Ár kórermenniń júreginde – óz Muqaǵalıi bar. Bul fılm – aqyn ómirin zerteýdiń sońy emes. Osy taqyrypqa qyzyqqan kez kelgen rejısser keleshekte Muqaǵalıdi jańasha qyrynan ashyp kórsetýge múmkindigi bar.
Aqyn tabıǵaty, talanty, onyń psıhologııasy, taǵdyry – ashyq taqyryp. О́zektiligin joımaıdy. Sebebi, Muqaǵalı Maqataev – shyn máninde taǵdyrly aqyn. Onyń ǵumyry kıno ónerine suranyp turǵan daıyn materıal.
«Muqaǵalı» fılmi – rejısser Bolat Qalymbetovtyń ishki áleminen qaınap shyqqan beıne. Avtorlyq sheshimi. Otandyq prokatqa shyqqan osy jańa fılmniń kórkemdik mazmunyn, ıdeıasynyń qundylyǵyn arnaıy kásibı maman retinde tujyrymdap berý mańyzdy dep esepteımin. Aqyn júregin zertteýge sezimtal túısik kerek. Aqyn mamandyq emes, ol – kúı. Júrektiń kúıi. Seziný sheberligi. Tereń ıirimdermen sýretteý tili. Muqaǵalı Maqataev – qazaq poezııasyndaǵy taǵdyrly aqyn. Bul taqyrypty ıgerý – qazaq kıno tarıhynda tulǵalardy tanýǵa jasalǵan mańyzdy qadam. Aqyndardyń ómiri de sırek zerttelgen tyń taqyryp.
Taǵdyry kúrdeli tulǵanyń beısanasynyń ıirimderin zertteý mańyzdy. Barlyq suraqtyń jaýaby sol jaqta turady. Psıhologııa ǵylymynda bul prosess zerttelip, jolǵa qoıylǵan. Bul, birinshiden qorshaǵan ortadaǵy jáıttardy júrekke tereń qabyldaýdyń nátıjesi. Joǵarǵy sezimtaldyq. Sheshimin tappaý. Kúızelý. Soqtyǵysý. О́zińnen óziń qashyp qutyla almaý. Jaratylystyń bári saǵan qarsy shyǵyp turǵandaı qabyldaý. Muń – Muqaǵalıdiń janynyń bir bólshegi boldy. О́zin jalǵyz sezindi.
Bul fılm – rejısser Bolat Qalymbetovtyń dúnıetanymyndaǵy Muqaǵalıdiń álemi. Shyǵarmashylyq izdenisiniń nátıjesi. Fılmde rejısser aqyn kóńil-kúıiniń beıneli boıaýyn ashýdyń basty ekpinin – kúreń kúz mezgiline qoıady. Bul mezgil – Muqaǵalı tabıǵatyna tán ishki kúıdiń syryn ashady. «Kúreń kúz» óleńiniń týýy aqyn ǵumyrynda zor mazmunǵa ıe. Kez kelgen aqynnyń óleń joldary onyń jan dúnıesiniń aınasy.
Jaýyn – ol da mańyzdy beınelik sheshim. Aqyn júrektiń kóz jasy. Ishki arpalysy. Kúıi. Sharasyzdyǵy. Jaýapsyz suraqtary. Sheshimin tappaǵan máseleleri. О́kinishi. Taǵdyrmen tartysy. Áleýmettik ortada ózin jalǵyz sezinýi. Júrekpen jazǵan jyrlary. О́leńnen basqadan janynyń tynyshtyq tappaýy. Qudaımen tabıǵattyń tilinde syrlasý zańdylyǵy. Osy erekshelikterdi rejısser poezııa tilinde utymdy sýrettep bere aldy.
Japyraq – júrek. Fılmniń ssenarıin jazǵan Júsipbek Qorǵasbek osy sózderdiń astary arqyly aqyn júreginiń túkpirinde jasyrynǵan syrdy aqtarýǵa basymdyq bergen. Muqaǵalıdiń otbasylyq ómirindegi turmystyń kúıin ashady. Aqyn balalarynyń basyna túsken taǵdyr taýqymetin aýyr kúızelispen ótkeredi. Bala – jandy jeriń. Uly – saıası tutqynǵa aınalyp, arbaǵa tańylǵan múgedek bolady, qyzy – jol apatynan qaza tabady. Ár synaqpen birge aqyn janynyń bir bólshegi óleńimen birge úzilgen japyraqtyń kúıindeı qaǵazǵa tańbalanyp qalady.
Maǵjan Jumabaev óleńderin nasıhattaý da qylmysqa aınalǵan dáýirdiń kelbetin kóremiz. Bul tragedııa aqyndy shyn qajytady. Sezimtal júrek ulyn qutqarý jolynda jantalasady. Arpalysqa toly joldy aýyr qabyldaıdy.
Aqyn júrek tirshilikte kúresýge beıimsiz. Únsizdiginiń artynda qanshama aıtylmaǵan syrlary qalady. Ony tek qaǵazǵa jyr qylyp jazady. Aqynnyń basty mıssııasynyń ózi – ómirge kúresý úshin emes, qarbalas tirshilikke beıimdelý úshin de emes, seziný úshin ǵana keletindeı áser syılaıdy. Fılm osy ıdeıany ashady.
