Pavlodar oblysynda 215 sý toǵany bar. Onyń 55-i artemııa salına shaıandary jylp etetin tuzdy kól, qalǵany – balyǵy baldaı tushy kólder. Sý aıdyndaryn qorǵaý maqsatynda arnaıy konkýrs jarııalanyp, kólder tabıǵat paıdalanýshylarǵa úlestiriletini belgili. Sýdy jalǵa alǵandar mindetin qanshalyqty atqarýda? Shabaq ósirý, kól arnasyn tazartý sııaqty mindetterdi umyt qaldyryp, qoınaýyndaǵysyn sypyra taýysyp, nápaqasyn ǵana taýyp otyrǵan joq pa? Tabıǵat paıdalanýshylardyń buıymtaıy qandaı?
О́kinishke qaraı, sý aıdyndarynyń basym bóligi zańdy tulǵalarǵa bekitilmegen. Atap aıtsaq, 215 toǵannyń 159-y – ıesiz. Olardyń jaǵdaıyn jergilikti ákimdiktiń mamandary baqylap otyr. Al ıesi bar sý aıdyndaryndaǵy tirshilik basqasha.
Jasyratyny joq, sý aıdyndaryn paıdalanýǵa alǵan kásipkerlerdiń keıbireýi balyq resýrstaryn kóbeıtýge jáne olardy qorǵaý úshin tıimdi joldardy qarastyrýǵa asa qushtar emes. Qalanyń birneshe buryshynda balyq satylǵanymen, pavlodarlyqtar deldalsyz jańa aýlanǵan balyq satyp ala almaı júr. Aýyldaǵylardyń da sý jaǵasynda turyp, bal tatyǵan balyq sorpasyn iship otyrǵany shamaly. Sebebi sý qoımalaryn menshiktep alǵan qojaıyndar ózen-kól jaǵasyn qyzǵyshtaı qoryp jolatpaıdy. Bul rette, sońǵy jyldary sý qoımalaryn paıdalanýshylarǵa qoıylatyn zańdy talap kúsheıgenin atap ótken jón. Buryn sý aıdyny 1 jylǵa jalǵa berilip, menshik ıeleri qalaı bolsa solaı paıdalanyp, toǵannyń astan-kesteńin shyǵaratyn. Qazir sýdy jalǵa alý merzimi 10-49 jyl aralyǵynda.
Árıne, kóldi paıdalaný quqyǵy kim kóringenge berilmeıdi. Oblystyq jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary basqarmasynyń bólim basshysy Jasulan Jumashevtyń aıtýynsha, konkýrs ótkizilmesten buryn tabıǵatty jalǵa alýshylar toǵandy damytý josparyn túzedi. О́tinishterdi arnaıy qurylǵan komıssııa músheleri qarastyryp, damý tujyrymdamasy aıqyn kásipkerlerge ǵana sý aıdyndary ýaqytsha tabys etiledi.
– Damytý josparynda balyq qoryn saqtaýǵa, molaıtýǵa, ǵylymı zertteýge, materıaldyq-tehnıkalyq bazany nyǵaıtýǵa jyl saıyn qansha qarajat bólinetini týraly aqparat kórsetiledi. Búginde aımaǵymyzda 33 tabıǵat paıdalanýshysy bar. Kóbiniń ıeliginde birneshe sý aıdyny tirkelgen. Árqaısysy josparǵa saı jumys atqaryp jatyr. Sý aıdyndarynyń qaısysy qandaı sharýashylyqqa qolaıly ekeni jóninde ǵylymı-zertteý jumystary júrgizilip, kóldiń kólemine sáıkes jalǵa alýshylarǵa kásipshilik balyq aýlaý, áýesqoılyq (sporttyq) balyq aýlaý, kólde taýarly balyq, tor qorshamada balyq ósirý sharýashylyǵy boıynsha bólinip berilýde. Jańa erejege sáıkes, budan bylaı jalǵa alýshylar jergilikti eldi mekenniń áleýmettik damýyna úles qosýǵa tıis. Sondaı-aq turǵyndardy jumyspen qamtýy kerek. «Zaısan-Ertis» oblysaralyq basseındik balyq sharýashylyǵy ınspeksııasy kelisimshart mindetterin qadaǵalaıdy. Eger talaptar oryndalmasa, jalǵa berý týraly kelisimshart óz kúshin joıyp, zań júzinde sý aıdynyn qaıtaryp alamyz, – deıdi J.Jumashev.
Baıanaýyl aýdanyndaǵy Jarlykól kólin jalǵa alǵan «Bolashaq» sharýa qojalyǵynyń basshysy Aıapbergen Syzdyqov taýarly balyq sharýashylyǵyn qolǵa alýda qıyndyqtar bar ekenin aıtty.
– Jarlykól kóli Jańajol aýylynan 20 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan. Aýmaǵy – 240 gektar. Tereńdigi 6-7 metrdi quraıdy. 1999 jyly bul kólde alabuǵa men móńke balyq qana bolatyn. Kelesi jyly 1 mln teńgege nesıe alyp, Kachır balyq tálimbaǵynan sazan jáne tuqy balyq satyp aldym. Qazir kólde Altaı tuqymy sanalatyn sazan men tuqy balyqtary, aq amýr, shabaq, qara balyq sııaqty sý janýarlary bar. Jalpy, balyqtyń 11 túri meken etedi. 2005 jyly kólge shaıan jiberdim. Shaıan sýdaǵy ólgen balyqtar men qusty azyq etip, sanıtar qyzmetin atqarady. Búginde taýarly balyq sharýashylyǵymen aınalysýdy kózdep otyrmyn. Sebebi sýbsıdııa qarastyrylǵan. Aldaǵy ýaqytta konservilengen balyq óndirisin qolǵa alyp, aýyldastarymdy turaqty jumyspen qamtý da oıda bar. Tek memleket tarapynan laıyqty qoldaý kórsetilse eken, – deıdi A.Syzdyqov.
Tabıǵat paıdalanýshylardyń biri Qaırolla Qajenovtiń aıtýynsha, balyq sharýashylyǵynda problema az emes.
– Balyq sharýashylyǵy – kenje qalǵan salanyń biri. Shyny kerek, qazir sala Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń baqylaýynda ma, álde basqa komıtetke qaraı ma, bilmeı qaldyq. Sebebi salanyń damýyna qarajat bólinbegendikten baqylaý joq. Jumysyn endi qolǵa alǵan tabıǵat paıdalanýshylaryna sýbsıdııa berilmeıdi. Al bir basynda 20-30 sý aıdyny bar kásipkerler shalqyp otyr. Meniń sý aıdynyn jalǵa alýdaǵy maqsatym – tabys tabý emes. Osydan 3 jyl buryn ata-babamnyń qonysy – Aqsý qalasyna qarasty Qyzyljar aýyly mańyndaǵy «Aqmaıdan» kóline konkýrs jarııalanǵanyn estip, ile-shala qujattardy jınaýǵa kiristim. Oıym – kóldiń jaǵasyn demalys ornyna aınaldyryp, kelýshilerge jaǵdaı jasaý. Alaıda bul baǵytqa qoldaý bolmaǵandyqtan, josparym iske aspaı otyr, – deıdi Q.Qajenov.
Kóldi paıdalaný erejesine sáıkes, tamyz aıynyń sońy men qyrkúıek aıynyń basynda kólge tuqy balyqtar jiberiledi eken. Biraq aǵyndy kól bolǵandyqtan kóktemde Ertis jaıylady, balyqtar «eseıgesin» basqa kólderge júzip ketýi múmkin. Qazir toǵaıda sýquzǵyn paıda bolypty. Qustyń árqaısysy kúnine 3 kılodaı balyq jeýden ketári emes. Toǵaıda ań-qus atýǵa ruqsat joq ekenin eskersek, olar tabıǵat paıdalanýshylar úshin «brakonerge» aınalǵan. Qysqasy, shaǵyn kásipkerler osyndaı problemalarǵa tap bolyp, ólmestiń kúnin keship júr.
– Balyq óńdeıtin seh aýadaı qajet. Balyqty tuzdaýǵa, ystaýǵa, jalpy saqtaýǵa múmkindik qarastyrylýy kerek. Shaǵyn kásipkerler balyǵyn resmı túrde sehtarǵa aparyp tapsyrsa, qos tarapqa tıimdi bolar edi. Áıtpese, aýlaǵan balyǵymyz qalaǵa jetkenshe ıistenip ketýi múmkin. Amalsyzdan bazardaǵy saýdagerlerge arzan baǵaǵa ótkizemiz, – deıdi Qaırolla Qajenov.
«О́zen jaǵalaǵannyń ózegi talmas» deımiz. Biraq Ertis ózeniniń boıynda ornalassa da, Pavlodar óńirinde balyq sharýashylyǵy aqsap tur. Ázirge oblystaǵy sanaýly balyq sharýashylyqtary balyq aýlaýmen ǵana shektelip otyr. Aımaqta balyq etin óńdeıtin kásiporyndy aıtpaǵanda, balyq ósiretin qolaıly oryn joq. Saldarynan tabıǵat paıdalanýshylary balyq shabaqtaryn Qaraǵandy oblysynan satyp alýǵa májbúr. Kezinde dúrkirep turǵan Tereńkól aýdanyndaǵy balyq tálimbaǵy qashan iske qosylatyny belgisiz. Memleket tarapynan zor qoldaý bolsa, salada dúmpý oryn alatynyna senim mol.
Oralhan QOJANOV,
jýrnalıst
Pavlodar oblysy