О́ńirlerdiń damýy – eldiń damý

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń el halqyna joldaǵan «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty bıylǵy Joldaýynda uzaq merzimge baǵdarlanǵan «Qazaqstan-2050» Strategııasynan týyndaıtyn asqaraly mindetter jáne bir saralanyp, el halqy taıaý jyldarda iske asyrýǵa tıis naqty tapsyrmalar alǵa qoıyldy. Jańa tehnologııaǵa, ınnovasııaǵa, aýyl sharýashylyǵyn jańasha damytýǵa, áleýmettik salaǵa qatysty san alýan máseleler qamtylǵan qujatta álemdegi asa damyǵan ozyq 30 elmen ıyq teńestirý úshin ne isteý kerektigi tujyrymdalyp, tıisti oryndarǵa baǵyt-baǵdar berildi. Sonyń ishinde Joldaýda memlekettik bılik organdaryna qatysty memlekettik ınstıtýttar jumysyn jetildirý kerek­­­tigi, álemniń damyǵan 30 eliniń qataryna umtylys kezinde bizge adal básekelestik, ádilet­tilik, zańnyń ústemdigi jáne joǵary quqyqtyq mádenıet ahýaly qajettigi atap kórsetilgen. Elbasynyń osynaý jasampaz saıasatyn zań turǵysynan súıemeldeýge Parlament Senatynyń depýtattary da, onyń ishinde «О́ńir» depýtattyq toby da óz úlesin qosýǵa umtylady. Jalpy, Qazaqstannyń óńirlerin damytý máselesiniń únemi Elbasynyń na­zaryn­da ekenin, osyǵan oraı Memleket basshysynyń elordany Almatydan Aqmolaǵa kóshirgennen keıin kóp uzamaı-aq astananyń eldi órken­detýde lokomotıv bolýǵa tıistigi jóninde aıtqan beıneli sózderiniń búginde aqıqatqa aınalǵanyn kórip otyrmyz. Kúnnen kúnge kórkeıe, ásemdene túsken Astanaǵa qarap boı túzegen Qazaqstan óńirleri, oblys orta­lyq­tary, qalalar, aýdandar serpindi damý ústinde. Árıne, buǵan qarap, bizde bári tamasha eken ǵoı degen qorytyndy jasaýdyń jóni joq. О́mir bolǵan soń túıtkildi máseleler kezdespeı turmaıdy. Demek, san alýan problemalar da týyndaıdy. Onyń ishinde kúrmeýi kúrdelileri de bar. Atap ótken «О́ńir» depýtattyq to­bynyń negizgi maqsaty da Qazaqstan óńirleriniń hal­qymen tyǵyz baılanys­ta bolyp, Elbasynyń tapsyrmalaryn oryndaý barysynda el arasynda týyndaıtyn áleýmettik-ekonomıkalyq máselelerge nazar aýdarý, zárý problemalardy qajet kezinde jergilikti jerde talqylap, tıisti oryndarda máseleniń durys sheshilýine kóńil aýdarý bolyp tabylady. Sóz retine qaraı, 2007 jyldan beri jumys istep kele jatqan «О́ńir» depý­­­tattyq toby Senat depýtattarynyń erik­ti túrdegi birlestigi ekenin, onyń jumy­synyń basym baǵyty Elbasynyń halyqqa joldaýlarynan týyndaıtyn tap­syrmalaryna sáıkes respýblıka óńir­leriniń damýyna járdemdesý bolyp tabylatynyn nazarǵa sala ketkimiz keledi. Bul járdemdesýdiń qaı turǵyda júrgi­ziletinin taratyp aıtar bolsaq, ol – óńirlerdi damytý máselelerine qatysty zańnamany jetildirý jóninde usynystar ázirleýdi, osy baǵytta qabyldanǵan qoldanystaǵy zańnamaǵa monıtorıng júrgizýdi jáne óńirlerdi damytý máseleleri boıynsha qoǵamdyq pikirdi zerdeleýdi, eldi jáne óńirlerdi áleýmettik-ekonomıkalyq damytý sala­syndaǵy memlekettik saıasat jóninde halyqty habardar etýdi, óńirlerdi damytý salasyndaǵy