Altyn Ordadan joldanǵan minájat-hattar

Ǵashyq jannyń súıiktisine arnalǵan hattar jıyntyǵynan turatyn bul já­diger 1353 jyly (hıjrı 754 jyly) Syrdyń saǵasynda jazylǵan. Avtory týraly tolyq derek joq. Sondyqtan da búgingi ǵylymǵa onyń Harezmı degen atpen qalam terbegeni ǵana belgili. Desek te, túrkitanýshy Á.Nájip shyǵarmadaǵy «Súıinsin pende Harezmı Raýanı» degen jolǵa súıenip, avtordyń Raýanı degen de tahallýsy (ádebı laqap aty) bolǵanyn alǵa tartqan.

Harezmı «Mahabbatnamada» buǵan deıin parsy tilinde birneshe týyndy jazǵanyn, onyń shaıyrlyq sheberligin tanı bilgen Aq Orda ámirleriniń biri – Qońyrat rýynan shyqqan Muhammed Hojabek ózi týraly shyǵarma jazyp berýdi ótingenin, sonyń nátıjesinde osy jádigerdiń dúnıege kelgenin baıandaıdy. Osylaısha óz zamanynyń bedeldi bekteriniń birinen tapsyrys alǵan Harezmı shyǵarmasyn sol kezdegi Shyǵys musylman ádebı dástúrindegi nama janrynda jazyp shyqqan. Osy oraıda «namalyq shyǵarmalardyń basqa ádebı jádigerlerden aıyrmashylyǵy nede?»  degen saýal týyndaıtyny anyq. 

Bizge deıin jetken ortaǵasyrlyq jazba jádigerler, negizinen, kitap, dáp­ter, rısala nemese nama túrinde kezde­setindigi belgili. Ábý Nasyr ál-Fara­bıdiń eńbekteri kitap nemese rısala túrinde jazylǵan. Ahmet Iаsaýı ózi­niń danalyq sózderiniń jıyntyǵyn dápter («dáftýrás-sánı») dep ataǵan. Al Shyǵys musylman ádebıetinde kez­­de­setin «Shahnama», «Totynama», «Qabus­­n­ama», «Saıasatnama», «Iqbal­nama», «Eskendirnama», «Babyrnama» sekildi týyndylardyń ataýyndaǵy «na­ma» tirkesi jınaq ne kitap degendi bildi­­retin. Iаǵnı «elý patshalyqty qamty­­ǵan shahtar týraly kitap» («Shah­nama»), «totyqustyń hıkaıalar jınaǵy» («Totynama») degen sekildi. Epıkalyq shyǵarmalardyń jıyntyǵyn bildiretin «nama» uǵymy bertin kele jeke ádebı janr retinde bólinip shyqty. Sodan ǵashyq pen mashuqtyń arasyndaǵy hat­tar­dyń jıyntyǵynan turatyn jádi­ger­ler «namalyq» shyǵarmalar dep atala bastady. HIV-HV ǵasyrlarda jazyl­ǵan «Dahnama», «Mahabbatnama», «Látá­fátnama», «Tashuqnama» sekildi týyndy­larda ǵashyq pen mashuqtardyń bir-birine joldaǵan nazdy hattary basty orynda turdy.

Árıne, epıstolıarlyq janrdyń arǵy arnalary halyq aýyz ádebıeti men kóne túrki jazba jádigerlerinde jatqany belgili. Sondaı-aq ortaǵasyrlyq «hamsa­lyq» dástúrdiń negizgi keıipkerlerine aınalǵan Farhadtyń Shyrynǵa, Máj­­nún­niń Láılige joldaǵan hattary da «namalyq» janrdyń alǵashqy úlgi­lerinen sanalady. Desek te, ǵashyq-mashuq arasyndaǵy shaǵyn hattar kólemdi lıro-epıkalyq dastandardaǵy basty keıipkerlerdiń is-áreketterinen kórinbeı qalatyn. 

