 7,7 trln teńgeniń qyzmeti men taýary satyp alynǵan. Aýksıon arqyly satyp alý úlesi birtindep kóbeıýde, – deıdi S.Jumanǵarın.

Áli esimizde, Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń eks-bas­shy­sy Alık Shpekbaev jıyndardyń bi­rinde jemqorlyqqa qatysty árbir tór­tin­shi qylmys memlekettik satyp alý salasynda jasalatynyn aıtqan-dy. Al memlekettik satyp alý arqyly jylyna trıllıondaǵan qarjy jumsalatynan eskersek, problemanyń aýqymyn eles­te­týdiń ózi muń. Bul degenimiz – sapasyz me­dısına, sapasyz bilim, sapasyz jol...

– Jemqorlyq aralasqan jerde sapa bolmaıdy. Tipti «Memlekettik satyp alý týraly» zańnyń ózinde jem­qor­lyqqa negiz bolatyn jaǵdaılar kóp. Árıne, onyń barlyǵy jem­qorlyqpen jasalady degen sóz emes. Biraq bul jemqorlyq qaterin art­tyratyn ne­giz­gi faktordyń biri. Odan bólek, teh­nı­kalyq erekshelikti naqty bir ónim berýshige arnap jazý, sharttaryn ádeıi qıyndatý nemese túsiniksiz etip jazý syndy máse­le­ler aldan shy­ǵady. Mundaı kon­kýrs­tarǵa kom­pa­­nııa­lardyń barlyǵy birdeı qa­tysa bermeıdi. Táýekel joǵary. Son­dyq­tan memlekettik satyp alý pro­sesin barynsha anyq ári ashyq etken abzal, – deıdi Ǵ.Orazymbet.

Zertteu Research Institute uıymynyń ókili nazar aýdaryla bermeıtin, biraq kóp jaǵdaıda satyp alýǵa teris áse­ri kóp taǵy bir máselege toqtaldy. Ol – memlekettik satyp alýdy uıym­dastyryp, ótkize alatyn bilikti ma­man­dardyń azdyǵy. Aıtýynsha, res­pýb­lı­kalyq, oblystyq deńgeıdegi jaǵdaı jaqsy. Biraq aýdan, aýyl kóleminde mamandar jetispeıdi. Bul satyp alý qujattaryn sapaly, durys toltyrýǵa kedergi keltiredi. Munyń kesiri tutas proseske tıedi. Satyp alýdy sapasyz ótkizý – qarjyny tıimsiz jumsaý, jem­qor­lyq táýekelderin arttyrý degen sóz.

Qarjy mınıstrliginiń dereginshe, búginde memlekettik satyp alýǵa ar­nalǵan veb-portalda 24 myń tapsyrys berýshi men 96 myń tapsyrys oryndaýshy tirkelgen. 2020 jyly respýblıka boıynsha salanyń aınalymdaǵy qarjysy 6,4 trln teńgeni quraǵan. 5,8 trln teńgege elektrondy kelisimshart ja­salypty. 2021 jyldyń qańtar-shil­de­sinde veb-portalǵa 5,3 trln teńge­niń tapsyrysy ornalastyrylǵan. Bekitilgen elek­trondy kelisimshart somasy – 3,7 trln teńge.

Kvazımemlekettik sektordaǵy satyp alýda da másele kóp. Bul týraly Mem­leket basshysy byltyrǵy «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» Joldaýynda qadap aıtty da.

«О́nerkásiptiń damýyna retteletin satyp alý júıesi tikeleı áser etedi. Onyń kólemi 15 trıllıon teńgege jýyq nemese ishki jalpy ónimniń besten bir bóligin quraıdy. Úkimet pen ákim­derdiń mindeti – osy áleýetti barynsha paıdalaný. Meniń tapsyrmam boıynsha memlekettik organdardyń sa­typ alý júıesin jaqsarta túsetin jańa zań qabyldandy. Biraq ulttyq kompanııalardyń satyp alý júıesi áli de bolsa ashyq emes jáne oǵan qatar­da­ǵy kásipkerlerdiń qoly jete ber­meı­di. Jyl sońyna deıin kvazı­mem­lekettik sektordyń barlyq satyp alý jumystaryn retteıtin birtutas zań qabyldaýdy tapsyramyn. Retteletin barlyq satyp alý barynsha ashyq jáne «Bir tereze» arqyly ǵana júzege asyrylýǵa tıis. Eger tıisti quqyq qol­da­ný tájirıbesi bolmasa, zańnamany jetild­irgennen eshqandaı paıda joq», degen bolatyn Prezıdent.

Memleket basshysynyń byltyrǵy Jol­daýdaǵy tapsyrmasy bıyl oryn­dal­dy. Prezıdent 2021 jyldyń 8 maý­sy­mynda «Kvazımemlekettik sek­tor­daǵy jekelegen sýbektileriniń satyp alýy týraly» zańǵa qol qoıdy. Zań­da kvazı­memlekettik sektor sýbek­ti­le­riniń, onyń ishinde «Samuryq-Qazyna» ult­tyq ál-aýqat qorynyń satyp alýyn­ retteý usynylǵan. Budan bólek, «Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zań­namalyq aktilerine memlekettik satyp alý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy ázirlendi. Qujat qazir Senattyń qaraýynda.

Túıindeı kele aıtarymyz, memle­ket­tik satyp alý salasyndaǵy kem­shi­likter el ekonomıkasyna ǵana emes, siz ben bizdiń ómirimizge de tikeleı áser etedi. Endeshe, saladaǵy talap pen tár­tip­ti barynsha kúsheıtken abzal.