«Qaragóz» jasyrǵan shyndyq

Búgingi teatrdyń keshegi klas­­sıkaǵa nege qumar bolatyny TIýZ-da talantty rejısser Far­had Moldaǵalı sahnalaǵan «Qara­gózden» anyq kórindi. «Sahnada myń san ret oınalyp, sirnesi aǵyp, silesi qat­qan «Qaragózdiń» elge belgili eski oqıǵasyn jamap-jasqap qaı jerin jańalyq etip, jańa tur­patty qoıylym ja­sa­maq?» degen saýaldyń sanany bir túrtip ótýi zańdy. Báse, nege? Sóıtkende, suń­ǵyla Áýezov ótken ǵasyrdyń oqı­ǵasyna quryp jazyp ketken «Qaragózdiń» túbine naq myna biz ómir súrip otyrǵan búgingi kúnniń sorǵalaǵan shyndyǵyn jasyryp ketkenin bildik pe?

Kórermen kópten beri joǵal­typ alǵan shıelenisti sahnadan qaı­ta kórdi. Munda ýaqyttyń ma­ǵy­nasy joq. Qaragóz ben Sy­ry­mnyń arasyndaǵy mahabbat dra­masynyń Narsha men Karagóz ara­synda qasiretke ulasýy shytyr­man­ǵa toly. Bul pesany buryn feodaldyq zamannyń ádiletsizdigi, jańa men eskiniń tartysy, eki jastyń arasyndaǵy mahabbat, qos ǵashyqtyń qosyla almaýy, eski salt-sananyń ústemdigi týraly dep qabyldap kelgenimiz úshin alǵash ret ózimizdi aıyptap, renjigendeı kúı keshtik.

Áýezov júz jyl buryn bú­gin­gi kún týraly tolǵapty. Ǵ.Mú­si­re­pov atyndaǵy balalar men jas­­óspirimder teatrynyń jańa maý­­symynyń shymyldyǵy «Qa­ra­­­góz­ben» ashylyp, bir jarym sa­ǵat boıy kóńildiń neshe alýan qu­by­lysyna salǵanda, biz osy­ny túsindik.

О́tken ǵasyrda ómir súrgen Sy­­rym ústine fýtbolka men sán­di byl­ǵary kúrte kıip alǵan. De­­gen­men rejısser eskirgen qa­lyp­­­tan boıyn aýlaq salyp, shy­ǵar­­­many jańasha sahnalaýda to­lyq er­­kindikti tańdaǵanymen, qo­­­lyn batyryp, tym «radıkal» tásil­­­der qoldanbaıdy. Áýezovtiń mátini to­lyq­taı saqtalǵan.

Shymyldyq ashylǵanda sahna ortasynda Qaragóz ben Narsha tur. Qyzǵa yntyq jas jigit sezi­min bildirgisi kelgenimen, Qara­góz Narshany betimen jasqap, kóńi­liniń ózgede ekenin bildirgisi kel­gendeı. Qaragózdiń ǵashyǵy – Sy­rym. Biraq Qaragóz ben Sy­rym­nyń mahabbatynda tas bóget­teı úlken kedergi bar. Ekeýi de Qa­raýyldyń uly men qyzy. Ekeýiniń týys­tyq túbiri jeti ataǵa jetpegen, son­dyqtan alty atadan aspa­ǵan aǵa­ıyndyq rý dástúri boıynsha bir-birimen qosylýǵa qaıshy bolyp tur. Onyń ústine Qaragóz besikte jatqanynda-aq «malmen baı­lanyp, batamen matalǵan», bas­qa rý­dyń áldi bir baıynyń balasy Narshaǵa aıttyrylǵan. Qaragózdiń aýylyna qudalar kelip, kelinderin alyp ketpekshi. Biraq Qaragózdiń bar ańsary – Syrym. Baqytty mahabbat jolynda ashyq aıqasqa shyǵyp, ata saltynan attap ótýge bar arýdy eshnárse toqtatpaq emes. Syrym – Maqsat Rahmet drama­lyq ónerimen birge kúmis kómeı ánshiligimen de kóp utqan. Sahnada ol alǵan betinen qaıtpaıtyn qaı­­sar, batyl, qolynan sýsyp ushyp bara jatqan Qaragózge degen sezimin, qasiretin ánmen tolǵaıdy, bul psıhologııalyq tolǵanysy ke­ıipkerdi júrgen jerin qyzyq-dý­manǵa batyr­ǵan saltanatty seriniń ózi etip kórse­tedi.

Spektakldiń úlken júgin án kó­terip tur. Meıli Syrym sal­ǵan án bolsyn, Qaragózdiń uza­ty­lý toıynda shyrqalǵan án be, tar­­tylǵan kúı me, eshqaısysy sebep­siz, esepsiz tańdalmaǵan. Bel­­­­gili teatr rejısseri Murat Ah­ma­­nov «Qaragóz» týraly aıtqan myna pikiri oıymyzdy tolyqtyra tús­kendeı: «Uly Muhtar Áýezov qa­zaq pen orys aralasyp jatqan kez­degi úlken ózgeristi sezdi. Kór­kem týyn­dysynyń atyn da jaıdan-jaı ­«Qaragóz» dep atamasa kerek. Qa­zaq­ty qaragóz deımiz. Halyq qan­daı kúıge ushyrady? Sol kún, sol ún, mine, búginge ákelip otyr. Re­jıs­ser munda aıtylatyn ándi de be­ker qospaǵan. Osy án týǵan kez­de «tolqý» bolǵan. Sol tolqý dál bú­gingi kúnge túsip otyr. Biz osy «Qa­ragóz sııaqty áli esimizdi jı­­ǵa­nymyz joq. Narshasha áli tó­zip ke­le jatyrmyz, biraq biz áli Mór­­jan salǵan «mórge» jete almaı otyr­myz. Salt-dástúrimizdi áli tú­gel­deı almaı otyrmyz. Jo­ǵalttyq...

