Túneýgúni Kúrshim óńiriniń turǵyny laılanyp, maılanyp ketken Qaljyr ózenine qarap otyryp, «búıte berse, balyqty qoıyp, halyq ta qalmaıdy» degen-tuǵyn. Onsyz da shekara shebindegi Marqakól óńiri jalańashtanyp ketti. Qoıy qozdap, botasy bozdap jatqan aýyldar joq. Endi kelip, altyn izdegender jer-ananyń oıranyn shyǵarǵan.
Shydamy taýsylǵan halyq alpaýyt kásiporyndarǵa qarsy shyqty. Kúni keshe Qaljyr ózeniniń laılanyp jatqanyn nazarǵa alǵan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi men Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimdigine atalǵan problemany egjeı-tegjeı tekserip, kináli- lerdi jaýapkershilikke tartý týraly tapsyrma berdi.
«Daýdyń basy – Daırabaıdyń kók sıyry» demekshi, ormannyń otalyp, ózen sýynyń laılanyp jatqany Qaljyrmen qatar, Kúrshim aýdanynyń ishki jaǵyndaǵy Maraldy, joıylyp ketken Altaı aýyldaryna da tán. «Elim, jerim» degen azamattardyń janaıqaılary quzyrly organdarǵa jetse eken dep bir top BAQ ókilderi túý túkpirdegi Maraldyǵa arnaıy baryp, máseleniń mán-jaıymen egjeı-tegjeı tanystyq, aýyldyqtardyń muńyn tyńdadyq. Oraıy kelip, altyn qazyp júrgen kásiporyn basshylarymen de sóılestik. «Qazyp» degenimiz bergi jaǵy. Ormany otalǵan, ózeni sýalǵan. Sýynda balyq túgili, baqa joq. Bara-bara turǵyndary da taban aýdara ma degen qaýip bar. Onsyz da Maraldyda 500-den astam ǵana halyq qalǵan. Kúnkóris kózi baıaǵy mal bolǵandyqtan, jaıylym men shabyndyqtary tarylyp ketti. Endi erteńgi kúnderine alańdap otyr. Jerimizge ıe bolmasaq, óskeleń urpaqqa qaı betimizben qaraımyz desedi. Sebebi altyn izdegender, keregin alyp, ornyn qaıta qalpyna keltirmeıdi. Mundaıda qazaq «asyn iship, taıaǵyn teýip ketti» deıtin. Dál solaı bolyp tur.
Al quqyq qorǵaý organdary qýrap qalǵan aǵashty kesip, ózenge qarmaq salǵan qarapaıym aýyl turǵyndaryn jazalaýǵa sheber. Altyn qazǵyshtar zańdy belden basyp, tabıǵatty tas-talqan etse de lám deı almaıdy. Nege?
Esesine, maraldylyqtardan maza ketti. Jalpy Kúrshim aýdanynyń problemalary shash etekten. Oblystaǵy shekaralyq aýyldardy damytý baǵdarlamasynyń basy dardaı, aıaǵy qyldaı boldy. Dál qazirgi tańda halyq Maraldy men Qaljyrdyń tumsa tabıǵatyn saqtap qalǵylary keledi. Altynǵa ortaqtasaıyq degen olar joq. Anyqtalǵandaı, Qaljyr ózenindegi zııandy zattar 17 esege artqan.
– Kóretin kóz, estıtin qulaq bolsa, zar-muńymyzdy tyńdasyn dep sizderdi shaqyrdyq. Osy ýaqytqa deıin bala-shaǵamyzdy malmen asyrap kelgen edik. Endi mine, shabyndyqtyń asty ústine shyǵyp jatyr. Altyn izdegender qoımady. Erteń fabrıka salamyz depti. О́ıtse, júzdegen gektar jerimiz qurıdy. Onyń ústine, aýyldaǵy ekiniń biri obyr aýrýyna shaldyqqan. Jastardyń ózinde densaýlyq joq. Bizge keregi – tabıǵat, eldiń amandyǵy. Qazir laılanyp aqqan bulaq ózenge quıady, arǵy jaǵynan Býrabaı, Terekti bulaq arqyly Ertiske qosylady. Endi oılańyz, balyqtan ne qaldy?! Jaıqalyp turǵan orman-toǵaı qýraǵan. Jolymyz ol, qııa bet, shaǵyl tas. Internettiń ıgiligin de kórip otyrǵan joqpyz. Aýdan ákimine aıttyq. Qurǵaq ýádeden basqa túk joq. Al fabrıka kerek emes bizge, – deıdi zeınetker Meıirjan Itjanov.