Namanyń jeke janr retinde qalypta­sýynda óleń sózben órnektelgen on hattyń («dáh-nama») áseri bolǵanyn ǵalymdar jarysa otyryp jazǵan. HI ǵasyrda ómir súrgen Fahrıddın Gýrganı óziniń «Ýıs jáne Ramın» atty kólemdi shyǵarmasynyń bir taraýyn «Dáhnama», ıaǵnı «On hat» dep ataǵan. Onda ǵashyqtyqtan basy aınalǵan qyz ishki sezimderin alystaǵy jigitine hat túrinde joldaǵan. Sondaı-aq HIII-HIV ǵasyrlarda jazylǵan Hýmam Tebrı­zıdiń «Ǵashyq pen mashuq hattary» degen shyǵarmasy da osy «Dáhnamanyń» úlgisinde jazylyp edi. Gýrganı men Tebrızıdiń bul bastamasy bertin kele Maraǵalı Aýhadı tarapynan qoldaý tapqan. Ol 1306-1307 (hıjrı 706) jyldary óziniń «Dáhnama» degen shyǵarmasyn jazyp, basty keıipkerlerdi «ǵashyq» pen «mashuq» dep ataǵan. Shyǵarma kirispeden jáne on hattan turady. Araǵa on bes jyl salyp, ıaǵnı 1322 (hıjrı 722) jyly Qoja Imadıddın Kermanı da «Dáhnama» degen týyndy jaratqan. Onyń bul shyǵarmasy «Súıikti jandardyń ǵashyqtyq hattary» («Mýhábbátnamá-e sahıbdılan») degen atpen de belgili. Imadıddın Kermanıdiń bul týyndysy da kirispeden jáne on hattan turady. Aýhadıdiń «Dáhnamasynan» aıyrmashylyǵy munda keıipkerlerdiń aty-jónderi ashyp kórsetilip, on hat segiz hıkaıanyń aıasynda taratylyp berilgen («Ýıs-Ramın», «Husraý-Shyryn», «Júsip-Zylıha» jáne t.b.). Osy Kerma­nıdiń uly Imad ta ákesiniń izin jalǵap, óziniń «Dáhnamasyn» jazǵan. Sonymen birge, Sheıh Ibragım Teımýrı da 1397 (hıjrı 800) jyly «Dáhnama» degen týyndy jaratqany týraly derekter bar.

Osylaısha parsy shaıyry Fahrıddın Gýrganıdiń «Ýıs jáne Ramın» dastanyn­daǵy bir taraýdyń ataýy bertin kele Aýhadı, Kermanı, Imad jáne Teımýrı sekildi shaıyrlardyń basty taqyrybyna aınalǵan. Osylaısha HIV ǵasyrdyń ózinde «Dáhnama» degen atpen tórt shy­ǵar­ma jazylyp, ajam (parsy hám túrki) halyqtarynyń arasyna keńinen taraǵan.

 Altyn Orda tusynda hatqa tús­ken «Mahabbatnama» da osy úlgide jazylǵan. Iаǵnı bul jádiger «Mahab­bat­tyń qyr-syry týraly kitap» emes, qaıta «Ǵashyq jannyń nazdy hatta­rynyń jıyntyǵy» desek te bolady. Shyǵarmanyń qurylymy, negizinen, on bir hattan jáne ár «namanyń» arasynda kezdesetin birneshe óleń-jyrdan (ǵazal, másnáýı, fard, qytǵa) turady. «Mahabbatnamanyń» jalpy kólemi 473 báıitten, ıaǵnı 946 tarmaq degenimizben de, onyń 156 báıiti (312 tarmaq) parsy tilinde jazylǵan. Parsy hám túrki tilderinde qatar qalam terbegen Harezmı sol dáýirde jıi kezdesetin «zýllısan» (eki tilde birdeı jazatyn) aqyndardyń qatarynan sanalǵan.

Ádebı jádigerdiń qoljazbalaryn V.V.Bartold taýyp, alǵash ret ǵylym álemine jarııalaǵan. Túrkitaný­shy 1914 jyly Anglııaǵa barǵan ǵyly­mı issaparynda Brıtanııa mura­jaıynda saqtalǵan arab árpindegi «Mahab­bat­namany» (shamamen 1508-1509 jyldary kóshirilgen) kezdestirse, 1922-1923 jyldary ekinshi saparynda sol mýzeıden túrki-soǵdy álippesimen jazylǵan taǵy bir nusqasyn tapqan. Sońǵysy búgingi ǵylymǵa belgili eń kóne nusqa sanalady. Bul jádiger 1432 (hıjrı 835) jyly erejep aıynyń basynda Iázd shaharynda Mansýr esimdi hattat tarapynan kóshirilgen. Sondaı-aq budan basqa arab árpindegi taǵy eki nusqa Ys­tanbuldyń Ulttyq kitaphanasynan ta­bylǵan. Alaıda sońǵy eki nusqa to­lyq bolmaǵandyqtan da, Brıtanııalyq qol­jazba búgingi kúnge deıin kanondyq mátin retinde qarastyrylyp keledi.

Túrkitanýshy V.Bartoldtiń Reseı Ǵylym Akademııasyndaǵy «Mahab­batnamanyń» eski qoljazbasy týraly baıandamasynan keıin A.N.Samoılovıch, Dj.Kloson, A.M.Sherbak, Á.Nájip, A.Starostın jáne T.Jalolov sekildi túr­kitanýshylardyń da bul jádigerge degen qyzyǵýshylyǵy artyp, kóne qol­­­­­jazbany zertteý nysanyna aınal­dyrǵan. Sondaı-aq  Ǵ.Aıdarov, Á.Qurysh­janov, M.Tomanov, I.Keńesbaev, Á.Keri­mov sekildi ǵalymdar Harezmı shyǵar­masyn tildik turǵydan qarastyryp, jádigerde qypshaq elementteriniń basym ekendigine nazar aýdarǵan. Al A.Qy­raýbaeva, Á.Derbisálın, M.Jarmu­hame­dov, О́.Kúmisbaev sııaqty belgili áde­bıet­tanýshylar aqyn murasyn ulttyq dúnıetanym turǵysynan zerdelep, shy­ǵar­­manyń qazaq ádebıeti tarıhynda ala­tyn orny týraly óz oılaryn ortaǵa salǵan.

Desek te, bul atalǵan zertteýlerde shyǵarmadaǵy haqıqı ǵashyqtyqtyń astaryna úńilýge qaraǵanda, bul dúnıeniń majazı mahabbatyn taldaýǵa kóp oryn berilgeni belgili. Oǵan sebep, aǵa býyn zertteýshilerdiń kemeldik ustyndary, haqıqat syrlary sekildi rýhanııat má­sele­lerin jiti túsinbegendigi, túsinse de belgili sebepterge baılanysty ashyp aıta almaǵany dep uqqan durys. Sebebi Harezmı «Mahabbatnamasynyń» bar qundylyǵy ıláhı ǵashyqtyq syrlarymen kómkerilgendiginde jatyr. 