zańnamanyń jaı-kúıine jurtshylyqtyń nazaryn aýdarýdy, Par­lament Senaty janyndaǵy Jergilikti ókildi organdarmen (máslıhattarmen) ózara is-qımyl jónindegi keńespen tyǵyz qarym-qatynasta jumys isteýdi, respýb­lıka máslıhattarynyń depýtattarymen udaıy baılanysta bolýdy, óńirlerdi damytýdyń barlyq máseleleri boıynsha Úkimetpen ózara is-qımyl jasaýdy jáne basqa da máselelerdi qamtıdy. Álemdik tájirıbe geografııalyq orna­lasýynyń, tabıǵı-klımattyq, demo­gra­fııa­lyq jaǵdaıynyń, tarıhı damýy­nyń san alýandyǵyna jáne basqa da faktorlarǵa oraı óńirlerdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý deńgeıiniń árkelki bolyp keletinin kórsetedi. Sondyqtan árbir memleket óńir­lerdiń turmys deńgeıin jaqsartýǵa umtylady, ıaǵnı óńirlerdiń damý deńgeıin art­tyrýǵa baǵyttalǵan óńirlik saıasat júrgizedi. Máselege osy turǵydan kelgende «О́ńir» depýtattyq toby ózi qurylǵaly bergi ýaqyt ishinde óńirlerdi damytý salasyndaǵy zańnamany jetildire túsý jáne olardyń durys ári birkelki qoldanylýy jóninde usynystar ázirleýge baǵyttalǵan birqatar is-sha­ra­larǵa qozǵaýshy boldy. Atap aıtqan­da, «О́ńir» depýtattyq tobynyń múshe­leri el Úkimetine, ortalyq memle­kettik organdarǵa joldaǵan ózderi­niń saýaldarynda óńirlerdi áleýmet­tik-ekonomıkalyq damytýdyń perspe­k­tıvalyq máselelerin, onyń ishinde bilim berýdiń, densaýlyq saqtaýdyń, kommý­­naldyq menshiktiń, jergilikti ózin ózi basqarýdyń jaı-kúıin, aýyldy aýyz-sýmen qamtamasyz etýdiń barysyn, balalar úılerine qamqorlyqtyń jaǵda­ıyn, sondaı-aq, oblystar men aýdan­dardaǵy, qalalar men aýyldardaǵy eldi mekenderdiń shuǵyl sheshýdi talap etetin jáne basqa da máselelerin kóteredi. Ádette depýtattyq saýaldarda aı­tylǵan máselelerdi Úkimet zerdeleıdi, kóptegen saýaldar qoldaý taýyp, olarda kóterilgen máseleler boıynsha sharalar qabyldanyp jatady. Budan Úkimettiń depýtattyq saýaldarǵa sergek qaraıtyny baıqalady. Osyǵan baılanysty bir ǵana mysal keltireıik. Birer jyl buryn «О́ńir» depýtattyq toby «2011-2020 jyldarǵa arnalǵan «Aq bulaq» baǵdarlamasynyń iske asyrylý barysy týraly» taqyrybyna tıisti quzyrly mekemelerdi qatystyra otyryp arnaıy otyrys ótkizip, onda eldi mekenderdi taza aýyzsýmen qamtamasyz etýge arnalǵan atalǵan baǵdarlamanyń oryndalý barysyndaǵy kemshilikter synǵa alynyp, tıisinshe Úkimetke saýal joldanǵan edi. Osy saýalǵa oraı Úkimet tarapynan alynǵan jaýapta depýtattar saýalynda qoıylǵan máseleniń, tıisti organdarǵa aıtylǵan synnyń oryndy ekeni, odan qorytyndy shyǵarylatyny aıtylǵan. Parlament Senaty janyndaǵy «О́ńir» depýtattyq tobynyń jumys josparyna sáıkes, óńirlerge shyǵyp, jergilikti jerlerde kóshpeli otyrystar ótkizý dástúri qalyptasqan. Halyqpen jumys isteýdiń mundaı tásiliniń bir­sy­pyra artyqshylyqtary bar. Birinshiden, jergilikti jerdegi jaǵdaıdy óz kóziń­men kórip, tanysasyń. Ekinshiden, turǵyn­darmen kezdesý máseleniń anyq-qanyǵyn jete túsinýge kómektesedi. Osy­laısha, tıisti oryndardyń aldyna másele qoıý barysynda óziń qabyldaǵan sheshimniń durystyǵyna tolyq senimdi bolasyń. Sońǵy jyldarda qaı jaǵynan alǵanda da paıdaly osyndaı birneshe kóshpeli otyrystar ótkizilip, olarda óńirlerdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna qatysty ártúrli máseleler kóterildi. Olardyń biri Shýche-Býrabaı kýrorttyq aımaǵyn damytý perspektıvasyna, endi biri Astana qalasynyń tóńireginde azyq-túlik beldeýin damytýdyń keleshegine, úshinshisi, jergilikti ózin ózi basqarý tujyrymdamasyn iske asyrýǵa jáne biri halyqty jumyspen qamtý máselesine arnalyp jatady. Bulardyń bárinde de óńir úshin, jalpy, halyq úshin sheshimin kútken zárý máseleler qozǵalatyny, olardy sheshýdiń joldary qarastyrylyp, tıisti oryndardyń aldyna másele qoıylatyny aıtpasa da túsinikti. «О́ńir» depýtattyq toby músheleriniń, oblys ákimdigi qyzmetkerleriniń, oblys­tyń ókildi organdarynyń, «Nur Otan» partııa­synyń, úkimettik emes uıym­dardyń jáne oqý oryndary ókilderiniń qatysýymen ótken jyldyń sońynda Almaty oblysynda bolǵan kóshpeli otyrystyń mazmunyna qysqasha toqtalyp óteıin. Kóshpeli otyrys barysynda Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyp­tasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynyń aıasynda halyqty jumyspen qamtýdy qamtamasyz etý jónindegi memlekettik saıasatqa qatysty máseleler keń aýqymda talqylandy. Eń aldymen, elimizde bul baǵytta atqa­rylyp jatqan jumystar sarapqa salyndy. Bıliktiń zań shyǵarý tarmaǵy men jergilikti memlekettik basqarý organdarynyń osylaısha bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp degendeı birlese jumys isteýi oblystardyń áleýmettik-ekonomıkalyq turǵydan serpindi damýyna qolǵabys jasaıtynyna senim bildirildi. Munan soń elimizdi Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damytý memlekettik baǵdarlamasynyń aıasynda, sońǵy úsh jyl ishinde júzege asyrylǵan ıgi isterge sholý jasalyp, ishki jalpy ónimniń ósimine óndirýshi sala ǵana emes, óńdeýshi salanyń da alǵash ret aıtarlyqtaı úles qosyp otyrǵany ortaǵa salyndy. Jalpy, baǵdarlamada belgilengen kásip­oryndar tolyqtaı paıdalanýǵa berilgende, 181 myń turaqty jumys oryndary paıda bolatyny túsindirildi. Atalǵan baǵdarlama jumys isteı bastaǵaly beri respýblıkada ózin ózi jumyspen qamtyp júrgenderdiń sany 25 myńǵa qysqarǵany jetkizildi. Jalpy, jumyspen qamtý máselesiniń Alma­ty oblysynda jaqsy jolǵa qoıylǵany ańǵarylady. «Jumyspen qamtý jol kartasy-2020» memlekettik baǵdarlamasyna byltyr oblystyń 5,5 myńnan astam turǵyny qatysqan, taǵy 4,5 myńǵa jýyq adam memle­ketpen áleýmettik kelisimshartqa otyrǵan. Tutastaı alǵan­da, oblys boıynsha baǵdar­lamany iske asyrýǵa 10 mıllıardtan astam teńge bólingen bolsa, ótken jyly sonyń 7 mıllıardy ıgerilipti. Kóshpeli otyrys barysyndaǵy kezdesý aıasynda, sondaı-aq, aýyl jastarymen jumys, keleshegi joq aýyldardyń turǵyndaryn ekonomıkasy damyǵan ortalyqtarǵa kóshirý, oblysta kásibı jáne tehnıkalyq bilim berý sapasyn arttyrý máseleleri talqyǵa salyn­dy. Jumyssyzdyq pen kedeılikti azaıtý, kadrlardyń áleýetin jáne kásip­ker­lerdiń belsendiligin arttyrý jónindegi mindetterdi iske asyrýǵa yqpal etetin birqatar naqty usynystar daıyndaldy. О́ńirlermen birlesip júzege asyrylatyn mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Sonyń biri – respýb­lıkanyń jergilikti jerlerindegi máslıhattarmen birlesip júrgiziletin jumystar kóbine Senat qabyrǵasynda qabyldanatyn zańdarmen baılanysty bolyp keledi. Atap aıtqanda, depýtattyq top ózderiniń zańnamalyq bastamalaryn iske asyrý úshin oblystyq, aýdandyq máslıhattarmen yntymaqtastyqty júıeli túrde iske asyrady. Mysaly, ótken jyldary «Memlekettik múlik týraly», «Energııa únemdeý týraly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine sharýa (fer­merlik) qojalyqtary máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly», «Azamattyq qorǵaý týraly» jáne «Jol júrisi týraly» zań jobalary aldyn ala tıisti máslıhattardyń qaraýyna jiberilip, pysyqtaldy, pikir almasýlar júrgizildi, máslıhat depýtattary tarapynan aıtylǵan usynystar nazarǵa alyndy. Munyń ózi zań sapasyn jaqsartýǵa belgili bir dárejede áserin tıgizetinin ýaqyt dáleldep otyr. «О́ńir» depýtattyq toby músheleriniń máslıhattarmen ózara is-qımyly Senatta qurylǵan organ – Jergilikti ókildi organdarmen (máslıhattarmen) ózara is-qımyl jónindegi keńes sheńberinde de júzege asyrylady. Depýtattyq top músheleriniń «Nur Otan» partııasynyń qoǵamdyq qabyldaý oryndarynda azamattardy qabyldaýǵa, olarmen betpe-bet júzdesip, halyqtyń kókeıkesti máselelerin sheshýge qoldan kelgenshe qolǵabys jasaýǵa umtylatynyn aıta ketken jón. Jergilikti atqarýshy organdardyń ártúrli qurylymdarynyń ókilderi belsene qatysatyn partııanyń qoǵamdyq qabyldaý oryndarynda júrgiziletin jumys, shyntýaıtyna kel­gende, azamattardyń ózekti problemalaryna den qoıyp, tez arada sheshim qabyldaýdyń neǵurlym tıimdi nysany bolyp tabylady. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty bıylǵy Joldaýynda aıtylǵandaı, áleýmettik salany damytýdyń 2050 jylǵa deıin bas­ty baǵdarlary naqty ındıkatıvti sıfr­larda kórsetilgen. Biz ishki jalpy ónim kólemin jan basyna shaqqanda 4,5 ese – 13 myń dollardan 60 myń dollarǵa deıin arttyrýymyz kerek. Qazaqstan halyq qurylymynda orta tap úlesi basym elge aınalady. Ýrbanızasııanyń jahandyq úrdisine oraı qalalyq turǵyndar úlesi barlyq halyqtyń qazirgi 55 paıyzynan 70 paıyzdaı deńgeıge deıin ósedi. Qa­zaq­stannyń qalalary men eldi meken­derin sapaly joldar men kóliktiń barlyq túri­niń júrdek baǵyttary baılanystyrady. Joldaýdyń osynaý jasampaz joldarynan biz Qazaqstanymyzdyń, onyń óńirleriniń búgingiden de zor qarqynmen qaryshtap damyǵanyn kórgendeı bolamyz. Elimizdiń órkendeýine úles qosý ár azamattyń paryzy dep sanaımyz. Ermek JUMABAEV, Parlament Senatynyń depýtaty, Konstıtýsııalyq zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary komıtetiniń múshesi, «О́ńir» depýtattyq tobynyń jetekshisi.