Bireýler ony Kólaǵa deıdi, qurdastary Kóleke dep qurmetteıdi, men Kólbaı kóke deımin. Nege ekenin bilmeımin, qazaqtyń osy sózi ózime unaıdy. Osy sózde kóp adam ańǵara bermeıtin bir qasıet bardaı kórinedi. Maqalamyzǵa arqaý bolyp otyrǵan Kólbaı Adyrbekuly meniń uǵymymda jalǵyz men emes, men sekildi talaı izbasar inilerge kóke bolýǵa ábden laıyq jan. Nege deısiz be? Sebebi ol ult úshin, el qamy úshin jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı mazasyz kúı keship, qazaqtyń muńyn muńdap, joǵyn joqtap, joǵaltqanyn túgendep, erteńine alańdap, ne istese de ardan attamaı, uıattan bezbeı, aldaǵy tolqyn aǵalaryn ardaqtap, keıingi tolqyn inilerin aıalap, alǵa súırep júrgen shyn mánindegi asyl azamat.
Bizdi jaqyndastyrǵan Jeltoqsan. Iá, 1986 jyldyń Jeltoqsan kóterilisi. Áli kúnge deıin sol syılastyǵymyzǵa syzat túsken joq, osy taqyrypta pikirlesip, syrlasyp turatyn sátterimizde az emes. Onyń halyqaralyq «Túrkistan» gazetine «Avtorlyq baǵdarlama» aıdarymen jarııalanǵan «Kazahskoe delo» jýrnalıstik zertteý eńbekterin qazir kim bilmeıdi. Jazyqsyz japa shekken ult tulǵalary men stýdent-jumysshy jastar týraly jazylǵan kólemdi sol maqalalar tizbegin oqyǵan saıyn kelesisi kim jaıynda eken dep asyǵa kútýshi edim. Baqsam jalǵyz men emes, basqalar da taǵat tappaı kútip júripti. Onyń muraǵat materıaldaryna súıenip jazǵan osynaý tolaıym týyndylary kóptiń kókeıinen shyqqany sonshalyq izdep júrip oqıtyn boldyq. Bul jerde áldekimderge jaqpaıtyn maqalalardy basýda batyldyq tanytqan gazet redaktory Shámshıddın Patteevti de atap aıtqan lázim.
Al stýdent jáne jumysshy jastar Qaırat Rysqulbekov, Gúlnar Baıbosynova, Myrzaǵul Ábdiǵulov, Erlan Dekelbaev jáne basqalar jaıynda jazǵandary da óz aldyna bir tóbe. Olardyń jalpy sany qyryqqa jýyq. Bári bes kitaptyń júgin kóteredi. Jazýshy Dıdahmet Áshimhanulynyń qoldaýymen solardyń alǵashqy zııalylar toby «XX ǵasyr: Sońǵy repressııa» atymen kitap bolyp jaryq kórdi. О́kinishke qaraı, qalǵandary qarajat tapshylyǵynan qoljazba kúıinde tur. Bir aıta ketetin jaıt, sotta atý jazasyn Qaırattan buryn Myrzaǵuldyń alǵanyn onyń «Túrkistan» gazetindegi zerteý maqalalarynan bildik. Sot áýelgide Myrzaǵulǵa buzaqylyǵy úshin dep atýǵa úkim shyǵarǵan. Keıin Baltyq jaǵalaýy elderinen kelgen táýelsiz komıssııa onyń qylmystyq isi tikeleı Jeltoqsan kóterilisine qatysty ekenin dáleldegen soń bizdegi sot sheshimin qaıta qarap, úkimin ózgertip, jibergen qatesin túzetken. Sot sheshimi oryndalardan birer kún buryn áıeli Qazynagúldiń jankeshti áreketiniń arqasynda KSRO Joǵarǵy Keńesiniń Tóraǵasy atý jazasyn jıyrma jylǵa aýystyrady. Kólbaı kókemniń M.Ábdiǵulov týraly derekti povestiniń jelisi boıynsha jazýshy Ertaı Aıǵalı pesa jazyp shyqty. Ashyǵyna kóshsek, kókemniń áldekimderdeı pikirin qubyltyp, syr bergen sátin kórgen emespin. Qashanda óz isine qaǵylǵan qazyqtaı myǵym.
Meniń paıymymsha Kólbaı kókemdi áli kúnge syzdaýyǵy syzdap turǵan osy Jeltoqsan taqyryby qatty qyzyqtyrady. Tarıh ǵylymdarynyń doktory Talas Omarbekov kókemmen bir kezdeskende: «Myna bizder, kásibı tarıhshylar tarıhı oqıǵalardyń qaı jyly, qandaı jaǵdaıda bolǵanyn, ondaǵy tarıhı tulǵalardyń aty-jónderin jazamyz. Al jýrnalıst-jazýshylar tarıhı oqıǵalarmen shektelip qana qoımaı, tarıhı tulǵalardyń taǵdyr-talaıyna da asa mán beredi. Seniń jazyp júrgen «Kazahskoe delo» shyǵarmalaryń jan tebirenter áserimen de erekshe», degen eken.
Kólbaı Adyrbekulynyń shyǵarmashylyǵy san-qyrly. Qalamgerdiń barlyq qyr-syryn bir maqalada qamtý múmkin emes nárse. Sondyqtan men endigi áńgimeni jýrnalıst-zertteýshi, kórnekti pýblısıst qalamger Kólbaı Adyrbekulynyń esimin keńinen tanymal etken, keıin Prezıdent syılyǵymen marapattalǵan «Kazahskoe delo» atty jıyrma jylǵa sozylǵan avtorlyq baǵdarlamasy tóńireginde bolǵan jaıdan sóz etip kóreıin.
– Kólbaı kóke, «Kazahskoe delo» nege «Qazaq isi» emes?
– «Kazahskoe deloda» keńestik kezeńniń ımperııalyq qatygez saıasaty, shovınızmniń astamshylyq kórinisi, orys tiliniń eńseni ezgen zorlyǵy jatyr. General Vladımır Kalınıchenko «Lıt.gazetaǵa» bergen suhbatynda: «Biz «Ýzbekskoe delony» júzege asyrdyq. Biraq «Kazahskoe deloda» maqsatymyzǵa jete almadyq» degen. О́ıtkeni olar ózderi kútpegen joıqyn qarsylyqqa tap boldy. Elýinshi jyldardyń ıntellıgensııasy men jastary Máskeýdiń aıtqandaryna qarsy kelmedi. Alpysynshy jyldyń zııalylary men jastary Máskeý ne aıtsa da sharasyzdyqtan «seniki durys-aq» dep bastaryn shulǵýmen boldy. Jetpisinshi jyldyń ıgi jaqsylary men jastary ishteı qarsy bolsa da nusqaýlaryn amalsyzdan oryndady. Qalaı aıtsaq ta bul úsh onjyldyq jastarynyń boılarynda áli umytyla qoımaǵan 37-38-diń úreıi bar edi. Al sekseninshi jyldyń bilimdi ıntellıgensııasy men erkin ósken ot jalyndy jastary ımperııanyń zorlyq-qorlyǵyna kónbedi. Stýdent pen jumysshy jastardyń namysqa shaýyp: «Ár ulttyń óz kósemi bolsyn!» dep alańǵa atoılap shyqqany – sol.
«Kazahskoe delo» – tulǵalar jıyntyǵy. Kótergen taqyryby atan túıege aýyr júk bolatyndaı sıkldi maqalalardyń erekshe toptamasy. Baǵdarlamanyń maqsaty – ult bolashaǵy úshin kúresken jastar men zııalylardyń ómiri men isin qalamyna arqaý etý arqyly ult taǵdyryn tereńnen tolǵap, jastar rýhyn kóterý boldy. Munda qalamgerdiń dara qoltańbasy basqa birde-bir jazýshyǵa uqsamaıdy. Qoǵam men adam ómirindegi ýaqyt pen saıasat salǵan jara, ospadarlyq, qııanat, kesapat, qıratqysh kúsh, ókinish, qarsylyq, kúreskerlik bári shyǵarmada jymdasa órilip, árbir derek pen málimet, oqıǵany baıandaý barysynda ózin ózi dáleldep otyrdy. Toptama osynysymen de qundy ári qyzyqty.
«Kisi aıtpaǵan sóz bar ma?» (Abaı) demekshi, Jeltoqsandy aıtpaǵan jan qaldy ma?! Biraq zertteýshi Kólbaı Adyrbekulynyń jazýynda Jeltoqsan múlde basqa qyrynan ashylady. Basqa rakýrstan zerdelenedi. Mysaly, biz kóterilistiń syrtqy kelbetin, ústińgi qabatyn qyzyqtaýdan aryǵa bara alǵamyz joq. Al Kólaǵań bul myń qatparly qubylys shyndyǵyn oǵan tikeleı qatysy bar tutas tulǵalar men memleket qaıratkerlerin sóıletip qana qoımaı arhıv materıaldaryn paıdalana otyryp, sol bir qasiretti úsh kúnniń tolyqqandy polotnosyn jasaǵan. Tunyp turǵan tutas galereıa deýge bolady! Jeltoqsan aqıqatyn osylaı ózine ǵana tán ádis-tásilmen ashýǵa tyrysqan. Onda da tulǵalardyń jeke portretterin zerdelegende, olardy ádettegi «sumdyq batyr», «kózsiz qaharman» etip, jalań áspetteýden sanaly túrde bas tartqandyǵy baıqalady. Ony dıalog, monolog, oqıǵalardy naqty baıandaý arqyly dáleldeıdi. Dáleldep qana qoımaıdy, soǵan oqyrmandy da sendirdi. Bul ádis derekti ádebıettiń eń basty taban tireıtin qaǵıdasy ekeni kim-kimge de belgili bolsa kerek.
«Kazahskoe delo» – kóp qyrly, bir syrly dúnıe. Bul sıkldi maqalalar toptamasyna qyryq shaqty memleket jáne qoǵam qaıratkeri men Jeltoqsan qaharmandarynyń ómirleri men kúreskerlik joldary arqaý bolǵan.
Keıipker irikteýde avtordyń jeti ret ólshep, bir ret keskeni, erekshe oılanyp suryptaǵany baıqalady. Toptama ózegine arqaý bolǵan belgili tulǵalardyń jalpyulttyq qundylyqqa qosqan úlesi men kúreskerligi, derektilik pen saraptamalyq sıpat, pýblısıstıkalyq tartymdy jeli, bári-bári tutasa kelgende avtordyń aldyna qoıǵan maqsat-muratyn joǵary dárejede oryndap shyǵýyna alǵysharttar jasaǵan.
Sóz joq, bizge kórkem shyǵarmany oqý kerek. Ol talassyz. Kitap palatasynyń málimetine sensek, derekti týyndy oqıtyndardyń qatary kún sanap artyp keledi. Sebebi túsinikti. Derekti dúnıeni oqý qazirgi qazaq qoǵamy úshin aýadaı qajet. «Kazahskoe delo» bizdiń sanamyzdy rýhanı quldyqtan, úreıden, mıdaǵy túrli kir-qoqystan qutqarýǵa kómektesedi. Bul turǵydan kelgende, qalamger Kólbaı Adyrbekuly shyndyq pen jalǵandyq arasyndaǵy dánekershi – rýhanı elshi desek, jón sııaqty.
Adamnyń jany shyndyqqa qumar. Halqymyz ótken sherli tarıhyn, ulttyq múdde úshin kúresken tulǵalaryn oqyp bilýden jalyqqan emes. Arǵy tarıhty aıtpaǵanda bergi XX ǵasyrda qazaq qoǵamy nebir qıly kezeńderdi bastan keshpedi deısiz. Aıta berseń taýsylmaıtyn jyr tárizdi. Ásirese 37-38 jyldardaǵy qýǵyn-súrginniń qurbandary. Bul taqyryp ta Kólbaı Adyrbekulynyń nazarynan tys qalmaǵan. Turar Rysqulov, Sultanbek Qojanov, Nyǵmet Nurmaqov, Ermuhan Bekmahanov jáne taǵy basqa tulǵalar týraly jazǵan zertteý maqalalary da tarıhı-tanymdyq dúnıelerge ózindik úlesin qosyp, oqyrmandar talǵamynan shyqty. Osy oraıda «Beseýdiń haty: Jazǵan kim?» atty kólemdi zertteý týyndysy da qalyń oqyrmandardy tyń jańalyǵymen tánti etti. Osy kezge deıin jurtta sol hatty Ǵabıt Músirepov jazdy degen uǵym bolatyn. Al Kólbaı kókem muraǵat materıalyn aqtaryp júrip, ony Semeı oblysynyń týmasy Ázimbaı Lekerovtiń jazǵanyn ashyp «Juldyz» jýrnalyna jarııalatqan. Jeti qat jer astyna kómseń de shyndyq eshqashanda ólmeıdi degen osy shyǵar. Kólbaı kókemniń izdenisiniń arqasynda júz jyldan soń saf altyndaı jarq etip shyǵa kelgenin qarashy.
