Tyńaıtqyshtan taryqpaımyz ba?

Osydan birneshe kún buryn Reseıdiń О́nerkásip jáne saýda mınıstrligi jergilikti óndirýshilerdi mıneraldy tyńaıt­­qyshtar eksportyn toqtatýǵa shaqyrdy. Vedomstvo bul qadamyn shetel­dik logıstıkalyq kompanııalardyń Reseı­ge jasaǵan qysymymen baılanys­tyrdy. Mınıstrlik «tasymaldaý­shy­lar qalypty jumysqa oralyp, reseı­lik tyńaıtqyshtardyń eksporttyq jet­ki­zilimin tolyq kólemde oryndaýǵa kepildik berilgenge deıin eksportty toqtatqan durys» degen ustanymdy ustanyp otyr.

Belgili bolǵandaı, logıstıkalyq kompanııalar Reseıden jóneltiletin júkterdi tasymaldaýdan bas tartýda. Osynyń saldarynan bıyl Eýropa men ózge de elderdiń sharýalary tyńaıtqyshsyz qalýy múmkin. Demek Batys jáne Shyǵys Eýropa, Latyn Amerıkasy, Ońtústik jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi ónim ala almaı, azyq-túlik tapshylyǵymen betpe-bet kelýi yqtımal. Bul qatarda Qazaqstan da bar. Bizdiń el mıneraldy tyńaıtqyshtardyń birshama bóligin Reseıden alyp otyr. Kórshi eldiń mınıstrligi búginde reseılik tyńaıtqyshty ózge dúnıelermen almas­tyrý óte qıyn ekenin jetkizdi.

Ras, Reseı mıneraldy tyńaıtqyshtar jetkizý boıynsha álemdegi úzdik úsh memlekettiń qataryna kiredi. Tıisinshe, jahandyq azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýde de mańyzdy rólge ıe.

– Jer sharyndaǵy halyq sanynyń kóbeıip, tabıǵı apattardyń jıileýin eskersek, azyq-túlik qaýipsizdigi qashanda mańyzdy. Sondaı-aq álemde gaz baǵasy jyldam ósip jatyr. Sondyq­tan zaýyttardyń kóbi mıneraldy tyńaıt­qyshtar óndirisin qysqartýda. Iаǵnı reseılik ónimge degen qajettilik artyp keledi, – deıdi Reseıdiń ónerkásip jáne saýda mınıstri Denıs Mantýrov.

Statıstıkaǵa súıensek, byltyr Re­seıde 24,9 mln tonna mıneraldy tyńaıt­qysh óndirilgen. Onyń shamamen 65 paıyzy eksportqa shyǵarylypty. 22 paıyzy Eýroodaq pen AQSh-qa, 7 paıyzy Qytaıǵa jóneltilgen. Eýroodaq pen AQSh ımporttyq tyńaıtqyshtyń 11-12 paıyzyn Reseıden alyp otyr.

Qazaqstan Reseı úshin iri naryq bolyp sanalmasa da, bul jaǵdaı bizdiń sharýalardy alańdatatyny jasyryn emes. Atalǵan máselege Úkimettiń de, depýtattardyń da nazar aýdaryp otyrǵany sondyqtan. Sharýalardyń dabyl qaