MÁMS: Halyqqa keregi – sapaly qyzmet

«Aıta-aıta Altaıdy, Jamal apam qartaıdy» degendeı, min­det­ti áleýmettik medısınalyq saq­tan­dyrýdyń kemshin tustaryn jyr­laı-jyrlaı jaq taldy. Saq­tanǵandy saqtaýǵa tıis medı­sı­na­myz meńireý kúı keship otyr. Em izdep emhanaǵa bara qalsańyz, birde sala mamany tabylmaıdy, endi birde qurǵyr júıesi is­ten shyǵyp turady. Júıe is­te­megen saıyn turǵyndardyń júı­kesi syr bere bastaıdy. Munyń barlyǵyn bal ashyp, syrt­tan ton piship otyrǵanymyz joq. «Saqtandyrýdyń ıgiligin kórdińiz be?» dep kóp adamnan suradyq. Sondaǵy alatyn jalǵyz jaýap – jumystyń áli de bolsyn júıelenbegeni, medısına mamandarynyń salǵyrttyǵy, aýyryp em izdep kelgen adamǵa atústi qaraıtyny.

Eńbekaqysynyń eleýli bóligin aýdarmasa da, jalaqysynan jyrymdap jarna tólep otyrǵan soń otandastarymyz sapaly medı­sınalyq kómek alǵysy-aq kele­di. Dárigerler naýqastyń muń-zaryn sozbalap sózbuıdaǵa salmaı, mindetin adal atqarsa deıdi. Anyǵynda mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý halyq­tyń osy talabyna jaýap berýi, olqylyqtardyń ornyn toltyrýy tıis edi. Ázirge synnan sabaq alyp, qo­rytyndy shyǵaryp jatqan esh­kim joq.

El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qa­zaqs­tan­nyń turaqtylyǵy men órken­de­ýiniń negizi» atty Qazaqstan halqyna Jol­da­ýynda «2020 jylǵy 1 qańtardan bastap Qazaqstanda mindetti áleýmettik me­dısınalyq saqtandyrý júıesi iske qo­sylady. Árqaısysyńyzǵa myna nár­seni aıtqym keledi: memleket tegin me­dı­sınalyq kómektiń ke­pil­dendirilgen kólemin saq­taı­dy. Ony qarjylandyrýǵa al­daǵy úsh jyl ishinde 2,8 trıl­lıonnan astam teńge bóli­ne­di. Mindetti áleýmettik medı­sı­na­lyq saqtandyrýdyń júzege asy­rylýy medısınalyq qyz­met kórsetýdiń sapasy men qol­je­tim­diligin jaqsartýǵa baǵyt­tal­ǵan. Úshjyldyq bıýdjet aıasynda densaýlyq saqtaý júıesin damytýǵa qosymsha 2,3 trıllıon­nan astam teńge bólinedi. Úkimet áleýmettik medısınalyq saq­tan­dy­rý júıesiniń bedeline taǵy da nuqsan keltirmeý úshin ony júzege asyrý máselesine zor ja­ýap­­kershilikpen qaraýy qajet. Biz­diń qatelesýge quqymyz joq», degen bolatyn.

Sodan beri eki jylǵa jýyq ýaqyt ótti. Mindetti áleýmettik me­dı­sınalyq saq­tandyrý otandyq medısınany ozdyr­dy ma, joq álde tozdyrdy ma? Mem­leket basshysy aıtyp otyrǵandaı, min­detti áleýmettik medısınalyq saq­tan­dyrýdyń (MÁMS) engizilýi – eń aldymen, elimizdegi medı­sı­nalyq qyzmet kórsetýdiń sapa­sy men qoljetimdiligin jaq­sartýǵa baǵyttalǵan qadam. Alaı­da saqtandyrýdyń salqynyn sezi­nip jatqan jandar medısına sapasynyń arta qoımaǵanyn aıtyp qynjylady. Máselen, Dáýlet Serikbaı esimdi áleýmettik jeli qoldanýshysy Feısbýktegi paraqshasynda ashyq aıtyp otyr.

