Eýropa medısınasy qashan da ınnovasııalyq jańalyqtarymen kóptiń nazarynda. Aımaqta obyr sııaqty qaterli aýrýlarǵa da daýa bolatyn dári-dármekter jasalady. Olardyń qatary jıi tolyǵyp ta turady. Alaıda Eýropada dári-dármekke zárý adam kóp.
Sarapshylar Eýropanyń dári-dármek naryǵynda másele jetip artylatynyn aıtady. Mysaly, obyrǵa qarsy jańa dári tirkelgeni týraly jıi habarlanǵanymen, Eýropadaǵy obyr aýrýymen aýyratyn naýqastardyń barlyǵynyń birdeı jańa dárige qoly jetpeıtin kórinedi. Mundaı dárini alý lotereıa utyp alýmen teń desedi. Olaı deýimizge ulttyq jáne aımaqtyq densaýlyq saqtaý júıesi, dáriniń baǵasy men shyǵyny týraly kelisimder bıýrokratııasy, aımaqtardyń emdeýdiń jańa tásilderine ilese almaýy syndy máseleler sebep. Osy kedergiler kóp jaǵdaıda adam ómirin saqtaýǵa múmkindik beretin dári-dármekke qol jetkizýdi qıyndatady. Bul kóbine orta deńgeıdegi memleketterge ortaq problema.
Máselen, Germanııa men Danııadaǵy naýqastar 2019 jyly usynylǵan obyrdy emdeýdiń jańa 29 tásiliniń tek 22-sine qol jetkize aldy. Ol da 2020 jyly múmkin boldy. Al Slovakııada olardyń tek bireýi ǵana naýqastarǵa usynyldy. Polsha, Rýmynııa men Latvııadaǵy naýqastar bir de birin ala almady. Dári-dármek keıbir elderge birneshe jyldan keıin ǵana jetkiziledi. Eýropada 10 jyl buryn tirkelgen mýkovıssıdozǵa daýa bolatyn Kalydeco dárisi búginde Eýropa odaǵyndaǵy 27 eldiń tek 17-sinde ǵana bar. Al bul dáriniń tıimdi ekenin birqatar zertteý dáleldedi.
Negizinen Eýropa odaǵy jaǵdaıdy túzeýge nıetti deıdi birqatar basylym. Osylaısha, 2019 jyly jeltoqsanda Eýropalyq komıssııa prezıdenti Ýrsýla fon der Lıaıenniń Densaýlyq saqtaý boıynsha komıssar Stella Kırıakıdeske jazǵan hatyn kórsetedi. Onda prezıdent «Eýropalyqtardyń qajettiligin qamtamasyz etý úshin dári-dármek máselesin qarastyrǵanyńyzdy qalaımyn» dep jazǵan. Bul Eýropa odaǵy úshin qıyndaý másele. О́ıtkeni densaýlyq saqtaý ulttyq deńgeıde basqarylady.
2020 jyly komıssııa máseleni sheshýdiń tyń jolyn usyndy. Osylaısha, dári-dármek jetkizý men óndirýdegi olqylyqtardan bastap, onyń baǵasyna deıin retteýdi kózdedi. Bul, shyny kerek, Eýropanyń dári-dármek máselesine alǵash ret nazar aýdarýy. Eýropalyqtar bolsa úmitpen qarap, jaǵdaıdyń túzeletinine senedi.
Eýropadaǵy EURORDIS sırek kezdesetin dertke shaldyqqandar qaýymdastyǵynyń ókili Sımona Bosellı «Jańa zań shyn máninde paıdaly bolyp, naýqastardyń senimi aqtalady degen oıdamyn» deıdi.
Alaıda Eýropa odaǵynyń dári-dármek zańnamasyna aımaqta preparattardy qoljetimdi etý boıynsha ózgeris engizý farmasevtıka óndirisine áser etpeı qoımaıtyn kórinedi. Sondyqtan Eýropa farmasevtıka óndirisi federasııasynyń atqarýshy dırektory Natalı Moll zańnamaǵa ózgeris engizý arqyly máseleni tolyq sheshýge bolady degenge úlken úmit artpaý keregin aıtady. «Bul iske aspaýy da múmkin. Onyń dál qazir bizge kórinbeıtin tustary bolýy múmkin. О́ıtkeni farmasevtıkalyq kompanııalardyń jańa preparattar jasaýyna, jańa dıagnostıka tásilderine tosqaýyl bolýy múmkin» deıdi federasııa ókili.
Fon der Lıaıenniń bul tapsyrmasynan saıası astar izdegender de az bolmady. Komıssııa prezıdenti ózine upaı jınaýǵa tyrysty dep topshylaǵandar da tabyldy. Alaıda odaqtaǵy ekonomıka men ınnovasııany qoldap, azamattarǵa preparattardy jetkizýdegi tosqaýyldardy joıý, densaýlyq saqtaý júıesi jańa dári-dármekke qol jetkizip, ony óndire alatyn jaǵdaı jasaý ońaı sharýa emesin túsinip, laıyq baǵasyn bergen de durys.
Jergilikti medısına naýqastarǵa barlyq múmkindik usynylmaýyna baǵanyń da kedergi ekenin aıtady. Eýropada qoljetimdilik shegi degen túsinik qalyptasqan. Eýropa komıssııasy dári-dármekti maquldap, tirkegenimen baǵa máselesi ashyq qalady. Eýropa odaǵynda preparattar men emdeýdiń jańa tásilin qoljetimdi baǵada usyný múmkindigi shekteýli.
Farmasevtıkalyq strategııa aıasynda eń aldymen Eýropalyq dári-dármek agenttiginde qanatqaqty joba: kompanııalardan dári-dármek satýǵa qatysty aqparat alynbaq. Bul osy saladaǵy ashyqtyqty qamtamasyz etkenimen, kompanııalarda ázirge bul aqparatqa qatysty eshqandaı zańdyq jaýapkershilik joq kórinedi. Degenmen ıdeıany jaqtaýshylar atalǵan qadam dári-dármek baǵasynyń arzandaýyna alyp keledi degen senimin jasyrmady. О́ıtkeni baǵa týraly aqparattyń ashyqtyǵy básekelestiktiń artýyna jol ashady. Usynys aıasynda jańa zań dári-dármek shyǵarýǵa ketetin shyǵyn, memleket tarapynan berilgen ınvestısııa, farmasevtıkalyq zattardyń quramy, patentter sany men jaramdyq merzimi syndy aqparat talap etýi múmkin. Sarapshylar qosymsha aqparat suratý jasandy dári-dármek óndiretin kompanııalardyń jolyn kesýge jaqsy múmkindik deıdi. Alaıda kompanııalar mundaı aqparattyń talap etilýine qarsy. О́ıtkeni zertteý men óndirýge ketken shyǵyndy esepteý qıynǵa soǵady. Máselen, koronavırýsqa qarsy BioNTech vaksınasynyń jasalýyna birneshe jyl ketken. Al lısenzııa alý úshin sol birneshe jyldyq zertteýdiń shyǵynyn kórsetý qıyn deıdi farmasevtıka salasynyń ókilderi. Onyń ústine Odaqqa múshe elderdiń árqaısynyń ózindik baǵasy bar, sondyqtan shyǵyn da ártúrli. Al bul túptep kelgende eldegi ekonomıkalyq talaptarǵa táýeldi baǵalar arasyndaǵy aıyrmashylyqty joımaq.
Eýropa odaǵynda dári-dármek azamattardyń barlyǵyna birdeı qoljetimdi emes. Sandarǵa nazar salsaq, Odaq dári-dármek úshin jylyna 200 mlrd AQSh dollarynan astam qarajat jumsaıdy eken. Onyń 76 paıyzy naqty fırmalardyń ónimderine baǵyttalady. Shyǵyn jyl saıyn artady, al jekelegen elderdiń densaýlyq saqtaýǵa bólinetin bıýdjeti keńeıip keledi.
Qajettilikti joıýdyń taǵy bir joly – monopolııany joıý. Iá, Eýropadaǵy farmasevtıka salasy da monopolııadan ada emes. О́ıtkeni kompanııalar patentke qol jetkizgennen keıin básekelestigi az naryqqa shyǵady.
Pandemııa kezinde Eýropa vaksına daıyndap, farmasevtıka salasynyń damyǵanyn bir dáleldegenimen, sheshilmegen suraqtar áli de bar. Álemdik naryqta ınnovasııalyq jańalyqtarymen tanylyp júrgen Odaqtyń óz azamattaryn aýadaı qajet dári-dármekpen tolyq qamtamasyz ete almaýy úlken syn. Degenmen kóterilgen másele men zańdyq turǵyda ózgeris engizý ıdeıasy eń aldymen aımaqtaǵy naýqastardyń úmitin qaıta jaqqany anyq.