Kókem jurttyń bárin ózindeı kóredi, sondyqtan qurmetpen qaraıdy. Jasandylyqty, ótirikti, ekijúzdilikti, jalǵan maqtaǵandy sýqany súımeıdi. Eger ult úshin, el úshin otqa túsken, sýyqqa tońǵan erler týraly bireýler pendeshilikke boı aldyryp, bura tartyp, jónsiz synap jatsa, kóńiline de, ataǵyna da qaramaı týra betine aıtady. Mine, meniń Kólbaı kókem osyndaı adam. Dosqa – adal, dushpanǵa – qatal. Qandaı bir isti qolǵa alsa da, aıaǵyna deıin jetkizýge beıil.
Taǵy bir aıtarym, dáleli nyq, málimeti mol. О́z senimine berik. Býynǵa túsetin anaý-mynaý ýájge kónbeıdi. Syrt kózge bitim-bolmysy sýyqtaý kóringenimen shyndyǵynda jany jumsaq. Inige – meıirban, aǵaǵa – kishipeıil. Júregi taza talanttardy jaqsy kórip qana qoımaı, qoldap, qorǵap júredi. Talǵamy joǵary. Talǵap, taldap, suryptap oqıdy. Keıbir ádebı kórkem týyndylar men ótkir maqalalardy qaıtalap oqıtyny da bar. Unasa, jyly lebizin aıamaıdy. Ol:
– Meniń synshylarym aýylda, – deıdi. – Mektepte birge oqyǵan dostarym. Biz bozbala kezimizde qara keshten bozaryp atqan tańǵa deıin kitaptan bas almaýshy edik. Qolyma qalam ustap, jýrnalıstik kásipti bastaǵan alǵashqy kezde aýyl-aýdanǵa belgili jandar týraly jazǵanym esimde. Oqýǵa qyzyqty bolsyn dep ásirelep jibersem kerek. Álgi dostarym «bósipsiń ǵoı» dedi. Sol bir sózden ózimniń tym artyq ketkenimdi seze qoıdym. О́ıtkeni keıipkerdi olar menen artyq bilmese, kem bilmeıdi ǵoı. Sonda ǵana derekti dúnıeni jazý ońaı emes ekenin, asa jaýapkershilikpen barý kerektigin uqtym. Sodan bastap kelesi keıipkerimdi jazǵanda ásire sózge maldanbaı, tek bar bolmysyn berýge tyrystym. Maqalamdy oqyǵan olar: «Mynaýyń sonyń tap ózi!», – degende tóbem kókke jetkendeı qýanyp qalatyn edim.
Maqalalaryn baspasóz betinen alǵash oqyp júrgende, shart minezdi adam sekildi kóringen Kólbaı kókemmen alǵash júzbe-júz kezdeskenim esimde. Sonda jumsaq minezin, janǵa jaıly kisilik kelbetin kórip, aldamshy oıymnan qaıttym. Sońǵy tórt-bes jyl bederinde Almaty, Taraz, Shymkent qalalarynda tarıhı tulǵalar jaıynda ótken ǵylymı-praktıkalyq konferensııalarda keıbir ataqtaryna maldanyp, kókirekterin qaǵyp, kólgirsip sóılegen jandardyń kókeıge qonbaıtyn tujyrymdary men jónsiz pikirlerine oryndy qarsylyǵy, anyǵyn ashyp aıtpasa, aryna syn bolar adamı adaldyǵy ańǵarylyp turdy. Onyń osy bir minezi de maǵan qatty áser etip, syı-qurmetim burynǵydan da artty. Kezdessek, ult úshin jandaryn pıda etken asyldarymyz jaıynda áńgime-dúken quryp, birte-birte bir-birimizge aǵa-inideı baýyr basyp kettik.
Atam qazaq «Er týǵan jerine tartady» degen. Osy turǵydan kelgende Kólbaı Adyrbekuly syndy búkil qarǵa tamyrly qazaqqa tanymal ul ósirgen Júzimdik – qoıyn-qonyshy tarıhqa toly qasıetti meken. Teriskeıden kúngeıge qaraı ushar basy ıretile sozylǵan Qarataýdyń bergi tústiginen oryn tepken aýyldyń janynan myń buratylyp aqqan Arystandy ózeni ótedi. Otyrardy betke alǵan Shyńǵys han shapqynshylyǵynyń kýásindeı aýmaǵy at shaptyrym tarıhtyń kómbesi Qorǵan tóbe de sol jerde eken. Kúni búginge deıin qozy-laq baqqan balalar onyń oıdym-oıdym bıik tóbelerinde jatqan boıaýy qanyq qumyra synyqtarymen oınaıtyn kórinedi. Bizdiń arheologter áli sol Qorǵan tóbege jete qoımapty. Shaǵyn aýyldyń kók maısa toǵaıy, jýsandy qyry men qyrqasy, boz seleýli dalasy myńǵyraǵan tórt túlik malǵa qut. Bul el Kólbaı kókemniń sábıinde besigin terbep áldılese, búginde ol sol týǵan jerin kesteli sóz, kesek týyndylarymen aıalap, paryzyn ótep keledi. Sonyń bir parasyn aýyzǵa alsaq aýyldyń Júzimdik ataýy qaıdan shyqqan tarıhyn da anyqtap bergeni. Kúni keshege deıin ony árkim ár saqqa júgirtýmen bolǵan. Kólekeń de kóne kózderden jetken derekterdi kóp izdepti. Aqyry tapqan. Aýyl kezinde qalyń eldiń qurmetine bólengen Appaq ıshannyń medresesi oryn tepken aýdan ortalyǵy Shaıannan jıyrma shaqyrym jerde.
– Osydan eki-úsh jyl buryn Appaq ıshannyń taǵdyr-talaıy jaıynda akademık Mámbet Qoıgeldiniń ǵylymı-zertteý maqalasy «Jas Alash» gazetinde jarııalandy, – deıdi Kólbaı kókem. – Medresede XIX ǵasyrdyń sońǵy shıregi men XX ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldaryna deıin barlyq oblystan iriktelip jınalǵan shákirt balalar dáris alǵan. Keıin olardyń arasynan ataqty Shádi tóre Jáńgirov pen Maıkót Sandybaev sekildi aqyn-jyrshylardyń da shyqqanyn kópshilik bile bermeıdi. Appaq ıshan jazdyń uzaq kúnderiniń biri beısenbide tań qarańǵysynda qasyna ımamdaryn ertip, Túrkistan shaharyna qaraı jolǵa shyǵady. Kún kókjıekten kóterile bergende Arystandy ózeniniń jaǵasyna jetip, túıelerin shógerip, tańǵy asyn ishedi. Ishan sýy mol, shóbi shúıgin jerge qarap turyp: «Apyraı myna jer túgin tartsa, maıy shyqqandaı qunarly eken. Bolystan surap kóreıinshi. Jer bólip berse shákirtterime júzim ekkizeıin» degen oıǵa kelip, ımamnyń birin qyrdyń arǵy betinde otyrǵan bolysqa jumsaıdy. Ishannyń salǵan qolqasyna taq turǵan bolys: «Taqsyr, qalaǵan jerińizdi alyńyz. Qarsylyǵym joq», – deıdi. Ishan kún uzaqqa jol júrip, tún ortasynan aýǵanda júz otyz shaqyrym joldy artqa tastap, Túrkistanǵa jetip, erteńine Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinde jamaǵatpen birge juma namazǵa turǵan. Ol Túrkistannan oralǵan bette júzim kóshetin Táshkennen aldyryp, Arystandy ózeni boıyndaǵy biraz jerge otyrǵyzyp, eki jyldan soń mol ónim jınap, shákirtter dastarqanynyń mázirin baıytady. Solaı bul jer ataýy Júzimdik atalynyp ketedi. Keńes ókimeti kezinde osy óńirden eki kolhoz qurylady. Jurt birin Júzimdik, ekinshisi Talapty dep ataǵan. Keıin eki kolhoz birikkende jurt Appaq ıshannyń qurmetine Júzimdik ataýyn tańdaıdy.
Kólbaı kókem jýrnalıst bolmaǵanda, zertteýshi ǵalym nemese ádebıet synshysy bolar ma edi. Kim bilsin. О́ıtkeni onyń jankeshti eńbekterinen bilim-biliktiligi, zertteýshilik qabileti taıǵa tańba basqandaı anyq kórinedi. Ásirese, tarıhı-pýblısıstıkalyq esse men eshatologııalyq janrdyń naǵyz maıtalmany. Jaqsynyń serigi ádilettilik, jaýapkershilik, ádep, tózim jáne qanaǵat desek, osy qasıettiń bári Kólbaı kókemniń boıynan tabylady. Oǵan osy kúnge deıin tolǵap jazǵan talaı tanymdyq dúnıeleri dálel.
Bolat ShARAHYMBAI,
aqyn