Alash qozǵalysyna arnalǵan jıyn

Osy kún­deri kásipker Naǵashybaı Barlybaevtyń qatysýymen qurylǵan uıym­dastyrý toby da 9-10 qazanǵa belgilengen Áltı Barlybaev pen onyń aǵa-inilerine arnalǵan keseneniń ashylýyn jáne osyǵan baılanysty uıymdastyrylmaqshy at sporty oıyndarynyń, sonymen qatar aýdan ortalyǵy Presnov (Kipıtan) aýylynda ótýge tıisti «Soltústik Qazaqstan jáne Alash» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq kon­ferensııanyń ótýine aýa raıy kedergi jasamasa eken dep qatty qobaljyǵan edi. Biraq sońǵy kúnderi mızamshýaq bolyp, tabıǵat ana jaıylyp, 14-15 gradýstyq qońyrjaıyn tógip saldy.

Alash qozǵalysynyń qazaqtan shyqqan alǵashqy mıllıonerlerdiń biri Áltı Barlybaevqa qandaı qaty­sy bar degen suraq oqyrmandardy mazalaýy múmkin. Bul ekeýiniń tike­leı qatysy bar. 1918 jylǵy jazda Alashorda bıligi qazaqtan ásker jınap, ony mılısııa dep atap, jer-jahandy jaıpap kele jatqan bolshevıkterge qarsy áreket etýdi maq­sat etip, el aǵalarynyń qoldaýy­men dál osy Áltı mıllıonerdiń qys­taýynda úlken jıyn ótkizgen. Oǵan Alash ıdeology Mirjaqyp Dýlatov bastaǵan júzdegen partııa bel­sendileri qatysqan. Forýmdy uıym­dastyrýshylardyń qatarynda Aq­qýsaq bolysynyń bastyǵy, Alash partııasynyń múshesi Sádýaqas Áltı­uly, belgili alashshylar Aby­laı Ra­mazanov, Qazı Torsanov jáne t.b. bol­ǵan. Uzyn qatarǵa eki jaqtan turǵan salt attylar Maǵjan shyǵarǵan «Arǵy atam er Túrik, Biz qazaq elimiz» dep bastalatyn Alash gımnin shyrqap, 20-30 páýeskemen kelgen alashordalyq azamattardy saltanatpen qarsy alǵan.

Alashordalyqtardyń syrtqy ­jaý­­ǵa qarsy jáne ishki tártipti orna­týǵa qol kúshi retinde ásker jınamaq bolǵany – eldiń rýhyn kóterip, óz aldyna tý tikken halyqtyń óz bıligin óz qolyna alýynyń naqty qadamy bolatyn. El bolýǵa talpynǵan osyndaı is-áreketteri úshin olar qýǵyn-súrginge ushyrady, atyldy, aıdaldy, uzaq jyldar boıy esimderin ataýǵa da ruqsat etilmedi. Ozyq ıdeıalaryn aıtýdyń, eske alýdyń ózine tyıym salyndy. Áltı qajynyń urpaq­tary da qýdalanyp, elge jolaı almaı, qa­shyp-pysyp júrýge májbúr boldy.

Mine, sondyqtan da buryn eshqa­shan arnaıy qurmet kórsetilmegen, resmı túrde eske alynbaǵan Alash forýmynyń 103 jyldyǵyn atap ótý oblys qana emes respýblıkalyq mańyzy bar shara ekeni aıdan anyq.

Sonymen... Qyzyljardan tańǵy jetide shyqqan júz shaqty jeńil mashınaly salqar kósh Jambyl aýda­nyna bet aldy. Bul óńirdiń mańyz­dylyǵyn respýblıka halqy jaq­sy biledi. Qojabergen jyraý, Segiz Seri, Toqsan bı, Eseneı men Ulpan, Seksen batyr, bertin Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Safýan Sháımerdenov, Ivan Shýhov bári osy topyraqta dú­nıege kelgen.

Kósh quramynda Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jó­nindegi Memlekettik komıssııa­nyń qurylýy­na tikeleı muryndyq bol­ǵan ataqty tulǵa Sabyr Qasy­mov, respý­b­lıka­lyq ardagerler ke­ńesi tóraǵasynyń orynbasary, ta­rıhshy О́mirzaq Ozǵanbaev, general-leıtenant Abaı Tasbola­tov, Memlekettik Eltańbanyń avtory Jan­darbek Málibekuly, fılolog ǵalym Serik Negımov, kompozıtor Jo­lamen Tur­­synbaev, alashtanýshy akade­mık Dıhan Qamza­bekuly, tarıh ǵylymynyń dokto­ry Búrkitbaı Aıaǵan, Memleket tarı­hy ınstıtýtynyń dırektory Erkin Ábil, Sh.Ýálıhanov atyn­daǵy ta­rıh jáne etnologııa ıns­tıtý­tynyń ­dı­rektory Zııabek Qa­byldınov, «Alash» ǵylymı-zert­teý ınstıtýtynyń ­dı­rek­­tory Sultan-Han Aqqululy sııaq­­­ty eli­mizge bel­gili qaıratkerler boldy.