Rasynda da, altynordalyq bul jádi­ger­diń basty ereksheligi – majaz ben haqıqat syrlarynda jatyr. Oqyrmannyń shyǵarmadaǵy ǵashyq jannyń aqynnyń ózi ekenin ańǵarǵanymen de, onyń mashuqy­nyń, ıaǵnı súıiktisiniń kim ekenin bile bermeıtindigi de sondyqtan. Osy oraıda sýretker-ǵalym M.Áýezovtiń: «О́ıtkeni Shyǵys­tyń kóp klassıgine ortaq bolǵan bir jaı mahabbat sııaqty sezimderdi jyrlaýda mıstıkalyq elementter de bolady. Ǵashyqtyqtyń ózin qudaıdy taný jolyndaǵy jan áreketi esebinde jyrlaý basym edi. Sondyqtan ǵazaldarda atalatyn «maǵshuqa» qandaı otannyń, nendeı halyqtyń qandaı sharalaryn meken etken jan ekenin bilip bolmaıdy... Bul jer basqan adam­zat pa, joq bir mekensiz, naqtyly derek­siz ǵajaıyp jaralǵan perızat pa? Ony da aıyrý qıyn», – dep jazǵany eske orala­dy. Sol sebepti de, Harezmı shyǵarmasynyń túpki mánin jiti túsiný úshin belgili bir dárejede rýhanı daıyndyq qajet ekeni anyq.

Shyǵarmadaǵy, áýeli, Allanyń atyna, paıǵambardyń zatyna aıtylǵan ulyqtaý-madaqtaýlar men sońynda berilgen Jaratýshyǵa jalbarynǵan minájattan týyndynyń kompozısııalyq qurylymy sol dáýirdiń ádebı talaptarynyń aıasynda jazylǵany ańǵarylady. Sondaı-aq aqynnyń ǵashyq pen mashuq beınesin sýretteý arqyly shynaıy mahabbat taqy­­rybyn sátti asha bilgeniniń de kýá­si bolamyz. Shyǵarmadaǵy naz-tilek­ter men ishki sezimderdiń astarlanyp, jumbaqtalyp berilýi, keıde arnaıy uǵymdarmen kómkerilýi, avtor kótergen máseleniń negizi Uly ǵashyqtyqta jat­qan­dyǵynan habar beredi. Sebebi aqyn ómir súrgen kezeńde, ıaǵnı HIV ǵasyrda kemeldik ustyndary basty orynda turyp, Jaratýshy men jaratylysty mahabbatpen taný jaǵyna jiti mán beri­le­tin. Sondyqtan da, óz zamanynyń jyryn jyrlaǵan Harezmı de Uly mahabbattyń jolynda kemeldikke qaraı qadam qoıǵanyn ańǵarý qıyn emes. Olaı deýimizge sebep, aqyn shyǵarma sońynda: «Harabat ishinde meshitte ornym bar, Sebebi men rendpin ári parsamyn» – dep, óziniń hálinen habar bergeni sondaı oıǵa jeteleıdi. Osyndaǵy «harabat», «rend» hám «parsa» sózderiniń rýhanııat álemin­de ózindik tereń mánge ıe ekendigi belgili.

Harabat – sózdikte qıraǵan, buzylǵan jer degen maǵyna bergenimen de, so­pylyq tanymda «sharaphana», «meıhana» degen uǵymdarǵa ıe. Sondaı-aq pendeniń bútindeı fána bolýy da harabat dep atalady. Al sopylyqtaǵy sharap pen meıdiń ǵashyqtyq sharaby ekenin eskersek, «sharaphana», «meıhana» degenimiz pendeniń Jaratýshymen qaýyshatyn, nápsi tárbıe­leıtin orny bolmaq. Sondyqtan da Harezmı óz shyǵar­masynyń birneshe jerinde kóńildegi qaıǵy-muńdy sharappen jýýdy usynady. Ony keıde «meı», «bade» dep berse, birde «jam» degen uǵymmen jetkizedi. Ár hattyń sońynda qaıtalanyp kelip otyratyn «saqydan sharap suraý» joldary shaıyr júreginiń ǵashyqtyq sharabyna qanshalyqty yntyqtyǵyn kórsetse, saqynyń usynǵan árbir sharaby aqynǵa shabyt syılaıtyn rýhanı kúshke aınalǵanynyń kýási bolamyz. 

