Abaı, Alash hám Táýelsiz Qazaqstan muraty

Qııaldary uly ulttyq arman aspanynda samǵap, múddeleri máń­gilik el muratyna jumylǵan ata-babalarymyz Uly dala tósinde ǵasyrlar boıy ústemdik quryp, eldikti saqtaýdyń ozyq dástúrin qalyptastyrdy. Qalyptasty­ryp qana qoımaı, ony berik usta­nyp, urpaqtan-urpaqqa amanattap otyr­dy.

Qazaq úshin qazan qasıetti bu­ıym. Halqymyz qazannan aıyrylýdy qut-berekesinen aıyrylýmen teń sanaǵan. Eger Ult­tyq kodty shart­ty túrde kıeli qazan-oshaqqa teńeıtin bolsaq, ony qulatpaı, qısaıtpaı ustap turatyn aıaqtary retinde Ana til, Ata dástúr, Baba tarıh, Dástúrli din sekildi qun­dy­lyqtardy aıtar edik. Eger onyń biri qısaısa nemese álsirese ıa bolmasa syna qalsa, qazannyń ishindegi qasıetimiz – Ulttyq ko­dy­myzdyń ýyzy shaıqalyp, tó­gilýi ǵajap emes. Tógilgen nárse byl­ǵanady, bylǵanǵan zatty qaı­ta tazartý qıynnyń qıyny. Son­dyqtan atalǵan qundylyqtar ar­qyly qalyptasatyn ulttyq bolmystan ajyramaýdy ulttyq paryz deńgeıine kóterýge májbúrmiz. Alash qaıratkerleri osyny tereń túsindi. Túsinip qana qoıǵan joq, ulttyq qundylyqtarymyzdy saq­taý jolynda ádebıetpen qatar, saıa­sat bolsyn, bilim-ǵylym bolsyn – qoǵam ómiriniń barlyq salasynda qyrýar sharýa atqardy. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini – Japon memleketi sekildi Ulttyq memleket qurýdy kóksedi. Munyń bári eldik arman-múddelerdiń ǵa­syrlar qoınaýynan jetken dástúrli jalǵasy edi. Taýdan bas­taý alǵan bulaqtar ózenge ulasyp, ózender teńizdi toltyratynyndaı, ulttyq rýhanııatymyzdyń te­ńizi sanalatyn Abaı muralary – Alashorda alyptarynyń sham­shyraǵy ispetti zor mindet at­qar­dy. О́z kezeginde Álıhan, Ahmet, Mirjaqyptar bastaǵan ǵasyr ba­syndaǵy aǵartýshy top ulty­myz­dyń rýhanı baǵdarshamy etip Abaı jolyn, Abaı murasyn usyndy.

Shyntýaıtynda, qaıbir ulttyń bolmasyn, arman-ańsary men tilek-nıeti, qýanysh-jubanyshy men qaı­ǵy-qasireti – tutastaı rýhanı ómiri ádebıette kórinedi. Ulttyń tól tarıhy men ádebıetiniń tarı­hy – egiz uǵymdar deıtinimiz son­dyqtan.

Ult tarıhynda taǵdyrsheshti kezeńder men shoqtyǵy bıik, oqty­ǵy ozyq tulǵalar bolady. Kóp­shi­liktiń tarıhty tulǵalar jasaı­tynyn jıi sóz etýi de beker emes. Sondaı alyptardyń biregeıi – HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵa­syrdyń basynda ómir súrip, sanaly ǵumyrynda halqynyń qa­myn kúıttep, qalyń eli – qazaǵyn aǵar­­týǵa qaırat etken aqyn, hakim Abaı Qunanbaıuly edi. Abaı ne­simen qundy degen suraqqa qa­zaq rýhanııatynyń tamyrshysy О́z­bekáli Jánibekov: «Abaıdyń bas­ty ereksheligi – kóne zaman tarı­hyn, Shyǵys pen Batystaǵy renessanstyq, odan keıingi jańa zaman mádenıetin bilip, olardyń óresinen qazaq sanasyna jańa ıdeıa, oı-pikir ákelgendigi», dep pikir qaldyrǵan eken.

