Qazaqstan Respýblıkasyna memlekettik saparym qarsańynda Reseı-Qazaqstan qarym-qatynastarynyń qazirgi jaı-kúıine jáne onyń keleshegine qatysty oılarymdy ortaǵa salǵandy jón kórdim.
Reseı men Qazaqstannyń arasynda myzǵymas dostyq, tatý kórshilik jáne ózara tıimdi qarym-qatynas berik ornyqqan. Buǵan ortaq tarıhymyz, halyqtarymyzdyń tyǵyz sabaqtasqan mádenıeti men taǵdyry arqaý bolyp otyr. Eki eldiń strategııalyq seriktestigi men odaqtastyǵy ózara qurmet pen senim qaǵıdatyna negizdelgen. Bizdiń osyndaı yntymaqtastyǵymyz búkil Eýrazııa aýmaǵyndaǵy beıbitshilikti, turaqtylyqty jáne áleýmettik-ekonomıkalyq damýdy qamtamasyz etýdiń mańyzdy faktory sanalady.
Bizdiń qýatty ári ósip-órkendeý jolyna túsken Qazaqstanǵa degen qurmetimiz erekshe. Elderińizdiń ekonomıkasy qarqyndy damyp jatyr. Halyq jappaı qoldaǵan tıimdi saıası júıe qalyptasty. Kúni keshe Qazaqstanda zaman talabyna saı keletin, eldiń keleshegin aıqyndaıtyn jańa Konstıtýsııa qabyldandy. Respýblıka azamattarynyń basym kópshiligi osy qujatty qoldap daýys berdi. Sol arqyly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń memlekettik ınstıtýttardy nyǵaıtý, eldi jan-jaqty jańǵyrtý jáne áleýmettik-ekonomıkalyq, rýhanı turǵydan damytý jolyndaǵy bastamalaryn qoldaıtynyn kórsetti. Osy aýqymdy reformanyń bári tabysty júzege asyrylyp, memleketti kúsheıtýge jáne halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa yqpal etedi dep senemin.
Biz Qasym-Jomart Kemelulymen shynaıy ári dostyq qarym-qatynas ornattyq. Kezdesýlerimiz ben suhbattarymyz árdaıym búkpesiz, nátıjeli ótedi. Biz eki eldiń barlyq saladaǵy ózara tıimdi baılanystaryn bekemdeı túsýge múddelimiz.
Árıne, biz ekonomıka salasyna aıryqsha kóńil bólemiz. Sebebi Reseı men Qazaqstan – iri saýda seriktesteri. Elderimiz birneshe jyl qatarynan eksport pen ımport kóleminiń joǵary deńgeıin turaqty saqtap keledi. Alys-beristiń basym bóligin ulttyq valıýta arqyly júzege asyryp jatyrmyz. Reseıdiń Qazaqstan ekonomıkasyna salǵan kapıtalynyń jalpy kólemi – shamamen 30 mıllıard dollar. Al Qazaqstandaǵy sheteldik kapıtaly bar zańdy tulǵalardyń 40 paıyzdan astamy – reseılik seriktestermen birlesip qurǵan kompanııalar. Respýblıkada Reseı ınvestorlarynyń qatysýymen 70-ke jýyq iri joba iske asyrylyp jatyr. Sonyń ishinde avtokólik qurastyrý, aýyr mashına jasaý, hımııa ónerkásibi jáne basqa da tehnologııalyq salalarǵa qatysty tyń jobalar bar. Sonyń arqasynda qazirdiń ózinde 60 myńnan astam jańa jumys orny ashyldy.
Eki eldiń energetıka salasyndaǵy yntymaqtastyǵy da qarqyndy damyp keledi. Qazaqstannyń álemdik naryqqa baǵyttalǵan munaı eksportynyń 80 paıyzdan astamy Kaspıı qubyr konsorsıýmy (KQK), ıaǵnı Reseı aýmaǵy arqyly ótedi. Respýblıkany energııamen turaqty qamtamasyz etý úshin «Gazprom» kompanııasynyń qatysýymen ulttyq gaz tasymaldaý ınfraqurylymyn ońtaılandyrýdy jáne keńeıtýdi josparlap otyrmyz. Sonymen qatar Reseıdiń bıznes ókilderi Qazaqstandaǵy seriktesterine balamaly jáne «taza» energetıka salasyna qajetti biregeı ázirlemeler men tehnologııalardy usynyp otyr.
Uzaq merzimge arnalǵan ekijaqty seriktestigimizdiń taǵy bir mańyzdy baǵyty – «beıbit atom» salasyndaǵy yntymaqtastyq. Qazaqstan alǵashqy atom elektr stansasyn salýǵa kiristi. Osy óte aýqymdy jobaǵa «Rosatom» memlekettik korporasııasy atsalysyp jatyr. Byltyr Almaty oblysyndaǵy Balqash kóliniń mańynda ornalasqan AES alańynda ınjenerlik jumystardy bastaý rásimi ótti.
