QR Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi sýbsıdııalaý júıesin reformalap, jańa tásilder engizbek. Osy oraıda mınıstrlik 47 sýbsıdııa túrin 20-ǵa deıin qysqartýdy josparlap otyr. Alaıda sharýalar sýbsıdııa sanyn qysqartýǵa qarsy, dep jazady Egemen.kz.
Sharýalardy alańdatqan vedomostvo basshysynyń myna dáıekteri.
«Sýbsıdııanyń tıimdiligin arttyrý úshin tehnologııalyq ortanshy prosesterdi emes, tek qana túpkilikti nátıje alatyndaı ońaı baqylaýda ustaıtyn prosessterdi sýbsıdııalaý kerek. Sýbsıdııanyń bárin alyp tastap, jeńildetilgen nesıe berý jeńil jol bolyp otyr. Biz 350 mlrd teńgedeı sýbsıdııa bólip otyrmyz. Onyń shamamen 100 mlrd teńgesi lızıngtiń tólemaqysyn arzandatýǵa jiberiledi. Qarjyny arzan kredıtterge bólip, basqa sýbsıdııanyń bárin alyp tastaýǵa múmkinshilik bar edi, degen bolatyn Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Erbol Qarashókeev.
Alaıda sharýalar sýbsıdııa sanyn qysqartýǵa qarsy. О́ıtkeni olardyń kásibine aıtarlyqtaı shyǵyn ákeledi. Qansha ýaqyttan beri shyǵynǵa ushyrap kele jatqan jumyrtqa óndirýshileriniń de aıtary bar. Memleket qoldaýy bolmasa birneshe fabrıka qus basyn azaıtyp, tipti jabylyp qalýy múmkin.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi agroónerkásip kesheni tabıǵı jolmen damýy úshin memleket qoldaýyn azaıtý kerek dep esepteıdi. Alaıda óndirýshiler munymen kelispeıdi. Sebebi sýbsıdııa kóptegen fabrıkanyń aıaqtan turýyna kómek bolyp, óndiris kóleminiń artýyna yqpal etken.
Jumyrtqa óndirýshileri qaýymdastyǵynyń ókili sýbsıdııalardyń alynyp tastalýy barlyq salaǵa aýyr soqqy bolady degen pikirde.
«Jumyrtqany sýbsıdııalaýdy alyp tastaý qus fabrıkalarynyń tabysynyń azaıýýyna ákeledi. Paıda kórmeı shyǵyndalyp jumys isteý múmkin emes. Sondyqtan óndirýshiler jumyrtqa baǵasyn kóterýge májbúr bolady. Biraq qazir Qazaqstanda jumyrtqa ishki naryqta tutynylatyn kólemnen áldeqaıda kóp óndiriledi. Usynys suranystan asyp ketken jaǵdaıda baǵany kóterý múmkin emes. Sondyqtan fabrıkalar bankrot bolmas úshin óndiris kólemin qysqartýǵa májbúr», deıdi qaýymdastyq ókili.
Sondaı-aq, «Aqkól Qus» JShS basshysy Saparǵalı Ábdiraıymov farıkanyń tek shyǵynmen jumys istep jatqanyn aıtady.
«Sýbsıdııany alyp bıdaıǵa bereıik deıdi. Onymen eshteńe ózgermeıdi. Biz alatyn sýbsıdııa – bir jumyrtqaǵa úsh teńge. Jańa jyl aldynda mınıstrlik bizge jumyrtqany 32 teńgeden qoısańdar úsh teńge sýbsıdııa beremiz, sonda shyǵyndalyp jumys istemeısińder dedi. Búkil fabrıkalar kelisip sol baǵaǵa túsirdik. Onyń ústine monopolııaǵa qarsy organ 32 teńgeden joǵary bolmasyn degen shart qoıdy. Ári qaraı kelisilgen shart júzege aspady. Qazir birinshi sanattaǵy jumyrtqany 25 teńdegen satyp jatyrmyz. Al bir jumyrtqanyń fabrıkadaǵy ózindik quny qosalqy qun salyǵyn qosa alǵanda – 36-37 teńge. Paıda joq, tek shyǵyn», dedi ol.