Elge bılik júrgizgen bolys­tyń aýqatty otbasynan shyǵyp, dúnıe­den tarlyq kórmesteı shal­qyp ǵumyr keshe alatyn jaǵdaıy bar baıdyń balasy bola tura, jan rahatyn tárk etken Abaı, qarapaıym qazaǵynyń arasynda janyn azaptap júrip, halqyn aǵartý jolynda tynym kórmedi, buqaraǵa jaqyn boldy, qarashanyń daýyn daýlap, joǵyn joqtady:

...Kedeıdiń ózi júrer

maldy baǵyp,

Otyrýǵa otyn joq

úzbeı jaǵyp.

Tońǵan ıin jylytyp,

tonyn ılep,

Shekpen tiger qatyny

búrseń qaǵyp, –

dep óriletin óleń órimderi aqyn­nyń azamattyq bolmysyn aıqyn kórsetetin joldar. Eger ol óz jur­­tyn súımese, qazaqtyń qaı­ǵy­syna qabyrǵasy qaıysyp, kú­ıip-janyp, órtener me edi?! Abaı­dyń bul dástúri óz kezeginde ke­­ıingi tolqynǵa úlgi-ónege, adas­­tyrmas shamshyraq boldy. Ná­­­tı­­­jesinde, Abaı dástúriniń tike­­­leı mırasqory sanalatyn Alash qaı­­ratkerleri HH ǵasyr ba­syn­­daǵy tek ádebı úderiste ǵana emes, qoǵam ómiri men saıası qadam­darynda da hakim salǵan sara joldan sáýle tapty.

Ata jurty buqara

О́z qolynda bolmasa,

Qansha jaqsy bolsa da,

Qaıratty týǵan er ǵarip, – degen Asanqaıǵynyń qaǵıdasyn tý etip kóterip, odan beridegi Abaı murasyn jata-jastana oqyp qana qoımaı, ony hakim deńgeıinde ba­ǵalap, ózderi de qazaqtyń qa­byr­ǵaly,  múıizi qaraǵaıdaı qaı­rat­kerlerine aınalǵan Alash zııa­­ly­lary Abaı dástúrin tek sóz­ben emes, ispen de jańǵyrtyp, bolashaq urpaqqa sarqylmas mol mura qaldyrýmen qatar, alasarmas zor mindet te júktep ketti. Halqyn baqytqa bastar jolda serke bolýdy maqsat tutyp, uıqydaǵy el sanasyn «masa» bolyp oıatý­dy da ǵumyrlyq murat etken de solar edi. О́zderi «Alashorda aqsa­qaly» dep at bergen Shákárim Qudaı­berdiulynyń «Qazaqtyń jaı­nar dalasy, Jetiler oqyp ba­la­sy» degen jyr joldary da olar­dyń búgindik emes, ǵumyrlyq; otba­sylyq emes, otandyq, ult­tyq múd­delerdiń tóńireginde judy­ryqtaı jumylǵandyǵynan habar beredi.

Zertteýler Alash ádebıeti Abaı dástúriniń tikeleı mırasqory eke­nin, HH ǵasyrdyń ón bo­ıyn­­da kórkem shyǵarmashylyq sala­syndaǵy qol jetkizgen olja-ta­bys­tarymyzdyń barshasy ulttyq rýhanı qazynamyzdyń birden-bir sarqylmas kózi – Abaı dástúriniń jemisi ekenin aıtady. Alash qaı­ratkerleriniń tulǵa retinde qalyp­tasýyna Abaı shyǵarmalary qa­laı yqpal etken bolsa, sondaı-aq, ǵylymı-zertteýlerdi paraqtaı kele, Abaıdy taný men tanys­tyrýda da tyńnan túren sal­ǵan­dar Alash qaıratkerleri bol­ǵa­nyn baǵamdap otyrmyz. Abaı aqyn­dyǵyna baspasózde tuńǵysh baǵa bergen – Máshhúr Júsip Kó­peev. Abaıdy orys álemi arqy­ly dúnıejúzi oqyrmandaryna tuń­ǵysh tanytýshy – Álıhan Bókeı­han. Abaıdyń óleńderine tuń­ǵysh tushymdy taldaý jasaǵan – Ah­­met Baıtursynuly. Buryn-soń­ǵy abaıtanýshylardyń tizbegin ja­saǵan jáne tatar álemine al­ǵash tanystyrǵan – Mirjaqyp Dýlat­uly. Abaıǵa óleń jazyp, ony tuń­ǵysh «Hakim» ataǵan – Maǵjan Jumabaı. Bul biz paraqtaǵan zertteýlerdiń biraýyzdy túıini. Endi osy túıindi tarqatyp kórelik.

О́mirhan Ábdımanuly «Alash jáne Abaı» atty eńbeginde: «Abaı aqyndyǵyna baspasózde [«Dala ýalaıaty», 1889, I. 48] alǵash baǵa bergen Máshhúr Júsip Kópeev. 1909 jyly Abaıdyń Peterbýrgta shyq­qan óleńder jınaǵyna Káki­taı Ysqaqov «Abaı (Ibrahım) Qunan­baıulynyń ómiri» atty alǵy sóz jazdy», dep kórsetedi de, al orys oqyrmandaryna Abaı esimi budan erterek tanyldy. Abaı ómiri men tvorchestvosy­nyń bilgiri Qaıym Muhamedhanov Abaı­­dyń kózi tirisinde ony orys­tyń oqyrman qaýymyna tuńǵysh ret tanystyrǵan adam – Álıhan Bókeıhanov ekenin aıtady, deıdi.

Abaıdy tuńǵysh tanyǵan jáne tanytýǵa taban tiregen jan­dar­dyń tizbegin jasaý úshin, biz avtor­lar­dyń ol jaıynda jazǵan tuńǵysh eńbekterine ǵana toqtalyp otyrmyz. Áıtpese, budan keıingi kezderi de Álıhannyń Abaı esimin álemge tanytýǵa arnaǵan maqalalary ja­ryq kórgen. Al Álekeńniń Abaı shy­ǵarmashylyǵyna bergen baǵa­sy tipti keremet: «О́leńderinen kó­ri­nip turǵandaı, Abaı asqan poetıkalyq qýattyń ıesi, qazaq halqynyń maqtanyshy boldy. Abaı sııaqty halyqtyń rýhanı tvor­chestvosyn osynshama joǵary kótergen qazaq aqyny áli kezdes­ken joq».

Ǵalymdar Mirjaqyptyń Abaı jaıly bir maqalasynyń 1908 jy­ly tatar tilindegi «Ýaqyt» gazeti­niń 393-sanynda jarııalanǵa­nyn jazady. Buǵan qarap, Abaıdy tatar álemine tuńǵysh tanytýshy dep Dýlatulyn atasaq bolatyndaı. Al Abaı shyǵarmashylyǵyna tuńǵysh ret júıeli zertteý júr­gizip, ádebı taldaý jasaǵan, sóı­tip tolymdy pikir aıtqan ǵa­lym Ahmet Baı­tursynuly. «Oqý qu­raly» kita­bynyń syrtqy betin­degi:

Balalar, bul jol basy

danalyqqa,

Kelińder, túsip,

baıqap qaralyq ta!

Bul jolmen bara jatqan

ózińdeı kóp,

Solardy kóre tura

qalalyq pa?

Danalyq óshpes jaryq,

ketpes baılyq,

Júrińder, izdep taýyp

alalyq ta! –

dep jyrlaǵan Ahań, osy dana­lyqtyń negizgi dánegin Abaı shy­ǵarmalarynan tapqandaı áser qal­dyrady. Olaı deıtinimiz, Ahań uıymdastyryp, redaktory bolǵan «Qazaq» gazetiniń ózi 1913 jyldan shyǵa bastady desek, basylymnyń osy jylǵy 39-41 sandarynda «Qazaqtyń bas aqyny» maqalasyn jarııalady. Bul jaıynda professor О́.Ábdımanuly: «Avtor maqalasynda ózi pir tutyp, talantyn, daryndylyq qasıetin erekshe baǵalaǵan Abaı aqyndy sol zamannyń aqyndarynan daralap kórsetedi, onyń artyq eke­nin dáleldeıdi. Jalpy, Ahmet Baı­tursynuly qalyń jurtqa Abaıdy tanystyrý maqsatynda onyń shy­ǵarmalaryn gazet betine jıi jarııalap turǵan. Ol «Qazaq» gazetin ekinshi Abaı mektebine aınaldyrdy», dep jazady. Muny Ahańnyń bir aýyz sózinen de ańǵarýymyz­ǵa bolady. «Abaıdy qazaq balasy tegis tanyp, tegis bilýi kerek. Abaı­dy qolymyzdan kelgenshe qa­dirli jurtqa tanytý úshin munan by­laı keıbir ónegeli, órnekti sóz­derin gazetke basyp, kópke kór­set­pekshimiz», degen salıqaly piki­rinde «Qazaq» gazetiniń redaktory Ahmet Baıtursynulynyń osy jolda ózine de úlken mindet júktegenin ańǵaramyz.