«Byltyr 15 qyrkúıek – 15 qarasha ara­lyǵynda emhana tańdaı alasyń de­gendi oqyp, elordadaǵy №9 emhanaǵa tir­kelmekshi boldym. Onlaın ótinish jibe­rip edim, ol emhana tirkemedi. Sebebin suraǵanymda, 15 qarashadan bas­tap qana tirkeımiz dep túsindirdi. Endeshe nege 15 qyrkúıekten bas­tap tirkeımiz dep jar salady. Ár emhana óz betinshe ártúrli zań shyǵara ma?» dep kúıinedi elorda turǵyny.

Sóıtip, D.Serikbaı Nur-Sultan qala­syndaǵy Csz Shipager ortalyǵynyń Saýran kóshesi 42-mekenjaıynda orna­lasqan bólimshesiniń 26-ýchaskesine tirke­lipti. Alaıda ondaǵy ýchaskelik dári­ger­­ler Gıppokrat antyna adal bolmaı shyqqan sekildi. «Murynǵa operasııa ja­satam dep kórmegenim joq. Muryn túgil bas qaıǵy bolyp ketti. Sodan ope­ra­sııa jasaýǵa portalǵa qoıdy. Ope­rasııa jasaıtyn kún jaqyndaǵanda dáriger aýysyp ketipti. Ornyna kelgen Jylkyshınova deıtin dárigerden KT, ıaǵnı kompıýterlik tomografııaǵa jibe­rińiz dep edim, operasııa jasaıtyn aýrý­ha­naǵa «Jatqyzýǵa arnalǵan joldamasyz», KT anyqtamasynsyz jibere saldy. №1 qalalyq kópbeıindi aýrýhana KT-syz ota jasaı saldy. Dálirek aıtsam, lazermen kúıdirgennen ózge eshteńe jasamady. Sony 6 aı kúttim», deıdi D.Serikbaı.

Odan shyqqan soń keıipkerimiz qala­­da­ǵy dıagnostıkalyq orta­lyq­ta aqyly tekseristen ótedi. Al ondaǵy mamandar murynǵa eshteńe jasalmaǵanyn anyq­tap beripti. Sol anyqtamany operasııa ja­saǵan aýrýhanaǵa aparyp kór­setse, otarıngologııa bóli­mi­niń meńgerýshisi Dıag­nos­tı­ka­lyq ortalyq KT-ny oqı almaıtynyn aıtady. Ol az deseńiz, budan bylaı bul aýrýhanaǵa qabyl­da­maı­tyndaryn aıtyp, qoqan-loqy ja­sa­ǵan eken.

«Medısınalyq holdıngke qa­raı­tyn Dıag­nostıkalyq or­ta­lyq KT-ny oqı al­maı ma? Áıteýir ata­ǵy dardaı aýrýhana men emhana murynǵa operasııa jasaı alma­dy. Aqyly túrde tekseristen ótkenimde mu­rynnyń tamyrlary tarylǵandyǵy, qulaqtyń ishi irińdep, mı qabatyn tesýge jaqyn qalǵandyǵy anyqtaldy. Oǵan operasııa jasataıyn desem, «Shıpagerdiń» ýchaskelik dárigerleri 3 aıdan beri operasııa jasatýǵa portalǵa qoıa almaı jatyr. Úsh aıda 6 ýchaskelik dáriger aýysty. Bir-birine silteýmen kele jatyr. Bireýi «portalǵa qoıdym» deıdi. Endi bireýi «portalǵa qoıylǵan joq, ózim qoıamyn» dep nómirimdi jazyp alyp qalady. Qabyldaýyna barsam, ol maman aýy­­­syp ketip, taǵy bireýi nómirimdi jazyp alady. Eshqaısynan habar joq. Portalǵa qoıýy úshin taǵy neshe aı, qansha dáriger aýysqanyn kútýim kerek?» deıdi D.Serikbaı.

Onyń aıtýynsha, operasııa jedel jasalýy kerek. Portaldy 6 aı kútý, dárigerge jazylý, 1 aı analız qorytyndysyn kútý – tym uzaq. Ashynǵan azamat áýreleńi munymen bitpeıtinin de aıtyp otyr. «Bazada joqsyń» dep, bir aptada rentgenge 2 ret túsiripti. Buǵan qarap, rentgenderiniń de bazasy joq pa degen oıda qalasyz.