Al rend degenimiz, dinı túsinik boıyn­­sha sharıǵat sharttarynan bile-tura bas tartý, ıaǵnı erteńgi kúngi jaýap­ker­shiligin bilse de, Jaratýshynyń buıyr­ǵan amaldaryn oryndamaý bolsa, ırfanı (mıstıkalyq) tanymda ǵa­shyq­tyq jolyna túsken jannyń bul dúnıeniń aldamshy qyzyqtarynan qa­shyp, tárkidúnıelikke salynýy. Parsa – kúnáli isterden boıyn aýlaq ustaý, shynaıy dindarlyq degen maǵyna beredi.

Osyndaı rýhanı kemeldikke kenelip, nápsi tárbıeleýdiń jolyna túsken shaıyr óziniń aıtar oıyn óleń sózben órnektep qana qoımastan, sonymen birge óziniń rýhanııattaǵy qaı dárejede ekenin de ádemi jetkize bilgen. «Harabat» pen «rendke» qadam basyp, «parsalyqqa» tyrysqan aqynnyń Alla men pende arasyndaǵy ǵashyqtyqtan, ıláhı syrdan habar berýiniń mánisi de osynda jatyr.

Ádette, kemeldik ustyndary jyrlan­ǵan týyndylardyń basty erekshe­likte­riniń qatarynda, áýeli shyǵarmanyń ıdeıa-mazmundyq jaǵynan avtordyń ıláhı ǵashyqtyǵy, ıaǵnı Jaratýshynyń jamalyna degen yntyqtyǵy birinshi kezekte tursa, sondaı-aq, ondaǵy obrazdar men sıýjetter, arnaıy ataý­­lar men uǵymdar arqyly júzege asatyndyǵy belgili. Shyǵys musylman ádebıetinde, sonyń ishinde klassıkalyq túrki jazba jádigerlerinde keńinen qoldanylǵan ırfanı uǵymdar men sımvoldyq, ıaǵnı shartty túrde beriletin ataýlar tereń hám astarly mánge ıe bolyp, ózindik termınder júıesin quraıtyndyǵy taǵy bar. Harezmıdiń «Mahabbatnamasynda» da saqı, jámı jám, párýana (kóbelek) men sham, gúl men bulbul sekildi birne­she obraz kezdesip otyrady. Ádette, ortaǵasyrlyq túrki jazba jádigerlerinde kóbelektiń shamǵa, bulbuldyń gúlge yntyqtyǵynyń astarynda Halıq pen mahluqtyń, ıaǵnı Jaratýshy men jara­tylystyń arasyndaǵy ǵashyqtyq syrlary sýretteletini belgili.

Harezmı – ǵashyq aqyn. Ol ǵashyqtyq jolynda baq pen bostandarda ushyp saıraǵysy («Seniń yshqyńda saırarǵa Harezmı, Búgin álemde bir bostan joq, eı jan»), osy jolda bútindeı joq bol­ǵysy keledi («Seniń yshqyńda Harezmı joǵaldy»). Mundaı jolda ǵashyq bolý – kemeldikke umtylǵan kez kelgen pen­deniń armany. Sebebi ǵashyqtyq jol­dyń jemisi – rýhanı tolysý, kemeldený.

Kemeldik jolyndaǵy mahabbat – syr. Ahmet Iаsaýı, Súleımen Baqyrǵanı, Fá­rı­dád­dın Attar, Máýláná Rýmı sekil­­di Haqqa ǵashyqtardyń bári de mahab­battyń syr ekendigin jarysa otyryp jyrlaǵan. Harezmı de Muhammed paıǵambardyń mahabbatpen Allanyń súıiktisine aınalǵanyn aıta kele: «Ma­habbattan týady myń túrli syrlar, Kóńil syrlaryn janmenen saqtar» dep, ǵashyqtyqtyń túbi rýhanı syrda jatqanyna toqtalǵan.

