Eger siz Altaı aýdanyn aralaımyn dep jolǵa shyqsańyz, Aleksandrovka, Berezovka, Dorodnısa, Sajaevka, Oktıabrskıı, Soloveva, Sredıgornoe, Snegıreva, Maıak sekildi aýyldardy basyp ótesiz. Saı-salanyń arasynda Grehovka, Chapaevo degendeı eldi mekender jáne bar. Jo-joq, bul – táýelsizdigin otyz jyl buryn alǵan Qazaqstannyń quıqaly jeri.
Batyr babalarymyz amanattap ketken dalanyń tarıhyn zerttep, kóne ataýlaryn qaıtarýdyń ýaqyty baıaǵyda kelgen. Joǵaryda tizip otyrǵan aýyl ataýlarynyń barlyǵy derlik ıdeologııalyq turǵyda eskirgen. Solovevtyń, Grehovtyń kim ekenin bizdi qoıyp, aǵa býyn bilmeıdi. Jolaı júrgende turǵyndarynan surastyryp ta kórgenmin. Iyqtaryn qıqań etkizedi.
«Saýsaq birikpeı, ıne ilikpeıdi» demekshi, bul jumystarǵa jer-sý ataýlaryn zerttep júrgen tarıhshylardy, jergilikti turǵyndardy tartý kerek. Áıteýir, Zyrıanovsk Altaı bolyp, tarıhı ataýy qaıtaryldy. Biraq Altaı qalasynyń ortalyq kóshesi Sovetskaıa bolyp áli tur. Ony kók taqtashalarǵa áp-ádemi etip jazyp qoıǵan. Aýdannyń ishki saıasat bólimi basshysy Erkejan Altynǵajıqyzynyń aıtýynsha, ortalyq kóshe Táýelsizdik bolyp ózgergen. Tek taqtashalaryn aýystyrýǵa qarajat tapshy kórinedi. Meıli deıik. Al Aleksandrovka aýylyndaǵy Keńes kezinen qalǵan eskertkishtiń tóbesinde turǵan oraq pen balǵany alyp tastaý úshin qarjynyń qajeti joq shyǵar.
Ala jazdaı Altaıda týrıst tolastamaıdy. Pandemııa bastalǵaly shetelde tynyǵatyn azamattardyń kóbi Alakól men Altaıdy betke alatyn bolǵan. Jýyqta bizdiń jaqqa saparlap kelgen jýrnalısterdiń biri Nurtilek Rııanbek oraq pen balǵany, murty buzylmaı turǵan jer-sý ataýlaryn, Altaı qalasynyń ortalyǵynda turǵan Lenınniń músinin betimizge basqandaı boldy.
– Altaıǵa alǵash ret keldim. О́kinishtisi, kórshiles elge enip ketkendeı kúı keshedi ekensiń. Mynaý oraq pen balǵany kórip, tipti jaǵamdy ustadym. Osynaý otyz jyl ishinde onomastıka salasynda múldem jumys júrmepti. Shyǵys Qazaqstan túrkilerdiń tóri, saq babamyzdyń mekeni degenderińiz qane? – deıdi Nur-Sultannan at arytyp kelgen jýrnalıst Nurtilek Rııanbek.
Oblys turǵyny retinde aqtalyp álekpiz. Múldem jumys júrmedi emes, usaq-túıek kóshelerdiń ataýlary ózgergen shyǵar. Aýdannyń ózi Altaı bolyp, aıbarymyzdy asyrdy. Pervorossıısk deı-tuǵyn aýyl Polıanskoe bolyp ózgerdi. Alǵashynda ol ózgeriske kóńili tolmaǵan zııaly qaýym «qosylǵyshtyń orny aýysqanymen, qosyndynyń máni ózgermeıdi» desken.
Sóıtsek, Pavel Polıanskıı oblystyń Qurmetti azamaty, Sosıalıstik Eńbek Eri eken. 32 jasynda «Pervorossııskıı» sovhozyn basqaryp, aldyńǵy qatarǵa shyǵarypty. Ol basqarǵan sharýashylyq mol ónim alyp, Respýblıkada mańdaıaldy sovhozdardyń qatarynan kórinipti. Sonymen qatar aýylda sapaly turǵyn úıler, óndiris nysandary, dúkender men balabaqshalar salyna bastaǵan. Kózin kórgen zamandastarynyń aıtýlarynsha, aýyldyń ajarlana túsýine Polıanskııdiń eńbegi sińipti. Árıne, kindik qany tamǵan jerge mańdaı teri tamyp, artyndaǵy halqy qoldap jatsa, ultyna, ulysyna qaramaı-aq qurmetteıtin halyqpyz.
Al máni, maǵynasy saıası-ıdeologııalyq turǵyda eskirip ketken eldi meken, kóshe ataýlaryn aýystyrý kerektigi daýsyz. Altaıdyń ortalyǵyndaǵy «kún kósemniń» tulǵa músinin de menmundalatpaı alyp tastaý qajet.
Iá, bilemiz, aýyl ataýyn aýystyrý bir kúndik sharýa emes. Úsh ǵasyr burynǵy saıasattyń saldarynan tarıhtyń keıbir tustary tumandanyp ketti. Sýly da nýly qunarly jerlerge qarashekpendiler qonystandy. Oryssha ataýlar da úsh ǵasyr buryn paıda bolǵany anyq. О́kinishtisi, dál osy Altaı aýdanynyń aýyldary 1700 jyldarǵa deıin qalaı atalǵandyǵy bizge beımálim. Ol úshin kóne kartalardy izdestirý kerek shyǵar. О́ńirdiń jer-sý ataýlaryn zerttep júrgen belgili ustaz Berdibek Bııarov Altaı aýdanynyń oı-qyryna, qyrqa-qyratyna qarap, ataýlar ázirlep qoıǵandyǵyn aıtady.
– Altaı aýdanynyń aýyldary týraly tarıhı derekter joq. Odan beri 300 jyl ótti. О́zim jerine qaraı ataýlardyń nusqasyn ázirlep qoıdym, – deıdi S.Amanjolov atyndaǵy ýnıversıtettiń dosenti Berdibek Bııarov.
Endigi kezekte oblystyq onomastıka komıssııasy turǵyndardyń oı-pikirin tyńdaı otyryp, jumystaryn jandandyrý kerek shyǵar. Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵynda otyz aýyl bolmasa da, úsh aýyldyń ataýyn aýystyrmasaq, eldigimizge syn.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Altaı aýdany