Otbasy – aqyn kóńil-kúıiniń temirqazyǵy. Jubaıy Talshyn kóp qıyndyqty tózimmen ótkeredi. Ekeýi eki álemde jantalasady. Ishki konflıktileriniń kúıi – tramvaıdyń esigi tars jabylyp, ekeýi eki jaǵynda qalǵan kóriniste sheber sýretteledi. Turmys, joqshylyq, balalaryńnyń qorǵansyzdyǵy áıeldiń júıkesin sharshatsa, bul kúı – Muqaǵalıdiń da jigerin qajytady.
Farızaǵa «sheńberlerden shyǵý» týraly aıtqan júrekjardy tilegi – aqyn júrekke aıtqan úndeýdeı. Aqyndy aqynnan artyq kim túsingen?! Muqaǵalı Farızanyń boıynan janyn artyq túsine alatyndaı rýhtas kúsh tabady. Áıel zatyna amanatyn aıtady.
Muqaǵalıdiń ómirbaıany qanshalyqty aýyr synaqqa toly bolsa, fılm rejısseri Bolat Qalymbetovtyń fılmde jasaıtyn kórkemdik sheshimderi de sonshalyqty oıly. Bul tásil – kórermenniń emosııasyna aýyr soqqylar jasaıdy. Oı salady. Kúızelistiń kúıin sezindiredi. Fılmde qoldanylǵan mýzyka emosııaǵa toly kórinisterdi sharyqtaý shegine jetkizedi.
Fılmdegi teńeýler – utymdy rejısserlik sheshimder. Osy arqyly rejısser Muqaǵalıdiń ishki kúıiniń arpalysyn sheber sýretteıdi. Brejnevtiń dálizdegi sýretin órtep jiberedi. О́z qaıǵysy ishinde kúıip turǵan aqynǵa saıası tulǵanyń quny bir-aq tutam ekenin kórsetedi.
Qyzynyń aıaq kıiminiń tozyp ketken jupyny kúıine kúıingen ákeniń kúıi, jedel járdem kóliginiń ishinde onyń máıitiniń aıaǵyn qushaqtap qalǵan ókinishi, janynyń jantalasyn shashylǵan almanyń beınesimen bergen teńeýi de ótkir.
Arbaǵa tańylǵan ulyn podezdiń baspaldaqtarynan joǵarǵy qabatqa qaraı shyǵaratyn sáttegi qınalysy – Muqaǵalıǵa áke retinde qanshalyqty aýyr soqqy bolsa, múgedek ulynyń jarymjan denesin jýý ana retinde Talshynǵa da adam tózgisiz synaq.
Fılmde júrekke jarqyn kúı syılaıtyn erekshe bir kórinis bar. Bul Muqaǵalıdiń ústine tonyn kıip alyp, úıine kelgen qonaǵyna balasha qýanyp, jer ústelin qolyna ustap alyp júgirip, elpildep qalatyn sáti. Dál osy kóriniste aqyn janyna tán tazalyqty kóremiz. Kóńili jas baladaı taza adamdardyń ómirdiń kúrdeli máseleleri týyndaǵanda pendeshilik jasaýǵa ary jibermeı, ıkemdele almaı qalyp jatýynyń sebebi de bálkim osynda.
Aqyn bolyp jaratylǵan adamnyń psıhologııalyq portretin jasap shyǵý ońaı emes. Ol júıke talshyqtaryn júıelep taldaý sııaqty kúrdeli prosess. Onyń ómirindegi barlyq faktilerdi qamtý da keıde múmkin emes. Eń negizgisi, ony osy kúıge túsirgen basty sebep nede?! Kúızeliske túsýiniń basty motıvi qaısy? Nege kúıindi? Neden jırendi? Ne ıtermeledi? Tragedııasy nede? Osy mańyzdy suraqtardyń jaýabyna aparatyn oqıǵa jelisiniń bir tarmaǵyn tarqatyp ashýdyń ózi kóp nárse.
Fılm avtorlary Muqaǵalı ómiriniń keleńsiz jaqtaryn anaıy ashyp kórsetýdi maqsat tutpaǵan. Onyń kórgen qıyndyqtarynyń shetin ádep deńgeıiniń sheńberinde qamtyǵan. О́z bıiginde qaldyrǵan. Bul – fılm avtorlarynyń utymdy ustanymy.
Aqyn psıhologııasynyń portretin jasaýǵa degen talpynys fınalda áriptesteriniń tabytty kóteretin kóriniste óz máresine jetti. Aqyn júrek toqtap qana óz tynyshtyǵyn tapty. Tolassyz jaýyn. Qolshatyrlar. Tabyt. Janaza. Bul kórinis kórermenge aýyr ókinishtiń atmosferasyn sezindiredi. Jumyr júrektiń qadirin ýaqytynda túsine almaý – artyndaǵylarǵa zor qasiret. Operatorlyq jumystaǵy joǵarǵy rakýrs aqynnyń bul dúnıedegi barlyq ótkergen kúıine sheber núkte qoıyp berdi.
Gúlzat KО́BEK,
Kınotanýshy,О́nertaný PhD doktory,«Turan» ýnıversıtetiniń professory