Táýelsizdik!.. Búginde Eýropanyń damyǵan elderiniń tarıhy men ótkenine kóz júgirtseńiz, azattyqtyń haq jolynda qyrshynynan qıylǵan qanshama taǵdyrdyń erligine, qısapsyz tógilgen qandy oqıǵalarǵa tap bolasyz. Tarıhtyń tartylmaǵan qaınar bulaǵyna tamsanasyz. Taý tulǵalar taǵylymyna taǵzym etesiz. Bul jol – adamzat tarıhyna ortaq jol.
El Táýelsizdigi qarsańynda J.Shanın atyndaǵy Akademııalyq qazaq drama teatrynda jazýshy Marhabat Baıǵuttyń «Joǵalǵan Jurnaq» dramasynyń premerasy ótti. Iá, ónersúıer kórermen bul týyndyny alǵash ret tamashalap otyr dep aıta almaımyz. О́ıtkeni sahnalyq shyǵarma egemendikke deıin Imanáli Saparov aǵamyzdyń rejısserligimen kórermenge jol tartyp, kópshilik súıispenshiligine bólengen bolatyn. Endi, mine, araǵa tup-týra 30 jyl salyp teatr sahnasyna qaıta oraldy. Iаǵnı búgingi urpaqtyń sanasyna azattyq rýhynyń dánin sepkeli, erkindik pen egemendiktiń qadir-qasıetin, qymbat qundylyǵyn keıingi jas urpaqtyń jadyna myqtap bekitkeli taǵy bir márte sahna tórine kóterilip otyr. Eshqashan eskirmes, qoǵam úshin qashanda tárbıelik máni zor mundaı dúnıelerdiń jańǵyrtylyp, zamana únine beıimdelip, qalyń qazaqpen qaıta qaýyshyp otyrýy – zańdy qubylys. Biraz jyl repertýardan kórinbeı qalǵan qoıylymdy jańǵyrtyp, ýaqyt múddesine paıymdap qaıta usynýdaǵy sebep – Ult taǵdyry tarazyǵa túsken sheshýshi sátte jastyq jalynyn báıgege tikken Jurnaq beınesiniń eskirmeýinde.
Jurnaqtardyń tekke qurban bolmaǵanyn araǵa jyldar salyp jańǵyrtyp otyrý – ortaq boryshymyz.
Ýaqyt – barlyq nárseni óz ornyna qoıýshy, saralaýshy ǵalamat kúsh. Keshe bastalǵan qandaı da is bolsyn ýaqyt úniniń mańyzdylyǵyna qaraı ózgeris engizýdi talap etetini, keshe men búginniń arasyn jalǵastyratyn kópir izdeıtini daýsyz. Dramatýrgııanyń qupııasy da sonda – pesa ıdeıasynyń ýaqytpen birge jańaryp, jańǵyryp otyrýynda.
Búgingi «Joǵalǵan Jurnaqtyń» qoıýshy rejısseri, teatrdyń kórkemdik jetekshisi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Bekbolat Qurmanǵojaev qoıylymnyń ón boıyna jańasha órnek sala bilgen. Kórermendi keshegi kúnge búginniń kózimen úńilýge jeteleıdi, ótkenniń syryn uǵýǵa úıretedi. Kókeıge «Biz ótkenimizdi qanshalyqty baǵalap júrmiz?» degen saýaldy shegeleıdi. «Keshegi qoǵam men búgingi qoǵamnyń arasynda qandaı aıyrmashylyq, ózgeris bar? Jer betindegi búkil adamzat balasy úshin ortaq suraq – Meıirim álemi bizden alystap ketpedi me?..» degen janaıqaıdy alǵa shyǵarady.
Osynaý sansyz suraqtyń jaýabyn sahna shymyldyǵy túrilgen sátten anyq sezine bastaısyz. Keńes dáýiriniń temir qursaýynda ómir súrip jatqan qazaqstandyqtardy kórgende eski jyldar enshisinde qalyp qoıǵandaı boıyńyzdy sýyq yzǵar kerneıdi. Soqtyqpaly-soqpaqsyz joldardy bastan keshken qaıran, qazaǵymnyń taǵdyryna tańdanyspen qaraı bastaısyz...
Qyzyl terrordyń bodanynda 70 jyl ómir súrgen Qazaq eliniń taǵdyryn jınaqy, az ǵana detalmen utymdy jasap bergen qoıylym ssenografy, Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri Qaltóre Jumaǵulovtyń sheberligine tamsanasyz. Aq qar, kók muzda qorlyq kórgen jastardy aq jamylǵymen oraǵan sáti ótken jyldar elesin kóz aldyńyzda qaz-qatar tizbektetedi, umytyla bastaǵan qaıǵy-qasirettiń muńy eriksiz kózińizge jas aldyrtady.
Máskeýge bilim izdep ketken balań Jurnaqty (ártister Sh.Saǵymbaı, S.Ázimqulov) vokzaldan kútip alǵan órimdeı jastar, súıiktisi Alma... (aktrısa A.Sahıtova) aldaǵy bolatyn Jeltoqsan oqıǵasynan múlde beıhabar, muńsyz kúıde edi... Erteńgi kúnniń jarqyn bolaryna asa senimdi edi.
Mahabbat pen maqsatyna ılanǵan Jurnaqty da elge kelgende tolqýly orta qarsy alady. Ol el táýelsizdigi úshin alańǵa shyqqan jastar legine esh qorqynyshsyz, qazaqtyń jarqyn bolashaǵy úshin qosylǵan bolatyn. Alaıda keńestik júıeniń temir qursaýy egemendikti ańsaǵan eldi óz ýysynan bosatpaýǵa tyrysyp baqty. Kóp jyldar Reseı patshalyǵynyń ezgisinen tunshyqqan qazaqty, bolshevıktik, kommýnıstik partııa da myqtap qurǵan torynan shyǵarǵysy kelmedi. Jeriniń aýqymdy kólemin Reseıge qosyp alǵany azdaı, «bir ortalyqtan baǵyný» saıasatymen ústemdik kórsetti.
Babalar rýhynan nár alǵan qazaq jastary Máskeýdiń ózge ult ókilin bılik basyna ákelip, Qazaqstandy qorlaǵysy kelgen saıasatyna kónbedi. Erkindikti ańsaǵan qazaq jastarynyń jalyndy júregi avtomat asynǵan ásker shebinen shimirikpedi. Keńes júıesi óz halqyna qarsy oq atady dep senbedi. О́kinishtisi, ol úmit aqtalmady. Som soıyl «Meniń Qazaqstanym» dep ándetken jastar sherýine qarsy siltendi.
Jetpis jyl Keńes ókimetiniń temir qursaýynda bolǵan qazaq eliniń bolashaǵy úshin kúresken qazaq jastarynyń jıyntyq obrazy – Jurnaqtyń ár sózi sheke tamyryńyzdy solqyldatady. Bul – temir etiktiń tabanynda ezilip kelgen halyqtyń ashynǵannan shyqqan zarly daýysy, kermek tatyǵan ashy sózi edi.
«Biz qazaq... Ejelden erekshe ılanǵysh, bala minezdi, aqkóńil ekenbiz ǵoı... «Máskeýdi – Otanymyzdyń júregi» degenge ımandaı ılanatyn da tek biz, qazaqtar ǵana sekildimiz...»
Áke úshin ulynyń talqyǵa túsken taǵdyryn kórgennen asqan qasiret bar ma, sirá?.. Sherýge qatysqan jastardyń otbasylary da taǵdyr tálkegine ushyraǵany tarıhtan málim. Iá... otyz jyl buryn bolǵan qandy qaqtyǵys, búginde tarıh qoınaýyna enip ketti desek te, mundaı alapat sát sanadan eshqashan óshpek emes.
Qoǵam arasynan meıirim men túsinistik izdegen Jurnaqtyń ákesi Qonaqbaı aǵaıdyń (Mádenıet qaıratkeri E.Shymyrqulov, ártis U.Artyqbaev) «Balalar, sender senbeńdershi... Esh bolmasa osy sender senbeńdershi... Sender Jurnaqty, meniń jalǵyzymdy bilesińder ǵoı! Bilesińder á?», dep eńireı júrip adamdarǵa jalbarynǵany jan dúnıeńdi alaı-dúleı kúıge túsiredi. Jalǵyz uly Jurnaǵy úshin shyryl qaqqan áke júregi kórermenin qosyla jylatady.
