Erli-zaıypty ekeý

Álen Jeńishanuly – Shyńjań qazaqtarynyń, sonyń ishinde Altaı qazaqtarynyń tarıhyndaǵy aıtýly tulǵa. Onyń kim ekenin bilý úshin sózdi arǵy ata-babasynan bastaǵan jón. Arǵy atasy – ataqty Ábilpeıiz han. Ábilpeıizdiń 8 uly bolǵan deıdi. Sonyń biri Kógedaıdan Álenge deıingi urpaq jáne bılik jalǵastyrǵandar: Kógedaı Ábilpeıizuly (1785-1823), Ajy (Ádilǵazy) Kógedaıuly (1823-1868), Qasymhan Ajyuly (1868-1890), Jeńishan Qasymhanuly (1890-1912), Álen Jeńishanuly (1889-1961). Álen Altaı qazaqtarynyń aǵartý tarıhyndaǵy biregeı tulǵa sanalatyn Sháriphan Kógedaevtyń bir áke, bólek shesheden týǵan aǵasy. Jeńishannyń usynysymen 1913 jyly bas knıazdik oryn­ǵa Álen otyrdy. Ol sol jy­ly 23 jasta edi. Sınhaı tóń­ke­risinen soń Qytaı respýb­lıka bolyp jarııalanyp, jańa úkimet quryldy. Jańa úkimettiń tuńǵysh quryltaıyna Altaı qazaqtaryna jańa úkimet syılaǵan shen men onyń kúmis tańbasy, mansap kıimi Álenge tıip, qazaqtarǵa qaıta berilgen birden-bir ýańdyq (knıazdik) ol jaqtaǵy jurtty erekshe serpiltedi. Buǵan alaqaılap qýanǵan Altaı qazaqtary 1915 jyly Sarshoqy jaılaýynda on eki qanat aq ordany at ústinde júrip tigip, ulan-asyr toı jasaıdy. Sodan bastap Sarshoqy «Álen ýań shoqysy» dep atalyp ketedi. Jeńishannyń bes uly jas­taıynan medreseden bilim alyp, dinı tálimmen qosa esep, tarıh pánderin de oqı­dy. Medresede ulty tatar Aqshorın molda men Bilál haziret sabaq beredi. Bilál qazaq tiline qosa orys, arab tilderine jetik bolǵan adam desedi. Jastaıynan óte talapty bolyp ósken Álen ákesi Jeńishannyń hatshysy Ábetaıdyń qasynda kómekshi bola júrip, kóp nárse úırenedi. Ulynyń osy qasıetin unatqan Jeńishan keıin kele joǵaryda aıtqanymyzdaı, ony óz ornyna usynady. Álen bılik basyna otyr­ǵan kez Altaı tarıhynyń alma­ǵaıyp kezeńi edi. 1912 jyly Mońǵolııa Jypsyn Danba Man-Sın ımperııasynan qol úzip, táýelsizdik jarııalaǵan soń, 1913 jyly biraz áskerimen Altaıǵa basyp kiredi. Biraq Ile general-gýbernatory 10 batalon ásker shyǵaryp, olardyń betin qaı­tarady. Keıin Pekın úkimeti Altaı aımaǵyn Sın ımperııasy tusyndaǵy mártebesin qaıtaryp Shyńjań ólkesiniń quramyna biriktirdi. Arada kóp ótpeı, 1921 jyl­dyń kókte­minde Altaıdy Re­seı­den kelgen general-leıtenant A.S.Bakıch bastaǵan aqtar qoly basyp aldy. Altaı aımaǵynyń Úrim­jiden taǵaıyndalǵan ókili Chjoý Ýsýe óz-ózin mert etedi. Osyn­daı qysyltaıań ýaqytta Álen men Qanapııa sekildi el aǵalary A.S.Bakıchpen betpe-bet otyryp sóılesip, olar talap etken at-kólik, azyq-túlikti múmkindiginshe taýyp berip, tezirek ketip qalýǵa kóndiredi. Álen men Qanapııanyń aqyl, parasaty Bakıchtiń asý bekimeı turyp Altaı taýynan asyp Mońǵolııaǵa ótýine jol ashady. Osydan soń Shyńjań ólkesiniń basshysy Iаn Szensın Álen men Qanapııany shaqyryp, shekaraly aımaqty qorǵaýdaǵy erligi úshin mártebesi bıik ataq berip, aılyq jalaqysyn joǵary dárejeliler qataryna jetkizedi. Sondaı-aq Álenge Tarbaǵataı aımaǵynyń Muztaýdan Al­taı jaılaýyndaǵy Aqtaýǵa deıingi aralyqtaǵy Keńes Odaǵymen shektesetin jelisin kúzetýdi mindetteıdi. Ol úshin 300 áskerdiń qarý-ja­raǵy men at-azyǵyn berdi. Álen Jeńishanuly Altaıǵa qaıtyp kelgen soń, Nazarbek Dámejanulyn komandırlikke usynyp, bekittirip alady. 1933 jyly Ma degen dúngen qosyndary Sınhaı, Gansý jáne Shyńjańdy biriktirip, Qytaıda musylman memleketin quramyz degen jeleýmen Altaı aımaǵyn basyp aldy. Osy kezde Álen inisi Sháriphan Kógedaevpen birigip, dúngen qolyna batyl qarsy turyp, olardy sol jyldyń kúzinde Altaıdan qýyp shyǵady. Sóıtip, elin de, jerin de qorǵap qalady. 1933 jyly Shyńjańdaǵy bılik basyna kelgen Shen Shısaı Álenniń inisi Sháriphandy Altaı aımaǵynyń basshysy ári shekara garnızonynyń qolbasshysy etip belgiledi. Sháriphan bılik basyna shyǵy­symen, Keńes Oda­ǵyndaǵy qýǵyn-súrginnen boı tasalap barǵan Ábdikerim Erejepuly sekildi alashshyl azamattardyń kómegimen Altaıdyń oqý-aǵartý jáne mádenı isterin damytýǵa bel sheshe kirisedi. Jańasha mektepter ashyp, Keńes Odaǵynan baspa mashınasyn kirgizip, qazaq tilinde gazet-jýrnal shyǵarady. Jańa úkimet jaǵdaıynda Álen inisi Sháriphannyń qyzmetin batyl qoldap, óz qarajatyna Jeme­neı aýdanynyń Tosty degen jerinde alty bólmeli mektep saldyryp, qazaq balalarynyń jańasha bilim alýyna jaǵdaı jasaıdy. Osy tusta Alashtyń oqyǵan azamattarynyń Qytaı qazaqtarynyń arasyna baryp panalaýy Shen Shısaı men Keńes Odaǵynyń ondaǵy qazaqtarǵa degen kúdigin kúsheıtedi. Tutas ult ókilderin «Japon ımpe­rıalızmine berilgen», al Shá­riphandy «Altaı aımaǵyn Shyńjańnan bólip áketpekshi» dep kinálaıdy. Qazaqtar arasynda jappaı qarý jınaý naýqanyn bastady. Osy kezde Álen de senimsizder qataryna ilinip, 1939 jyly qyrkúıek aıynda Úrimjide ótken «úsh ult quryltaıyna» ókil retinde shaqyrylyp, birden túrmege toǵytylady. Sodan 1944 jyly Shen Shısaı ishkerige ketip, Shyńjańda Gomından bıligi ornaǵannan keıin túrmeden bosap shyǵady. Bul kezde onyń otbasy da Úrimji túrmesinde qamaýda bolatyn. Al inisi Sháriphan 1940 jyly Shen Shısaı jen­detteri tarapynan azaptap óltirilgen edi. Gomındanshyldar 1945 jyly naý­ryz aıynda Álendi Altaıdyń orynbasar bas­shylyǵyna jáne Ospan batyr bastaǵan kóterilisshilerge úgit-nasıhat aıtýshylar qatarynda Sarsúmbege jiberdi. Bul kezde jaǵdaı shynymen qıyn edi. Quljada Shyǵys Túrkistan úkimeti qurylyp, Gomındanǵa qarsy 30 myń ulttyq ásker jasaq­talyp qoıǵan bolatyn. Onyń ústine Ospan batyr, Dálelhan Súgirbaev bastaǵan qarý­ly kúshter Altaıdyń Kóktoǵaı, Shińgil aýdan­daryn basyp alyp, endi aımaq or­ta­lyǵy Sarsúmbeni alýǵa daıyndalyp jatqan. Álen Altaıǵa orynbasar basshy bolyp kelgenimen, mandytyp esh qyzmet isteı almady. О́ıtkeni, Gomındanshyldar aýdan ortalyqtarynda ǵana qalyp, turǵylyqty qazaqtar tutastaı kóterisshiler jaǵyna ótip ketken edi. Quljadan kele jatqan ulttyq ásker bólimderi men О́r Altaıdaǵy Ospan qoly Sarsúmbege jaqyndap qalǵan kezde Gomından úkimeti Álen men orynbasar basshynyń biri Janymhandy ushaqpen Úrimjige qaıtaryp alyp, Álendi ólkelik qurylys de­par­tamenti bastyǵynyń orynbasary etip taǵaıyndaıdy. Biraq Álen den­saýlyq jaǵdaıyn syltaýratyp bul qyzmetten bas tartady. Budan keıin Álenniń saıası qyzmetin onyń áıeli Qadısha hanym jalǵastyra­­dy. Keńes Odaǵynyń kómegimen Qytaı áskeri Shyńjańǵa kirer qarsańynda, Álen Gomın­­­­­­­dan­shyldardyń Burhan Shahıdı bastaǵan beıbit berilýshiler tobynda Úrimjide qalyp qoıady. Kommýnıstik Qytaı úkimeti ornaǵannan keıin, Álen Shyńjań-uıǵyr avtonomııa­ly ólkelik saıası máslıhat keńesiniń turaqty múshesi, halyq úkimetiniń keńesshisi degen laýazym berilip, aımaq basshysy dárejesinde mámile jasaldy. Aı saıyn 280 ıýan eńbekaqy berilip turdy. Bul oǵan kórsetilgen úlken qurmet edi. 1961 jyly Álen ómirden ozǵan soń, onyń eńbekaqysy toqtatylmaı, áıeli Qadısha hanymǵa berilip otyrdy. Ádette Álen týraly sóz bol­ǵanda, onyń qudaı qosqan qo­saǵy Qadısha Mamyrbek­qyzy týraly aıtpaı ke­­­tý múmkin emes. Álen ekeýi 1910 jyly nekege turǵan. Alda aıtqanymyzdaı, Gomından úkimeti Álendi Altaı­ǵa orynbasar basshy etip ji­bergende Qadıshany da Úrimji aımaǵyna qarasty qazaqtarǵa úgit-nasıhat aıtýǵa attandyrady. Sol saparynda ol azyp-tozǵan qazaqtarǵa pana bolyp, talaı adamǵa qoldan kelgen kómegin jasaıdy. Qytaı ulyqtary men baılary túrli joldarmen, ishki esebimen jıyp-terip kelgen qazaq balalaryn aqyl, aılasyn teń ustap otbasyna qaıtaryp otyrady. 1945 jyly Gomından «Veısın» as ónimder kompanııasyn qaıta qurǵanda, Qadısha hanym dırektorlar keńesiniń músheligine belgilenip, artynan dırektorlar keńesiniń orynbasary, bas alqalyǵyna taǵaıyndalady. 1946 jyly Gomındannyń Shyńjań ólkelik partııa komıtetiniń bıýro músheligine saılanady. 1946 jyly 8 maý­symda Gomından úkimeti Úrim­ji aımaǵynyń basshysy, qosymsha bas shtabqa qolbasshy bolyp taǵaıyndalady. 1946 jyly shildede Shyńjań ólkelik koalısııalyq úki­met qurylǵannan keıin, qa­rasha aıynda Nankınde ótken Gomından úkimetiniń uly quryltaıyna shaqyrtý alyp, Shyńjań ókili retinde eldiń jańa konstıtýsııasyn talqylaýǵa qatysady. Bas-aıaǵy 40 kúnge sozylǵan quryltaıda el prezıdenti Chan Kaıshı men áıeli Sýn Meılın qazaq qyzy Qadıshany (Qadýandy) eki ret qabyldaıdy. Sonymen qatar, Qadısha Sýn Meılın basqaratyn áıelder máselesi jónindegi konferensııada Shyńjań áıelderi atynan baıan­dama jasaıdy. 1947 jyly aqpanda Shy­ǵys Túrkistan úkimetin qol­­daýshylar Úrimjide má­jilis ashyp, Qadıshany bas­shy­lyqtan alyp tastaýdy talap etedi. Biraq 1948 jyly Úrim­jide ótken halyqtyq saılaýda Qadısha aımaq basshysy jáne general-maıor shenimen aı­maqty qorǵaý garnızonynyń bas qolbasshysy bolyp ta­ǵaı­yndalady. Ol jańa úkimet qurylǵannan keıin de, 1951 jyldyń sońyna deıin Úrimji aımaǵynyń basshysy qyzmetin jalǵastyrady. Biraq bir kezderi Qytaıda oryn alǵan maoıstik asyra silteýshilik kezinde Gomındanǵa qyzmet etkeni oǵan úlken aıyp bolyp taǵylady. Saıası qý­ǵyn-súrginge jáne eldegi bas­syz­dyqqa shydamaǵan Qadısha 1963 jyly júrek talmasynan qaıtys bolady. Olardyń kindiginen Dálelhan, Zakıhan, Mellathan jáne Ba­týhan degen uldary ósip, óndi. Qorytyp aıtqanda, Álen Sınhaı tóńkerisinen keıin qytaı qazaqtary arasynda asa úlken qaıratker dep tanylyp, halqyna adal qyzmet etse, áıeli Qadısha Gomından úkimetiniń jańa konstıtýsııasyn jasaýǵa qazaq halqy atynan qatysqan jalǵyz bir ókil jáne qazaq áıelderinen shyqqan birinshi basshy, birinshi general-maıor retinde tarıhta qaldy. Ekeýi de bastaryna qandaı kún týsa da, qıyn-qystaý kezderde de qazaǵyna qoldan kelgen qaıyryn aıamady. Búgingi urpaq eske alýǵa tatıtyn sheteldegi qazaq dıasporasynan shyqqan biregeı tulǵalar edi deýge ábden bolady. Tursynhan ZÁKENULY, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor. * Ortada turǵan Qadısha Mamyrbekqyzy. * Álen Jeńishanuly.