Saparǵalı Ábdiraıymov jumyrtqanyń qymbattaýyna óndirýshiler sebepshi emes ekenin alǵa tartyp, qadaǵalaýshy organdar fabrıkalardy emes alypsatarlar men saýdagerlerdi tekserýi kerek dep esepteıdi.
«Antımonopolııa organy baǵany kótermeńder dep únemi qysady. Olar bizdi emes ortadaǵy deldaldardy teksersin. Biz jumyrtqany 25 teńgeden satamyz, al dúkende ol nege 40 teńgeden satylady? Baǵa kóterilse boldy aınalyp kelip óndirýshini tekseredi. О́ndirýshi jumyrtqa óndirgenine kináli emes qoı. О́zi shyǵarǵan ónimdi óz baǵasynda sata almasa bıznestiń ne qajeti bar? Tipti bizge óz qunymen satqyzbaı jatyr», deıdi fabrıka ıesi.
Onyń sózinshe, 2020 jyly sýbsıdııalaý erejesi ózgerip berilýi kerek 55 mln teńge sýbsıdııanyń 20 mln teńgesin ǵana alǵan. Jańa erejeniń shyqqanyn kútip júrgende «satylǵan jumyrtqa jaramaıdy» dep ótinimdi qabyldamaǵan. 2021 jyly da jaǵdaı qaıtalanǵan. 2021 jyldan qalǵan 20 mln teńge sýbsıdııa áli berilmegen.
Búgingi tańda qus fabrıkalary 2022 jylǵy óndiristik josparlaryn qaıta qarap jatyr. Onyń ishinde óndiris kólemin azaıtý bar. Budan bólek, óndirýshiler qus etin merziminen buryn soıýǵa májbúr bolyp otyr.
2022 jyldyń basynda eldegi ár úshinshi qus fabrıkasy amalsyzdan qustardy soıa bastaǵan. Buǵan sońǵy úsh aıda jumyrtqanyń kóterme baǵasy 30%-ǵa (37 teńgeden 26 teńgege deıin) arzandaýy áser etken. Al ózindik quny – 30 teńge men 35 teńgege aralyǵynda.
«Biz jumyrtqany ózindik qunynan da arzan baǵaǵa satamyz. Talqylap jatyrmyz deıdi, biraq sýbsıdııa bermeıtin sekildi. Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Aıdarbek Saparovtyń qatysýymen ótken jıynǵa qatystym. Ol Qaraǵandyǵa sýbsıdııalaý boıynsha usynystardy tyńdaý maqsatynda kelgen eken. 2013 jyldan bergi sýbsıdııalaý erejeleri jumys istep keldi. Elimizde taýyq jumyrtqasyn óndirý qalaı óskenin qarańyz. Bul jaqsy emes pe? Memleket jumyrtqany eksporttady, bul da jaqsy emes pe?», dedi Qaraǵandy oblysyndaǵy Ushtobe Qus JShS basshysy Valerııa Semenova.
Fabrıka tólqujat boıynsha jylyna 126 mıllıon dana jumyrtqa shyǵarýy kerek. Al bul kórsetkish 165 mıllıon danaǵa jetken.
«Biz sýbsıdııany kóbirek alýǵa umtyldyq jáne soǵan saı jumys istedik. Jalpy ishki ónim kórsetkishterine esh zııan tıgizbeımiz. Al qazir biz shyǵyndalyp jumys istep jatyrmyz. Jospar boıynsha qustardy naýryzda soıamyz dep edik, muny qazir bastap kettik. Soǵan saı ónim de azaıady. Al jas qusty satyp almasaq jumys oryndary da qysqarady», dedi Valerııa Semenov.
Maksım Bojkonyń sózinshe, bıyl jumyrtqalaıtyn taýyqtar sanyn 10-20%-ǵa qysqartý 300-600 jumys ornynyń qysqarýyna jáne óndiristiń 200-400 mln dana jumyrtqaǵa tómendeýine ákelýi múmkin. Al bul tutynýshylardyń qaltasyna da áser etpeı qoımaıdy. Jumyrtqa óndirýshileri qaýymdastyǵynyń baǵalaýynsha jumyrtqa 10-30% qymbattaýy múmkin.
Ár fabrıka turǵyndardy jumyspen qamtamasyz etedi. Sońǵy eki jylda jumyrtqa óndiretin 35 qus fabrıkasynyń tórteýi jabylǵan. Tórt oblysta 500-den astam adam jumysynan aıyrylǵan. Qus fabrıkalarynyń jumyrtqa óndirisi 2019 jyly 4,3 mlrd dana bolsa, 2021 jyly 3,5 mlrd danaǵa deıin tómendegen.
«Jańa jyl aldynda bir kúnde 250 myń dana jumyrtqa shyǵaratyn edik. Taýyq basyn júz myńǵa azaıýǵa májbúr boldyq. Qazir kúnine 140 myń jumyrtqa beremiz. Qańtarda jıyrma adamdy jumystan bosattyq. Paıda kórmesek olarǵa qalaı jumys taýyp beremiz», dedi «Aqkól Qus» JShS basshysy Saparǵalı Ábdiraıymov.
2021 jyldyń sońynda Qazaqstannyń tórt oblysynan Reseıge qus ónimderin eksporttaýǵa tyıym salyndy. Qyrǵyzstanǵa qus eti men jumyrtqasyn eksporttaýǵa da tyıym salyndy. Bul jaǵdaı shekaralas oblystardaǵy qus fabrıkalarynyń artyq ónimin eksportqa shyǵara almaýyna ákeldi.
Jańa jyldyq merekelerden keıin suranys tómendep, naryqta usynys suranystan asyp ketken. Bul jumyrtqanyń kóterme baǵasynyń tómendeýine ákep soqty. Al zaýyttar qazir shyǵynmen jumys isteýde. Sol sebepti Jumyrtqa óndirýshiler qaýymdastyǵy qus ónimderi eksportyn shektemeýdi suraıdy. Al óndirýshiler Qytaı sııaqty úlken naryqqa eksporttaý jaǵdaıdy aıtarlyqtaı jaqsartýǵa kómektesedi dep esepteıdi.
Saparǵalı Ábdiraıymov «Aqkól Qus» fabrıkasynda 2021-2025 jyly jumyrtqa basyn kóbeıtip, kúnine 300 myń dana óndirýdi josparlaǵan. Soǵan saı taýyq sanyn kóbeıtip, jańa bazalardy iske qosyp, jańa jumys ornyn ashýdy kózdegen. Alaıda osylaı shyǵyndalyp jumys istese fabrıka jabylyp, júz adam jumyssyz qalýy múmkin ekenin jetkizdi.
О́z tarapynan óndirýshiler áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń tizimindegi S1 jumyrtqasyn S2 jumyrtqasymen almastyrýdy usynyp otyr. Jumyrtqa óndirýshiler qaýymdastyǵy qus fabrıkalary S2 sanatyndaǵy jumyrtqa baǵasyn bekitýge daıyn.
О́ndirýshilerdi sýbsıdııalaýdan bas tartý halyqqa keri áserin tıgizeri anyq. Nege deseńiz, ónimniń túpki baǵasy ósip, adamdar jumysynan aıyrylyp jatyr. Satyp alý qabileti tómendep, halyqtyń áleýmettik osal toptary taǵy da japa shegedi. Sebebi jumyrtqa qunynyń qymbattaýy basqa taýarlarǵa tikeleı áser etedi.