«Ekinshiden, jarna tólep otyr­ǵan halyq operasııany 6-7 aı kút­peýi­ tıis. Aýrýdyń aldyn erte­rek alý kerek emes pe? Ábden as­qyndyryp, aýrý­hana­ǵa jat­qyz­ǵandary kimge kerek? Jalpy medsaqtandyrý engi­zil­ge­li qan­daı oń ózgeris boldy? Eshqandaı kere­metin kórmedik. Aýyl, aýdandaǵy aýrýhanalardyń tehnıkalyq bazasy nashar bolǵasyn, halyq iri qalalarǵa emdelýge tyrysady. Úl­ken qalalardaǵy aýrýhanalar da ońyp turǵan joq. Saý adamdy jyn­dy qylatyn búıtken medısı­na­lary bar bolsyn», deıdi jeli qol­danýshysy.

Osy rette jumyssyz otyr­ǵan­dar­ǵa qatysty da másele bar. «Bala kútimine baılanysty keıingi úsh jyl boıy úıde otyrmyn. Bıyl da boıyma bala bitip, emhanaǵa esepke turaıyn desem, birden esepke ala qoıǵan eshkim joq. Keıingi 10 aıdyń saqtandyrý jarnasyn tóleýge tıis ekenmin. Ádette 10-11 aptada esepke alatyn edi. Bul joly mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrýymnyń bolmaýyna baılanysty esepke turý úshin 19 apta kútýime týra keldi. Júkti áıel úshin ár apta turmaq, ár kúnniń mańyzy bar. Esepke turý úshin 19 apta kútý degen soraqy emeı nemene? Ult bolashaǵyna, keıingi urpaqqa osylaı jaýapsyzdyq tanytýǵa bola ma?», dep ashynady Qaraǵandy qalasynyń turǵyny Araı Sembaeva.

Rasymen de, mindetti áleý­met­­t­ik medı­sı­nalyq saqtan­dyrý paıda bolǵan eki jylda ne óz­ger­di? Árıne, atqarylyp jat­qan aýqymdy jumystyń bar­lyǵyn joqqa shyǵarǵymyz kel­meı­di. Tek, tu­ǵyr­daǵy tulǵalar baı­qa­maǵandy tur­ǵyndar baı­qap jatqan kemshilikterge ishiń ashıdy. Bilýimizshe, MÁMS júıe­sinde saq­tandyrylǵan adam­dar mindetti áleý­mettik medı­sı­nalyq saqtandyrý usy­natyn medı­sı­nalyq kómektiń keńeıtilgen spektri­ne ıe bolady. Iаǵnı MÁMS pro­fı­laktıkalyq medısınalyq tekserýler; ýchaskelik dárigerdiń nusqaýy bo­ıynsha arnaıy ma­man­danǵan dárigerdiń qabyl­da­ýy jáne keńes berýi; sozylmaly dertke shaldyqqan jan­dar­dyń beıindi mamandardyń baqy­laýynda bolýy; ýá­ki­letti organ bekitken tizbe boıynsha halyq­tyń jekelegen sanattaryna shuǵyl jáne josparly nysanda stomatologııalyq kómek kórsetý; halyqtyń belgili bir kategorııasyna shuǵyl jáne josparly túrde sto­­matologııalyq kómek kórsetý; dıag­­nostıkalyq qyzmetter, onyń ishinde la­boratorııalyq dıag­­­­nostıka (ÝZI, rentgen, KT, MRT)­;­ ma­­mandandyrylǵan, sonyń ishin­de joǵary tehnologııaly, stasıonarlyq medısınalyq kó­mek; me­dı­sınalyq ońaltý; stasıonarda ma­man­dandyrylǵan me­dısınalyq kómek kór­setý ke­zin­de dári-dár­mek­pen qamta­ma­syz etý syndy bir­­qatar me­dı­sı­na­lyq qyzmetti qamtıdy.

Bıylǵy birinshi jarty­jyl­dyqta MÁMS-ke 372 mlrd teń­ge­den astam jarna­lar men aýdarymdar tústi. Bul – atalǵan júıe­degi jeńildik sanatyndaǵylar úshin mem­lekettiń tólegen jarnalary sanalady. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń alqa otyrysynda «Áleýmettik medısınalyq Saq­tan­dyrý qory» KeAQ Basqarma tóraǵasy Bolat Tókejanov bıyl­ǵy bi­rin­shi jartyjyldyqta 372,8 mlrd teńge tús­kenin jetkizdi. Bul – jyldyq jospardan túsetin túsimder josparynyń 53%-na sáıkes keledi. Iаǵnı azamattardyń je­ńil­dikti sanattary úshin mem­le­kettiń jarnalary 182,1 mlrd teńgeni ( 2020 jyly osy kezeńde 146,6 mlrd teńgeni); jumys berýshilerdiń aýdarymdary 94,1 mlrd teńgeni (2020 jyldyń osyndaı kezeńinde bul soma 76 mlrd teńgeni), qyzmetkerler 81,8 mlrd teńgeni (2020 jyly bul soma 31,3 mlrd teńgeni); jeke kásip­ker­ler men jeke praktıkamen aınalysatyn adamdardyń jarnalary 7,7 mlrd teńgeni (2020 jyldyń dál osyndaı kezeńinde 3,2 mlrd teńge); azamattyq-quqyq­tyq sıpattaǵy sharttar boıynsha jumys isteıtin azamattar MÁMS úshin 3,1 mlrd teńgeni (2020 jyly atalǵan kórsetkish 0,8 mlrd teńgeni); Biryńǵaı jıyn­tyq tólem tóleýshiler ótken 6 aı­dyń kóleminde medısınalyq saq­tandyrý júıesine – 760 mln teńge (2020 jyldyń osyndaı kezeńinde – 1,9 mlrd teńge); ózine-ózi tóleýshiler sanaty 2021 jyl­dyń 6 aıynda MÁMS úshin 3 mlrd teńgeni (2020 jyldyń osyndaı kezeńinde bul soma 180 mln teńgeni) qurady.

Tıisinshe, bıylǵy birinshi jar­ty­­jyl­dyq­ta kórsetilgen medı­sı­nalyq kómek kóleminiń ósýi, eń aldymen, osy MÁMS esebinen boldy. 2021 jyldyń birinshi jarty­jyldyǵynyń qorytyndysy b­o­ıyn­sha Qazaqstanda medısınalyq kó­mek­tiń birqatar baǵytynyń kó­lemi ósti. Eń aldymen, emhana­lar deńgeıinde kór­se­tiletin kon­sýl­tasııalyq-dıagnos­tı­kalyq kó­­mektiń kólemi ulǵaıdy. Kon­sýl­ta­sııalar men dıagnostıkalyq qyzmetter sany bıyl 2020 jylmen salystyrǵanda 31%-ǵa artty. Osylaısha, 70 mlrd teń­ge somasyna 41,1 mln qyzmettiń túri kórsetildi. Bul byltyrǵy birinshi jarty­jyl­dyqqa qaraǵanda 12,7 mln-ǵa artyq. Biraq kóptegen derek kózderi boıynsha «Damýmed» júıesi arqyly adamdardy syrtynan dáriger qabyldaýyna jazý baıqalady. Bul da Qor qarjysyn med­or­ta­lyqtardyń kópe-kórineý tonaýy emes pe?...

Sonymen qatar MÁMS ambý­­­la­­to­rııalyq deńgeıde dári-dár­­mekpen qam­tamasyz etý mól­­she­rin arttyrýǵa múm­kin­dik ber­di. Naýqastar tegin dári-dár­mek­ter­men qamtamasyz etile­tin aýrý­lar tizimi 45-ten 138-ge deıin ke­ńeıtildi. Sondaı-aq medı­sı­na­lyq saqtandyrý esebinen eli­mizdegi stasıonarlarda jos­parly túrde 434,3 myńnan asa em­delýshi em aldy. Buǵan MÁMS jú­ıesine barlyq stasıonarlyq kómekti qar­jylandyrý kóleminiń 51,2%-y ba­ǵyttalǵan.

P.S. Bıylǵy 1 qyrkúıekte MÁMS júıesinde saqtandyrylǵan qazaqs­tan­dyqtardyń sany shamamen 15,7 mln adamdy nemese elimizdegi jal­py halyqtyń 82,6%-yn qurady. Bul – az kórsetkish emes. Endigi bas­ty mindet halyqtyń kóńilinen shyǵatyn sapaly qyzmet bolýǵa tıis.