Rejısser B.Qurmanǵojaevtyń jańa sheshiminde eseıgen Jurnaq (ártis B.Segizbaev, ártis E.Amanǵalıev) saıasattyń qurbany bolyp qana qoımaıdy, sol tepkiniń dúmpýi qoǵamnan áli tolyq alystap kete qoımaǵanyn, ár qoǵamnyń óz Jurnaǵy baryn eske salady. Iá, qazaq elin ózge ulttyń bılegenine qarsy shyqqan Jurnaqqa qastandyq Keńes júıesiniń ozbyrlyǵymen aıaqtalmaıdy. Súıiktisinen aıyrylǵany azdaı, Máskeýden aýrý bolyp oralǵan Jurnaqtyń ómirden bezinýine óz aýyldastary da kináli.
Saıasat tepkisinen dertke shaldyqqan Jurnaqqa qorshaǵan qoǵamnan tek qana áke-sheshesiniń kózin kórgen Saǵyndyqovtyń sheshesi (Qazaqstannyń mádenıet qaıratkerleri G.Espaı, Á.Qarabekova) men mektep dırektory (M.Darıev) ǵana arasha tústi. Qalǵandar... Teris aınaldy. Mazaqtaǵany azdaı jabyla qorlady. Kezinde taıaq jegen armatýra symyn kórgende sanasy oıanǵan Jurnaqtyń qara kúshke qarsy umtylǵanyn «qaterge» balaǵan mılısıoner (ártister D.Aralbaev, A.Qalybaev) aıaq-qolyn matap tastaıdy. Osy sáttiń ózinen-aq Keńes júıesiniń meıirimsiz merez áreketin ańǵarasyz. Nege qoǵam tym qatygezdenip barady? Asyldarymyzdy aramyzda júrgende ardaqtamaı, ólgennen soń izdeıtinimiz taǵy bar... Osy biz adamdy kózi tirisinde qadirleýdi qashan úırener ekenbiz?..О́tkennen nege sabaq almaımyz!
Qoǵamnyń teperishinen bezgen Jurnaq ákesiniń qulaǵan shańyraǵyn qaıta kóterýge bel býady. О́mirin jalǵastyrý úshin emes, áke shańyraǵyn qaraıtyp ketý maqsatynda. Jalǵyz uldyń, áýletten qalǵan Jurnaqtyń sońǵy tuıaq serpisi osy boldy.
Adamdardyń aıarlyǵynan baz keshken Jurnaqqa súıiktisi Almanyń arýaǵy: «Jurnaq! Jurnaq! Janym meniń! Qatyp qalasyń ǵoı... Jan-nym... Jan-nym... Bul jaqqa nege asyqtyń, altynym... Jan-nym... Nege asyqtyń biz jaqqa?!» dep shyryl qaǵa oıatqysy, máńgilik mekenge keltirgisi kelmeı janushyrady. Súıiktisi ólmese eken dep bebeý qaǵady. Bolmady... Jalbarynǵan jalǵyz ún elenbedi.
«A-a-a-a! Alma-a-a! Ala ketshi meni, Alma-ta-a-a-aı! Men... Meni bul dúnıede jyndy Jurnaq deıdi. Men... Men... Men... Myna dúnıeden sha-shar-sha-dy-y-ym... Ushamyn men... Usharmyn da ketermin. Saǵan jetip qonarmyn... Senimen birge... A-a-a-a! Alma-a-a-a-a! Al-al-al...»... Bul – ult táýelsizdigi úshin kúresken Jurnaqtyń sońǵy sózi!..
Jurnaqtyń ólimi bárimizge oı salýy kerek. О́ıtkeni áli de aramyzda Jurnaqtar júr. Biraq biz olardyń qadirine jete alyp júrmiz be? Osy oı kóńildi alańdata beredi. Jurnaqtardy joǵaltyp alsaq, qaıtpekpiz! Jurnaqsyz jutylyp ketpeımiz be?
Saıa QASYMBEK,
J.Shanın atyndaǵy Akademııalyq qazaq drama teatry ádebıet bóliminiń meńgerýshisi, dramatýrg