Abaı shyǵarmashylyǵyn elge tanytýda erekshe mańyzǵa ıe taǵy bir maqala bar. Ol hakimniń qaıt­qanyna 10 jyl tolýyna baılanysty jarııalanǵan Mirjaqyp Dýlatulynyń kezekti dúnıesi bolatyn. Jaqań Abaı murasyn nasıhattaýda Álıhan men Ahmettiń eńbekterin erekshe baǵalaı kele, eki alypty tuńǵysh abaıtanýshylar dep ataǵan.

Kórnekti ǵalym Sherıazdan Eleýkenov «Abaı jáne Maǵjan» atty eńbeginde Álıhan, Ahmet, Mirjaqyp syndy Alashtyń úsh alybynyń Abaı haqynda jazǵan maqalalarynan yqsham ári naqty, qysqa da nusqa mysaldar keltiredi de, Maǵjan aqynnyń Abaıdy qalaı súıip, ısi qazaqtyń danyshpan ustazy dep baǵalaǵa­nyn, sondyqtan oǵan «Hakim» dep at bergenin jazady. Sondaı-aq osy eńbekte Abaıǵa hakim ata­ǵyn tuńǵysh bergen Maǵjan ekeni de, Maǵjannyń «Altyn hakim Abaıǵa» atty óleńi beker jazyl­maǵany da tilge tıek etiledi.

Ulttyq sanany saqtaý jáne ony zaman talabyna beıimdeý memlekettik mańyzy bar máse­lege aınalǵanyn óziniń baǵdar­ly maqalasynda jazǵan Prezıden­timiz Qasym-Jomart Toqaev bul istiń Abaısyz júzege aspaıtynyn meńzegen. Memleket basshysy sanany jańǵyrtý arqyly HHI ǵasyrda elimizdiń tyń serpin­men damýyna jol ashylatynyn eskertip, osy oraıda Abaı murasynyń tıgizer paıdasy zor dep esepteıtinin: «О́rkenıetti elder qazaqtyń bolmys-bitimin, mádenıeti men ádebıetin, rýhanı óresin álemdik deńgeıdegi birtýar perzentteriniń dárejesimen, ta­ny­maldyǵymen baǵalaıtynyn umytpaıyq. Sondyqtan Abaıdy jańa Qazaqstannyń brendi retin­de álem jurtshylyǵyna keńinen tanystyrý qajet», degen pa­ıym­dy pikirimen bildirgen bola­tyn. Tip­ti hakimniń mereıto­ıyn ult­tyq taǵylym deńgeıinde uıym­dastyrýǵa baılanysty arnaıy Jarlyqqa qol qoıyp, Abaı jy­lyn jarııalady. Bul sheshim hal­qymyzdyń eńsesin tiktep, el­dik rýhyn kóterýge kóp yqpal etti. Ke­shegi Alashorda alyptary ań­saǵan araıly aq tań osy bolar.

Abaı – qazaqtyń rýhanı temir­qazyǵy. Biz qandaı jaǵdaıda da soǵan baılanýǵa tıispiz. Al rýhanı arqaýdy Abaıdan beri tartqan­da Alash muralarynan tysqary ketpeı, olardy kókteı ótkenimiz maqul. Onsyz ádebıet tarıhy, jalpy ult tarıhy túgendelmek emes.

Qazir bilim-ǵylym meke­me­le­rinde Abaı ortalyqtarynyń qa­tary artyp keledi. Muny el Táýel­sizdiginiń naqty je­misi dep aıtýymyzǵa bolady. Tulǵa­taný­shylar men zııaly qaýym ókilderi mundaı ortalyqtardyń qataryn aldaǵy ýaqytta da kóbeıte berý kerektigin, sondaı-aq, oǵan jas­tardy kóptep tartýdyń mańyzy zor ekenin eskertip otyr. Olar bul úrdisti el jastarynyń rýhanı qundylyqqa degen kózqara­syn qalyptastyryp, jahandaný dáýirinde Ulttyq kodty saqtaýda mańyzdy tetik bolady dep senedi. Al osy oraıda, sol ortalyqtarda Abaı jáne Alash muralarynyń sabaqtastyǵyn saqtaı otyryp, Ulttyq bolmys pen memlekettik múddege basymdyq berip oqyt­qanymyz odan da abzalyraq dep oılaımyz.

Serik SEIITMAN,

Memleket tarıhy ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri