Keıbir jaǵdaıda kóshpendiler tanymynda materıaldyq qundylyqtardy da qazynaǵa telý bar. Demek qazaqtyń qazyna týraly pálsapalyq baılamy – qarapaıym tilmen aıtqanda, qoǵamdyq damýdyń ustyndaryna jatatyn materıaldyq hám rýhanı qundylyqtar. Iаǵnı jeti qazyna dál mynaý deıtindeı naqty toqtam joq. Biraq bul uǵym halqymyzdyń ejelgi tanymyna sińirilgen – «jeti qabat kók», «jeti qabat jer», t.b. tujyrymdary negizinde «jeti» sanyna turaqtap, basty qundylyqtardy ártúrli jeti jikke bólgeninen ańǵarýǵa bolady.
Mysaly, óte ertedegi bir nusqada kúlli ǵalam, jaratylysty, ıaǵnı – Aspan, Kún, Aı, Ot, Sý, Jer, Aýa dep jeti negizge jiktep, bulardy «Uly jeti qazyna» dep tanyǵan. Dál osy ustanymy qytaıdyń kóne Dao ilimi arqyly Azııa halyqtaryna tarap, ejelgi túrki babalarymyzdyń da tanym kókjıegine áser etkenin ańǵaramyz. Jalpy, «jeti» adamzattyń tirek tutatyn sany. Mysaly, bizdiń zamanymyzdan buryn 1500 jyl buryn ómir súrgen vavılondyqtar «jeti» sanyn kıe tutyp, ǵıbadathanalaryn jeti qat etip jasasa, jeti qazyna uǵymy ıslam dininde: Qyzyr, Baq, Aqyl, Ilim, Baılyq, Densaýlyq jáne Quranda aıtylatyn «Úńgir ıeleri» týraly aıattyń tápsirindegi qytymyr atty It nusqasymen tolyǵady.
Al qazaq halqynyń uǵymyndaǵy jeti qazyna qandaı? Ǵalym Ismet Keńesbaev ejelgi mıfologııa jaıly eńbekterinde, ultymyzdyń aýyz ádebıeti men pálsapasynda jeti sany kıeli bolyp esepteledi. Mysaly, Táýke han tusyndaǵy el basqarýdyń zań-joralǵysy «Jeti jarǵy» atalýy tegin emes, deıdi.
Sol sııaqty HIH ǵasyrda ómir súrgen, ataqty Bógenbaı batyrdyń shóberesi Saqqulaq bı: «adamnyń basshysy – aqyl, jetekshisi – talap, jolaýshysy – oı, joldasy – kásip, qorǵany – sabyr, qorǵaýshysy – minez, synaýshysy – halyq, jeti qazyna degen osy» dese, al kóp jaǵdaıda halqymyzdyń turmystyq-rýhanı tirshiligi men mádenıetine ózek bolǵan: Aqyldy áıel, Júırik at, Qyran búrkit, Qumaı tazy, Beren myltyq, Qandy aýyz qaqpan, О́tkir kezdik osy jeteýin «jeti qazyna» dep tanyp júrmiz.
Al qaharman tulǵa Baýyrjan Momyshuly atamyz joǵaryda aıtylǵan jalpy halyqtyq uǵymǵa sińirilgen qazynalardy taldaı otyryp, bular er-azamattyń jeke basyna, turmys-tirshiligine qajetti qundy dúnıeler ekenin aıtyp, jigittiń jeti qazynasyn bylaı dep túsindiredi: «1. Júırik at – jigittiń qanaty. «At – er qanaty» degendeı, atsyz jigittiń kúni qarań bolǵan; 2. Qyran búrkit – jigittiń alǵyrlyǵy, búrip túser kúsh-qýaty; 3. Qumaı tazy – senimi, dosqa adal beriktigi; 4. Beren myltyq – oty, qahary; 5. Qaqpan – serti, birsózdi márttigi; 6. Almas kezdigi – susy, aıbyny; 7. Sulý áıel – eldiń bárine sulý qaıdan tabyla bersin, biraq sulý bolsyn-bolmasyn, ol – er-azamattyń artyndaǵy qamaly, otynyń berekesi. Sulý áıel degende tek bet kórki emes, onyń jan tazalyǵy, aqyl-parasatyn aıtady. Beti jyltyraǵan urǵashynyń bári qazynaǵa jatpasa kerek. Sózdiń qysqasy, er jigittiń basyndaǵy osy jeteýi túgel bolsa, tarshylyq kórmeıdi, depti burynǵylar».
Osy oraıda, qazaqtyń etnografııalyq saryndy týyndylarynyń biri «Ańshynyń áni» atty shaǵyn án-tolǵaýda: «Júırik at, qyran búrkit, ushqyr tazy, Jigittiń oǵan qumar ónerpazy, Kúlimkóz, oımaq aýyz bir sulýǵa, Taryqpa oıda-joqta qalsań tańylyp...» degen shýmaqta, joǵaryda Baýkeń atamyz jiktep-jiliktegen qazynalardyń soraby aıtylady.
Endi osy qazynalarǵa jeke-jeke toqtalar bolsaq, joǵarydaǵy jeti dúnıe bir ǵana adamǵa tán buıymdar. Demek bul qazynalar jeke tulǵaǵa qajet jaraq retinde, jigittiń sán-saltanatyn tolyqtyryp turatyn zattyq qundylyqtar. Atam qazaq aqyldy hám sulý áıeldi «Aqyldy áıel – yrysyńnyń jartysy» nemese «Jaqsy bolsa alǵanyń, Dúnıeniń shyraǵy...» dep sıpattasa, júırik atty «Er qanaty – júırik at» nemese «Jaqsy jylqy – jan azyǵy» degen eken.
Sol sııaqty, qazaq qyran búrkitti er jigittiń sánine balasa, qumaı tazy, beren myltyq, qandy aýyz qaqpan, ótkir kezdik bulardyń bári turmystyq mádenıettiń asa qajet jaraqtary retinde kóshpendilermen birge, bite qaınasyp jasap kele jatqan dúnıeler. Demek jeti qazyna degenimiz – jeti yrys. Bul qazynalar – zattyq mura retinde adamnyń aqyl-oıyn, amal-aılasyn jetildirip, tabıǵatpen etene úılesimin, ańǵarympazdyǵyn arttyratyn dúnıeler. Bir sózben aıtqanda, «Itti alyp, ańǵa shyqsa, qusty bireý, Erine altyn baldaq etip tireý, Jigittiń bes kún jarym ǵumyrynda, Pa, shirkin, bolsyn degen bul bir tileý» dep ánde aıtylǵandaı adamnyń aqyl-parasaty men sán-saltanatyn ushtaıtyn baǵa jetpes qundylyqtar.