Mynandaı mýzykany tańdap alý da rejısserdiń keremet talǵa­myn ańǵartady. Mýzyka akter oıymen qabysa, boıdan, oıdan týýyna alyp keletin tamasha tap­qyr­lyqty týdyrady. Mýzyka tań­daýdyń arǵy jaǵynda da rejıs­serdiń bilikti qoltańbasy ja­tyr», deıdi belgili rejısser M.Ahmanov.

Murat Ahmanovtyń pikiri – re­jısserdiń shyǵarmashylyq izde­nisine berilgen dál baǵa. Rejıs­sýradaǵy naqtylyq pen aıqyn­dyq akterlerdiń óz rólin durys uǵy­nyp, jan-jaqty meńgerýine múmkindik bergen. Keń tynys­pen ashylǵan kórkem beıneniń biri – Mórjan obrazy. Eń áýelde ja­sy kelgen kekse Mórjandy jas aktrı­sanyń oınaýy tańyrqatty. Sáýle Týrdahýnova keıiptegen Mór­jan – naǵyz eskiniń tiregi. Sah­na­dan qabaǵynan qar jaýǵan qatal Mórjan kórinse de, bes bıe­­niń sabasyndaı jaıqalǵan, kó­­rer­menge úırenshikti semiz, qımyl-qozǵalysy aýyr báıbishe munda atymen joq. Qyp-qyzyl kam­zol kıgen (ádette qyz bolmasa, jasy kelgen keıýana qarttar qyzyl túske qumar emes) taldyr­mash deneli áje kóringende, rejıs­serdiń qalyptasqan qasań túsinikti osynshama teristeýi alda áli tyń sahnalyq beıneler men utymdy tásilder qarastyrýynyń basy sekildi qabyldandy.

Basynan bostandyq aýyp, bo­dandyqtyń qamytyn kıip, qoly­nan bıligi men teńdigi sýsyp bara jatqan qazaqtyń basyndaǵy haldi Qaragóz beınesine jınaqtaǵan Áýezov tuńǵysh ret tap bir áýlıe­deı tanylǵany-aı. Ker zamanda basynda bostandyǵy, ózinde erik joq Qaragózdiń asyl armany ǵu­myr boıy bostandyq ańsaǵan qazaq­tyń eń qasterli tilegimen ún­des. Qaragózdiń súımegen adam­ǵa kóńil bermeı, óz júrek qala­ýyma qolym jetse degen arma­nynan erkindikke sýsaǵan qazaq­tyń sulbasy kóringende, sanada jarylys, júrekte janartaý atqylaǵandaı kózdi aıqyndyq, keýdeni bir tunyqtyq jaılaıdy. Mahabbattaǵy teńsizdik – ker za­mannyń teńsizdigi. Soqyrǵa taıaq us­tatqandaı, sahnadan alǵash ret osy shyndyqty kórgende, rejıs­serdiń suńǵylalyǵyna rıza bol­masqa amalymyz qalmady. My­na nemeresi Qaragóz ben jeń­gesi Aqbalany qyspaqqa alǵan qy­tymyr ári adýyndy Mórjannyń tegeýrinine kim tótep bere alady? Aıdahardaı ysqyryǵy jer jar­ǵan Mórjan qarsylasqan ne­meresi Qaragózdiń syry men qu­pııasyn jeńgesinen bilmek. Far­had Moldaǵalıdiń osy tusta qol­danǵan sahnalyq ádisiniń myq­tylyǵyn moıyndamasqa bolmaıdy. Aqbalanyń basyna salǵan qar­qaradaı kirshiksiz aq oramaldy Mórjan qos qolymen shap berip ustap, tarqatyp sheship jatyr – shylbyrdaı shubatylǵan oramal qyzyl kamzol kıgen jen­dettiń eki bilegine myqtap orap alyp, bosatpaıtyn «uzyn ar­qaý, keń tusaýy». Aty aıtyp tur­ǵandaı, Aqbala – perishtedeı pák qa­zaq­tyń ózi, qansha bulqynyp qar­sylassa da, tegeýrindi ýystan, qýat­ty qarmaqtan qutyla almaı, Mór­jannyń arbasy bolyp jegilip ketip bardy...

Narsha Qaragózdiń júregin jaý­­laı almaǵan kúıi jer bola­dy. Nar­sha men Qaragóz otaý tik­se de, súı­genine qosyla alma­ǵan sulý­dyń armany Syrym bo­lyp qala berdi. Soǵan qara­mastan, Nur­jan Asylhannyń beı­ne­leýin­degi Narsha obrazy kishi­pe­ıil keńdikke, sabyr men ustam­dy­lyqqa qurylǵan, biraq kúni-túni Sy­rymdy ǵana oılap, esi aýys­­qan Qaragózdi báribir erkine jiber­medi. Qaragóz jyndanyp, Sy­rym ser­geldeńniń kúıin keship qala berdi...

Áýezov shyǵarmalaryna ǵana tán til órnegin buzbastan, taptaý­ryn bolǵan sahna shemasyna ózge­ris engizip, tanymal týyndy­ny jańa zamanǵa laıyqtap ózgeshe maǵyna ústeı alǵany úshin, ótken ǵasyrdyń oqıǵasynan jańa maz­mun taýyp, sahnada batyldyq tanyta alǵany úshin Músirepov teat­ry­na myń alǵys.