Parsy tilindegi «Dáhnamalarda», negizinen, jigit pen qyzdyń arasyndaǵy mahabbat týraly sóz bolsa, Harezmı osy shyǵarmasy arqyly majazı mahabbat­ty ıláhı ǵashyqtyqqa aınaldyra bil­gen. Sondyqtan da, ǵashyq tarapynan jol­danǵan on bir hattyń eshbirine de mashuq tarapynan jaýap qaıtarylmaǵan. Aqynnyń zar-nalasy, arman-tilegi minájat-hat túrinde joldanǵan. Pende ol hattardyń jaýabyn kútpegen, qaıta sol ar­man-tilekterdiń Onyń quzyrynda qabyl bolýyn ǵana tilegen. Aqyn adre­sat­ty jurt kózinen tasa ustaýǵa tyrys­qan. Mashuq­­­tyń kim ekendigi tań samalyna ǵana aıan edi. Sol sebepti de tań sama­ly jurt uıqyda jat­qan tańsáride ǵashyq­tyń minájat-hattaryn Mashuqyna jetkizip otyrǵan.

Uly mahabbattan syr shertetin «Ma­habbatnama» shyǵarmasy túrki aqyn­darynyń birazyna qatty áser etti. Sodan túrki ádebı tilinde nama­lyq shyǵarmalar jazyla bastady. Aradan kóp ýaqyt ótpes­ten, ıaǵnı HIV ǵasyrdyń sońynda Ho­jandı óziniń «Látáfatnamasyn» jazyp shyqty. Ol bul týyndysyn Harez­­­­mıdiń «Mahabbatnamasyna» jaýap re­tinde jazǵanyn «Hojandı sózderin Harezmı miskin, Esitse «páli» dep ań-tań qalatyn», dep ashyp kórsetti. Aq Ordanyń ortalyǵy – Syǵanaqta kóshirilgen bul jádigerde de majaz ben haqıqat syrlary keńinen sóz bolady.

Sodan 1435-1436 (hıjrı 839) jyldary Saıd Ahmet on hattan turatyn «Tashuqnamasyn» jazsa, osy dáýirde Júsip Ámırı de «Dáhnama» degen shyǵarmasyn aıaqtady. Osy eki shyǵar­manyń kompozısııalyq qurylymy men ıdeıa-mazmuny «Mahabbatnamanyń» aıasynda órilgenin basa aıtqan jón. Sondaı-aq 1506 (hıjrı 911) jyly túrki ádebı tilinde jazylǵan Shah Is­maıl Hataıdyń «Dáhnamasyna» da Harezmıdiń minájat-hattarynyń tıgizgen áseri az bolǵan joq.

Altyn Orda tusynda jazylǵan Harezmıdiń «Mahabbatnamasy» – túrki ádebı tilindegi namalyq shyǵarmalardyń bastaýy desek te bolady. Harezmı shyǵarmasynan keıin Hojandı, Saıd Ahmet, Júsip Ámırı jáne Shah Ismaıl Hataı sekildi túrki aqyndary ózderiniń namalyq janrdaǵy shyǵarmalaryn jazdy. Ári bul shyǵarmalarda ǵashyq-mashuq arasyndaǵy minájat-hattar arqyly Haqqa degen Uly mahabbat jyrlandy. Jaratýshynyń qaharynan qorqyp emes, qaıta Onyń meıirimine ǵashyq bolý arqyly Haqty taný kerektigi namalyq shyǵarmalarda keńinen kórinis berdi. Hakim Abaıdyń «Mahabbatpen jaratqan adamzatty, Sen de súı, Ol Allany jannan tátti» dep jyrlaýynyń astarynda da osy kemeldik ustyndary jatyr edi. Sondyqtan da Harezmıdiń minájat-hattarynyń túpki mánin túsiný úshin ǵashyq-mashuq áleminiń astaryna úńilý qajet. Harezmıdiń sózimen aıtar bolsaq: «Kimde-kim muny («Mahabbatnamany» - T.Q.) ǵashyqtyqpen oqysa, Haqıqat álemin sonda tabady». 

Tóráli QYDYR,

M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty