Sońǵy kúnniń oqıǵalary – qarnymyzdyń ashqandyǵy men qadirimizdiń qashqandyǵynyń kórinisi. Sonymen birge osy jaǵdaıdy paıdalanǵan tobyrdyń kúsh alýy dep baǵa beremin. Fılosofııa ǵylymynda qoǵamnyń eki túrli damý baǵyty bolady delinedi. Birinshisi, fýnksıonaldy damý baǵyty, ekinshisi, konflıktologııalyq damý joly.
Fýnksıonalızm – memlekettik organdardyń bir-birimen úılesimdi túrde damýy, qoǵam turaqtylyǵynyń saqtalýy. Al konflıktologııa jolynda memlekettiń damýy ərtúrli daýjanjaldarmen baılanysty bolady. Memleketimiz 30 jyl boıy tatýlyq, kelisim baǵytynda damyp keldi. Biz, tipti elimizde osyndaı daý-damaı bolady dep oılamadyq. Biraq fılosoftardyń aıtýynsha, osy mamyrajaı jaǵdaıda, tynyshtyqta kózge kórinbeıtin kemshilikter jınala kelip bir sətte burq ete túsedi. Elimiz tynyshtyqta damıdy degen memleketter mundaı jaǵdaıǵa ədette daıyn bolmaıdy. Mine, bizden de kútpegen jerden daý shyqty. Munyń arǵy sebebi memleketimizdiń óz ishinde jatyr. Məselen, Keńes ókimetiniń tusynda búkil pəleni amerıkalyq ımperıalızmnen kórdik. Biraq Keńes ókimetiniń ydyraýyna onyń ishki qaıshylyqtary sebep boldy.
Sońǵy kúnniń oqıǵalaryn saraptaı kele baıqaǵanym, elimizdegi osy janjaldyń túpki sebebin syrttan kórgisi keletinder de, ıə bolmasa, bir top adamdardan kórgisi keletinder de bar. Ras, bul faktorlar bar. Biraq bul negizgi məsele emes. Elimizde týǵan janjaldardyń túpki sebebi halyqtyń turmys-jaǵdaıynyń tómendeýi men əleýmettik saıasatty aqsatyp alǵanymyzda.
Sońǵy jyldary belgili bir baǵdarlamalarǵa mən berip, elimizdi jarqyn bolashaq kútip turǵandaı halyqty sendirip keldik. Təýelsizdiktiń alǵashqy jyldary jaqsy-jaman keler, qarnymyzdy ashqanymyzdy oılamaıyq, ultymyzdyń qadirin asyraıyq dep biraz shydadyq. 1990 jyldardyń aıaǵynda eldiń jaǵdaıy qazirgiden de tómen boldy. Sonda da halqymyz shydady, kóshege shyqpady, daýryqpady. Sebebi halyqta senim boldy. Ras, Qazaqstan halqy təýelsizdiktiń jemisin kórdi, jaǵdaıymyz durystaldy. Degenmen tabıǵı baılyǵy zor elde turmysymyz nege tómen bolady degen suraq kóbeıdi. Aqparattyq zamanda qazaqstandyqtar ózderiniń jaǵdaıyn basqa eldermen salystyrady. Salystyra kele neshe túrli pikir týady. Birte-birte halyqtyń ishinde ókpe, bılikke degen syn jınaldy. Keshegi burq etken janjal halyqtyń syrtqa shyqqan ókpe-nazy dese bolady. Halyqty únemi ıdeıalarmen asyraı berýge bolmaıdy. Məselen, ozyq 50 memlekettiń qataryna qosylamyz dedik, al qosylaıyq. Biraq baspasózde aldyńǵy elýlikke engen memleketter tabysqa qandaı joldarmen jetti degen məsele aıtylmady. Odan buryn 30 eldiń qataryna qosylamyz degen uran boldy. Sol kezde 30 el týraly ədebıetten kóp izdedim. Aıta ketý kerek, osy 30 eldiń 27-si – Eýropa, al 3-eýi – Azııa elderi. Sonyń biri – Malaızııa memleketi. Osy Malaızııanyń qataryna qalaı jetemiz degen suraq ashyq qoıylǵan joq. Halyqqa ashyq əńgime aıtylmady. Urandatyp júrgenimizde əleýmettik jaǵdaıymyz biraz əlsiredi.
Keshegi Úkimet jıynynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev eldegi qordalanǵan ekonomıkalyq-əleýmettik məseleler týraly ashyp aıtty. Məsele tek gazda ǵana emes eken, basqa da kúrmeýi kóp sharýalar jetkilikti. Osy məselelerdi dereý sheshý kerek.
Əlemdegi aýmaǵy jóninen toǵyzynshy elmiz. Al halqymyzdyń turmys jaǵdaıy, joldarymyzdyń sapasy, mektepterdiń jaǵdaıy, tipti balalarymyzdyń bilim deńgeıi qandaı? Biz osy məselelerge synı kózben qaradyq pa? Bilim salasynda jumys istegen soń Qazaqstandaǵy bilim deńgeıin basqa eldermen salystyryp qaraımyn. Biz qazir əlemde bilim salasy boıynsha 30 eldi bylaı qoıǵanda, 50 eldiń de qatarynda emespiz, 57-shi oryndamyz. Bul – úlken məsele. Elimizdiń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev synı kózqarastarǵa túsinistikpen qaraıdy dep oılaımyn.
Ekinshi məsele – elimizdegi demokratııa, sóz bostandyǵy, saılaý jóninde. О́tken jyldyń basynda partııalyq tizim men Parlament, Məslıhattar saılaýy ótti. Al partııalyq tizimdegi adamdar, ıaǵnı partııa músheleri halqymyzdyń 10-11 paıyzy ǵana. Qalǵan 90 paıyzǵa jýyq azamattarymyz partııada joq. Parlamentke, Məslıhattarǵa depýtattar partııalyq tizimmen saılanatyn bolǵandyqtan kóptegen azamat saılaýǵa qatysa almady. Sodan ishteı ókpe-renish týyndady. Bul da halyqtyń namysyna tıetin jaǵdaı boldy. Biz aldaǵy ýaqytta osy məselelerdi ornyna qoıýǵa tıispiz.
Halyqtyń ókpe-renishine kelgende taǵy bir mysal aıtaıyn. Jaqynda halyqpen aqyldaspaı Atom elektr stansasyn salatyn boldyq, ony jarııalap ta qoıdyq, Atom stansasy Balqashta salynady dedik. Ony Reseı mamandary salady degendi estidik. Halyq AES-ti Reseı salatyn bolsa, onda Reseıge təýeldi bolamyz degen qorqynyshty oıǵa tireldi. Təýeldi bolatyn sebebimiz, elimizde AESte jumys isteıtin mamandar joq, Reseı mamandary keledi. Bul – bir. Osydan kele biz nege jan-jaǵymyzǵa qaramaımyz degen oı keledi. AES salýǵa bekingen Bolgarııa jeme-jemge kelgende bas tartty, Germanııa 3 AES-ten bas tartyp jatyr. Biz AES-tan qýatty tegin alamyz dep halyqqa aıtyp jatyrmyz ǵoı, biraq bul qalaı tegin bolady, Fransııa AES-qa sýbsıdııa berip otyrmyz dep məlimdegen joq pa?! Nege biz osy məselelerdi zerdelemeımiz? Nege qyrýar qarjyny halyqtyń aýzynan jyryp jumsaýǵa əýespiz? El bıýdjeti Qazaqstannyń ərbir turǵynynyń qarjysynan quralady. Bizdiń keıbir ekonomıster AES salar bolsaq, qansha qaryzǵa batatynymyzdy eseptep qoıǵan. Menińshe, bul aqylǵa syımaıtyn nərse.
Qarańyzshy, 2017 jyly EKSPO-ny ótkizdik. Onyń nətıjesinde biz «jasyl» tehnologııamen damıtyn boldyq. Endi kelip, joq, «jasyl» tehnologııa emes, AES salamyz deımiz, bul jerde qısyn qaıda?! Halyqqa basqasha aıttyq, endi is júzinde taǵyda basqasha bolyp jatyr. EKSPO-ny ótkizý bizge qansha shyǵynǵa shyqty, onyń da qorytyndysyn halyqqa jarııalaǵan joqpyz. Aldaǵy ýaqytta kez kelgen məselede eldik sharýany halyqpen aqyldasyp sheshý kerek. Aqyldaspaǵannyń kesirinen keshegi janjalǵa uryndyq. О́kinishke qaraı, adal nıetpen kóshege shyqqan, qarny ashyp, qadiri qashqan azamattarymyzdyń aldyn aram nıetti qaraqshylar tobyry ıelenip ketti. Sumdyǵy sol, elimizde tərtip ornata almaıtyndaı jaǵdaıǵa keldik. Əskerimiz de əlsiz eken. Bul óte oılanatyn tusymyz. Keıde osyndaı keleńsiz jaǵdaılar shyn jaǵdaıymyzdy kórsetedi, osal tustarymyzdy ashyp berdi. Elimizde halyqqa sózi ótetin partııa joq eken. Bedeldi tulǵalarymyz da kórinbeı qaldy. Degenmen bizdiń qazaq qandaı qıyndyq bolsyn, barlyǵyna sabyrmen, tózimmen qaraǵan halyq qoı. Myna dúnıede atam zamannan atom zamanyna deıin memlekettiń bəri baı bolmaǵan, dúnıe almakezek degendeı kedeı baı da bolǵan, baı kedeıge aınalǵan. Ədildik bolǵan jerde kedeı óz eńbegimen baıǵa aınalady, baı kedeıge aınala beredi. Qoǵamnyń əleýmettik baspaldaǵynda bireýler kóterilip, endi bireýleri tómenge syrǵıdy. Biz de osy jaǵdaıǵa birte-birte kele jatqan sııaqtymyz.
Qazirgi kezde elimizge tynyshtyq, azamattarǵa sabyrlyq kerek dep oılaımyn. Qazaqstannyń ərbir azamaty elimizdiń búgingi jaǵdaıyn tereń zerdelep, erteńine saýatty josparlar qurǵany jón. Halqymyzdyń ómiri esh zamanda da ońaı bolmady. Bolmaıdy da. Sondyqtan da dəl osy kezde kóshede júrgen jastarymyzdyń júrisine tyıym salýdy ata-analary, aǵalary, jaqyn týystary oılastyrǵany jón.
Taǵy bir aıta ketetinim, qazirgi ýaqytta elimizde resmı derek boıynsha 500 myńǵa jýyq jumyssyz bar. Bul jerde ýaqytsha tabysynan aıyrylǵandardy, syrttan kelip jumys istep jatqan mıgranttardy qospaı otyrmyn. Bul azamattardyń da ókpe-nazy kóp. Psıhologııalyq turǵydan əleýmettik ósh alý sıpaty basym dep aıtýǵa bolady. Eger de ər azamattyń deni saý, turaqty tabysy bolsa, baspanasy, kóligi bolsa, balalary bilim alyp jatsa, onda ol kóshege shyqpaıdy. Bul anyq nərse. Sózimdi túıin deı kele, halyq tyń əleýmettik məselelerin sheshý el azamattarynyń birinshi kezektegi məselesine aınalýy qajet dep oılaımyn.
Amangeldi AITALY,
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor
AQTО́BE