Asa mańyzdy tabıǵı resýrstardy óndirý jáne óńdeý salasyndaǵy ekijaqty yntymaqtastyq nyǵaıyp keledi. Bul úrdis elderimizdiń uzaq merzimge arnalǵan tehnologııalyq jáne shıkizattyq táýelsizdigin nyǵaıtýǵa tikeleı yqpal etetin bolady.
Reseıdiń iri IT kompanııalary shyǵarǵan ınnovasııalyq baǵdarlamalyq ónimder Qazaqstan naryǵynda joǵary suranysqa ıe bolyp otyr. Biz eń zamanaýı, ıaǵnı jasandy ıntellektige negizdelgen sıfrlyq platformalar men sheshimderdi ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵy, logıstıka men kólik, memlekettik jáne mýnısıpaldyq basqarý, salyq salý, bilim berý jáne medısına sııaqty salalarǵa engizý úshin kúsh biriktirip, birlesken jobalardy júzege asyryp jatyrmyz.
Bıyl ǵaryshty ıgerý jolynda kúsh jumyldyryp, mańyzdy qadam jasadyq. 30 sáýirde «Báıterek» kesheninen orta synypty «Soıýz-5/Suńqar» Reseı-Qazaqstan ozyq zymyrany alǵash ret kók júzine jol tartty. Bul oqıǵa Iýrıı Gagarınniń Baıqońyr ǵarysh aılaǵynan jerdiń tómengi orbıtasyna jasaǵan tarıhı saparynyń 65 jyldyǵymen tuspa-tus keldi. Munyń sımvoldyq máni zor.
Geografııalyq turǵydan utymdy jerde ornalasqandyqtan, elderimizdiń logıstıka salasyndaǵy áleýeti orasan zor. Sondyqtan biz «Soltústik – Ońtústik» jáne «Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq kólik dálizderin damytýǵa basa mán beremiz.
Áriptestigimizdiń taǵy bir mańyzdy salasy – ekologııa jáne bıologııalyq áralýandyqty qorǵaý. Qazaqstandaǵy dostarymyz Amýr jolbarystarynyń popýlıasııasyn qalpyna keltirýge kómek kórsetý týraly ótinish aıtqan edi. Osyǵan oraı bizdiń tıisti mekemelerimiz keıingi bir jyl ishinde naqty jumys júrgizdi. Habarovsk ólkesinde eki jolbarys jáne onyń eki kúshigi arnaıy aýlandy. Janýarlardyń jaǵdaıy muqııat tekserilgen soń «Aeroflot» reısimen Qazaqstanǵa jetkizildi. Qazir eki eldiń ǵalymdary Ile-Balqash memlekettik tabıǵı qoryǵynda bul janýarlardy jergilikti jerge beıimdeý úshin birlese jumys atqaryp jatyr. Jaqyn arada jolbarystar tabıǵı ortasyna oralady.
О́ńiraralyq jáne shekara mańyndaǵy yntymaqtastyq tatý kórshilik qatynastarymyzdy nyǵaıtýǵa aıtarlyqtaı yqpal etip otyr. Saýda, bilim berý, ǵylym jáne mádenıet salalary boıynsha 80-nen astam kelisim jasalǵan. Aımaqtyq forýmdar men kórmeler turaqty túrde ótkizilip keledi. Túrli delegasııalar jáne bıznes ókilderi jıi kezdesip turady.
Gýmanıtarlyq jáne bilim berý salasyndaǵy baılanys, akademııalyq-ǵylymı yqpaldastyq nyǵaıyp keledi. Prezıdent Toqaev ekijaqty yntymaqtastyqty damytýǵa jastardyń atsalysýy mańyzdy ekenin birneshe ret aıtty. Men bul pikirmen tolyq kelisemin. Sebebi jastarymyz Reseı-Qazaqstan qarym-qatynasynyń bolashaǵyn aıqyndaıdy, jetistikterimizdi eseleıdi jáne seriktestigimizge tyń serpin beredi.
Qazir Reseı ýnıversıtetterinde, sonyń ishinde Qazaqstandaǵy segiz fı-lıalda 60 myńnan astam qazaq stýdenti oqyp jatyr. Aldaǵy oqý jylynda Qazaqstan azamattaryna arnalǵan úkimettik kvota sany 800-ge deıin artady.
Qazaqstanda Reseıdiń kóptegen jetekshi ýnıversıtetteriniń fılıaldary, sonyń ishinde Máskeý memlekettik ýnıversıteti men Máskeý memlekettik halyqaralyq qatynastar ınstıtýtynyń bólimsheleri jumys istep jatyr. 2025 jyldyń qyrkúıek aıynda Reseıde Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń fılıaly ashyldy. Bul – bizdiń elimizde bólimshesin ashqan alǵashqy sheteldik joǵary oqý orny. Muny erekshe atap ótken jón.
Biz Almatyda «Qazaqstan-Sırıýs» halyqaralyq jalpy bilim berý mektebin jáne Daryndy balalar men jasóspirimder ortalyǵyn salý úshin birlesip jumys istep jatyrmyz. Osy bilim ordalaryn 2029 jyly ashýdy josparlap otyrmyz. Sonymen birge Astanada dál osyndaı ekinshi keshen salý týraly kelisimge qol jetkizdik.
Bárimiz Reseı men Qazaqstan halyqtarynyń ortaq tarıhyna zor qurmetpen qaraımyz. Ásirese biz úshin Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń orny erekshe. Elderimiz judyryqtaı jumylyp, nasızmge qarsy kúresken, zor shyǵynǵa ushyraǵanyna qaramastan, janqııarlyq kórsetip, búkil Eýropaǵa beıbitshilik ornatqan ákelerimiz ben atalarymyzdyń eren erligin eshqashan umytpaıdy. Uly Jeńistiń 81 jyldyǵyna arnalǵan merekelik is-sharalarǵa qatysý úshin 8-9 mamyrda Máskeýge arnaıy kelgen Prezıdent Toqaevqa shynaıy rızashylyǵymyzdy bildiremiz.
Qazaqstan Prezıdentiniń byltyr qarasha aıynda elimizge jasaǵan memlekettik sapary qarsańynda «Rossııskaıa gazeta» basylymynda «Máńgilik dostyq – halyqtarymyz úshin jarqyn jol» atty maqalasy jarııalanǵan edi. Onda Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev eki eldiń strategııalyq odaqtastyǵy Eýrazııadaǵy turaqtylyq pen qaýipsizdikti saqtaýdyń óte mańyzdy faktory ekenin aıryqsha atap ótti. Sol ýaqytta, ıaǵnı qarasha aıynda Máskeýde qol qoıylǵan Jan-jaqty strategııalyq seriktestik týraly deklarasııada qos memlekettiń halyqaralyq quqyqtyń normalaryn, sonyń ishinde Birikken Ulttar Uıymynyń Jarǵysyn saqtaı otyryp, barynsha ádiletti kóppolıarly álemdik tártip ornatýǵa múddeli ekeni aıqyn kórsetildi. Reseı men Qazaqstan halyqaralyq qatynastardy ózara teńdik, barlyq memleketterdiń zańdy múddeleri men olardyń mádenı jáne órkenıettik erekshelikterin eskerý qaǵıdattaryna negizdelgen demokratııa talaptaryna saı damytýdy qoldaıdy.
Qazirgideı geosaıası turaqsyzdyq jaǵdaıynda Reseı men Qazaqstan myqtap qolǵa alǵan óńirlik yntymaqtastyq tetikteriniń mán-mańyzy odan saıyn arta túskeni anyq. Men bul jerde, eń aldymen, Astanada aldaǵy kúnderi kezekti sammıti ótetin Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly aıtyp otyrmyn. Buǵan qosa Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyn, Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymyn, Shanhaı yntymaqtastyq uıymyn, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńesti, «Reseı-Ortalyq Azııa» formatyndaǵy kezdesýlerdi atap ótýge bolady.
Qasym-Jomart Kemelulynyń bas-tamasymen qurylǵan Halyqaralyq orys tili uıymy aıasynda da kóp jumys atqarylyp jatyr. Qazaqstan oǵan zor úles qosyp keledi. Biz muny joǵary baǵalaımyz. Naýryz aıynda Máskeýde ótken mınıstrlikter deńgeıindegi birinshi konferensııada osy biregeı qurylymnyń jumysy bastaldy. Bul uıym álemde orys tiliniń jáne orys tildi mádenı-gýmanıtarlyq keńistiktiń rólin saqtaýdy kózdep otyr.
Jalpy, Reseı Federasııasy Qazaqstan Respýblıkasymen aradaǵy kópqyrly odaqtastyq qarym-qatynasty jan-jaqty damytýǵa qashanda daıyn. Aldaǵy sapar barysynda ótetin kelissózder Reseı-Qazaqstan seriktestigin odan ári nyǵaıtýǵa tyń serpin beredi dep senemin. Osy múmkindikti paıdalana otyryp, dos-tas Qazaqstannyń barsha azamatyna zor densaýlyq, baq-bereke tileımin!
Vladımır PÝTIN,
Reseı Federasııasynyń Prezıdenti