Kósh aldymen Barlybaevtar áýle­tine arnalyp turǵyzylǵan ásem kese­neniń ashylýyna qatysty. Ol Bar­lybaıdan taraǵan Tábeı, Aljyǵan, Itemir, Kóken, Táshtıt, Áltılerge arnalyp salynǵan. Bulardyń bári de kezinde eldiń uıytqysy, at baı­lar qazyǵy bolǵan, patsha ókime­tiniń qyzmetinde júrse de onyń zań­dary men tártipterin paıdalanyp, halyqtyń joq-jitigin qorǵaýǵa tyrysqan.

Keseneni ashý saltanatynda sóı­le­gen sózinde oblystyq ardager­ler keńesiniń tóraǵasy Eskendir Eleý­­sizov bul isti Saıası qýǵyn-súr­­gin qurban­daryn tolyq aqtaý ko­mıs­­sııasynyń naqty bir sharasy dep taný qajet eke­nin jetkizdi. Mar­qumdardyń rýhyna quran baǵysh­talyp, kesene ashylǵan soń salqar kósh 3-4 shaqyrym jerdegi Alash forýmy ótken Áltı qajynyń «Bıba­laı» qystaýyna soqty.

«Alash forýmyna» arnalǵan stel­la ázirge qorashtaý. Ony kásipker N.Bar­lybaev óz qarajatyna turǵyz­ǵan. Stellanyń ashylý saltanatynda sóı­legen sózinde «Qaharman­dar» qory­nyń tóraǵasy Sabyr Qasy­mov pen ge­neral-leıtenant A.Tasbo­la­tov­­tyń bul nysanǵa bılik tarapy­nan na­zar aýdarylyp, kórnekti memo­rıal­dyq keshen salynyp jáne osy jer­diń ásem tabıǵatynyń aıasyna etno-aýyl turǵyzylsa degen tilekterin qa­lyń kópshilik qýana qoshtap, qol soqty.

Osydan ári qonaqtar «Soltústik Qazaqstan jáne Alash» atty halyq­ara­lyq ǵylymı-praktıkalyq kon­ferensııaǵa qatysý úshin aýdan orta­lyǵyna attandy.

Ǵylymı konferensııany oblys ákiminiń orynbasary Ǵanı Ny­ǵymetov ashyp, «Elimizdiń belgili tarıhshylary, alashtanýshylar qa­tysqan bul shara ulttyq rýhy­myzdyń oıanýy­na oń áser etetinine se­nimdimin», dedi ózi­niń kirispe só­zinde. Odan ári oblys ákimi Qumar Aqsa­qalovtyń quttyqtaý haty oqyl­­dy. Baıandamashylar arasynan al­ǵashqy sóz zańger Sabyr Qasy­mov­qa berildi. О́ziniń baıandamasynda ol kózqarastary keń, rýhanı jáne ıntellektýaldyq áleýetteri myq­ty bolǵan Alash qaıratkerleri halyq­ty saıası, áleýmettik-quqyqtyq jáne aza­mattyq turǵyda qorǵaýdyń jal­ǵyz joly – ulttyq memleket qurý eken­digine kóz jetkizgenderin aıtty.