Súreń tartqan aýyldarǵa qarap, Sheraǵańnyń «Altyn sandyqtyń ústinde jalańbut otyrmyz» degen sózi eriksiz eske tústi. Dóp aıtylǵan. Egemendigimizge otyz jyl tolsa da, ómirsheńdigin joǵaltpaı kele jatqan sóz. О́kinishtisi de sol. Tabannyń asty altyn bolǵanymen, tıtteı paıdasyn kórip otyrǵan halyq joq.
Altyn izdeýshilerdiń jumystary zańǵa sáıkes júrgizilip jatyr degenimen, aýyldyqtar gektar-gektar jerdiń qazylýyna qarsy. Sebebi altyn shyqqan jerde ýran bar desedi. Onyń ústine kompanııa jumysshylary qazǵan jerge rekýltıvasııa jasamaıdy. Iаǵnı jerdi qaıta qalpyna keltirmeıdi degen sóz. Nege deseńiz, eldegi koronavırýstyń taralýyna baılanysty jumystardy jalǵastyryp úlgermegen-mys. Jumysy júrmegenderge pandemııa syltaý boldy.
– Biz 2015 jyldan beri Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligimen jasasqan kelisimshart negizinde ken qazyp jatyrmyz. Osyǵan deıin zertteý jumystaryn júrgizdik. Eshkim qarsylyq bildirgen joq. Okrýg ákiminiń jınaýymen qoǵamdyq tyńdaý ótken. Bári kelisken. Kompanııamyz Maraldy aýylynda tirkelgendikten, jol salý, dári-dármek, otyn-kómir jetkizý boıynsha kómektesip otyramyz. Salyqty ýaqtyly tóleımiz, – deıdi «Maralikha» Taý-ken kompanııasy» JShS basshysy Anýar Rahımov.
Alaıda aýyldyqtardyń pikirinshe, kompanııanyń shapaǵatyn kórip jatqan- dary shamaly. Kerisinshe zııan shegip otyr. Altyn shaıýshylar aýyldyń bas jaǵyndaǵy bulaqtyń sýyn arnaıy qazylǵan shuńqyrǵa buryp alyp, sý toltyrǵan. Sóıtip, tehnıka arqyly jınalǵan sýmen kendi shaıyp, altynyn alady. Qaldyq sý bolsa, qaıta qazanshuńqyrǵa tógiledi. Suraq: hımııalyq zattardy shaıqaǵan sýdyń quramy ózgerip, jerge sińbeı me? Jerasty sýlary arqyly ózen-kólderdi ýlamaı ma? Bul saýalǵa Ekologııa departamenti jaýap berýi kerek edi.
– Kendi ashyq tasymaldaıdy. Altyn bar jerde ýrannyń bary beseneden belgili. Onyń zııany aıtpasaq ta túsinikti, – deıdi aýyl azamaty Qurmet Qasaıynov.
Aıtpaqshy, qazba jumystaryn júrgizý úshin aýyldyqtardyń basyn qosyp, qoǵamdyq tyńdaý júrgizbegen. Jo-joq, jınalys bolypty. Alaıda 500 turǵynnyń beseýi ǵana qatysqan. Ol jónindegi bir paraq qaǵazdy kózimiz shalyp qaldy. Túsingenimiz, beseýdiń pikiri aýyldyqtardyń taǵdyryn sheshe salǵan sekildi.
«Maralıha» JShS-niń bas geology Ońǵar Seıitqazınniń aıtýynsha, jobany memlekettik mekemelerdiń mamandary bekitipti. Sodan beri bes jylǵa jýyq Maraldynyń tóńireginde zertteý jumystary júrgizilgen. Zertteýge bola at shaptyrym jerler búlinse, qazba jumystary tolyǵymen bastalǵanda qalaı bolmaq?! Elestetýdiń ózi qorqynyshty. Tabıǵattan túk qalmaıtyn sııaqty.
Keshegi Qaljyrdaǵy másele dál osy Maraldy aýylynda da bar. Prezıdentten tapsyrma alǵan Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi men oblys basshylyǵy Kúrshimniń ishki jaǵyndaǵy aýyldarǵa da kóz qyryn salsa eken. Joǵarydaǵy basshylar nazar aýdarmasa, aýdan kóleminde sheshile qoıatyn másele emes bul.