О́ziniń «Alash muraty jáne Tá­ýelsiz Qazaqstan: qundylyqtar sa­baqtastyǵy» atty baıandamasynda L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıtetiniń prorektory Dıhan Qamzabekuly Alash murasyn ardaqtaý baǵytynda elde atqarylyp jatqan jumystarǵa toqtaldy. Sonyń ishinde el úkimetiniń 2008 jyly 26 maýsymda «Alash qozǵalysy týraly» arnaıy qaýly qabyldaǵanyn eske aldy. «Bul – tarıh aldyndaǵy qaryz ben paryzdy anyqtaǵan Alashtyń 90 jyldyǵyndaǵy aıryqsha qujat», dedi ol. Odan ári ǵalym Alash qoz­ǵalysyn zertteý men jańǵyrtý baǵy­tynda atqarylǵan sharalarǵa sholý jasap, «Elordada árbir joǵary, orta-arnaýly oqý orny jáne mektep bir-bir Alash tulǵasyn ulyqtasyn!» degen bastamasynyń tıisti nátıje bergenin, Kerekýde Máshhúr Júsiptiń 20 tomdyq murasy shyqqanyn, Ba­tys pen Shyǵys Qazaqstanda, Nur-Sultan men Almatyda Alashtaný men Alash­ty nasıhattaýǵa baıla­nys­ty eldik deńgeıdegi ǵylymı jıyndar bolǵa­nyn, Semeıde Álıhan Bókeıhanǵa, astanada Á.Bókeıhan, A.Baıtursyn­uly, M.Dýlatulyna eskertkishter qoıylǵanyn jetkizdi. Sonymen bir­ge Semeıdegi Qazaq gýma­nıtarlyq ın­novasııalyq-zań ýnı­­versıtetine Á.Bó­keıhan aty be­­rilgeni aıtyldy. Sonymen qatar otan­dyq baspasózde Alash ta­rı­hy men taǵylymyna qa­tys­ty myń­­daǵan maqala, suhbat ja­rııa­lan­ǵany, jınaqtar men monogra­fııa­lar ázirlengeni aıtyla kelip, olar­dyń qatarynda Semeı memle­kettik pedagogıka ınstıtýty daıar­la­ǵan «Shákárim», Pavlodar memle­ket­tik ýnıversıteti ázirlegen «Másh­húr Júsip», «Sultanmahmut Toraı­ǵyr­uly», astanadaǵy «Rýhanııat» ortaly­ǵy men «Alash» ınstıtýty birigip jaz­ǵan «Alash qozǵalysy» jáne profes­sor Ǵarıfolla Ánes qurastyrǵan «Alash» ensıklope­dııalary bary jetkizil­di. «Astana­daǵy «Alash» ınstıtýty men «Til-qazyna» ortalyǵynda «Ahmet Baı­tur­synuly», «Álıhan Bókeıhan» tulǵalyq ensıklopedııalary daıarlandy. Sultan-Han Júsiptiń uzaq jylǵy izdenisi arqasynda Á.Bó­keı­hannyń 15 tomdyq shyǵar­malar jınaǵy jaryq kórdi», dedi ol. Sony­men qatar sheshen elordada, Alma­tyda, Pavlodarda, Semeı­de «Alash­taný» ortalyqtary ashyl­ǵanyn aıta kelip, sondaı bir ortalyq Qyzyljar qalasynda da ashyl­ǵanyn qalaıtynyn jetkizdi.

Sóz kezegi ózine berilgende «Alash» ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dı­rek­tory Sultan-Han Aqqululy Túrkistan avto­­nomııasy ókimetiniń tóraǵasy Mu­­hamedjan Tynyshpaev pen syrt­qy ister mınıstri Mustafa Sho­qaı Alash partııasynyń múshesi bol­ǵanyn, endeshe eki avtonomııanyń da túpki maqsaty bir ekenin jáne olardyń ózara sabaqtastyǵy bar ekenin dáleldeýge tyrysty.

M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń professo­ry Zarqyn Taıshybaıdyń, L.N.Gýmı­lev atyndaǵy Eýrazııa ýnı­­versı­te­ti­niń professory Se­rik Ne­gı­mov­tyń, ­tarıhshy Búrkit­baı Aıaǵannyń, Sh.Ýálı­ha­nov atyn­­daǵy Tarıh jáne etnologııa ıns­tı­týtynyń dırektory Zııa­­bek Qa­byl­dınovtyń, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory Erkin Ábildiń, konferensııaǵa zým arqy­ly qatysqan akademık Mám­bet Qoı­gel­dıevtiń jáne t.b. baıandamala­ryn­da Alash qozǵalysy men qaırat­ker­leri­niń ulttyń azattyǵy men bostan­dyǵy jolyndaǵy kúre­siniń jańa derekteri men qyrlary aıtyldy.

Osy konferensııada is-shara­nyń demeýshisi bolyp otyrǵan Na­ǵa­­shy­baı Barlybaev Jambyl aýda­ny­nan shyqqan SQÝ-dyń 3 kýr­syn­da oqı­tyn D.Ybyraeva degen je­tim qyz­ǵa aıyna 60 myń teń­gelik shákirt­aqy taǵaıyndaıtyny bel­gili bol­dy. Sonymen birge Bar­lybaı ur­paq­­tarynyń atynan Pres­nov pen Jeke­­kól aýyldarynyń meshit­te­ri­ne 100 myń teńgeden sadaqa be­ril­di. Sóıtip, rýhanı qundylyq ma­te­­rıal­dyq ıgilikterge jalǵasyp jat­­ty. Kon­fe­rensııa jumysynyń qory­tyn­dy­sy boıynsha qarar qabyl­da­nyp, onda ózge máselelermen qatar Qy­zyl­jarda Alash ortalyǵyn ashý, Áltı qys­taýynda memorıaldyq keshen men etno­aýyl turǵyzý máselesi jazyldy.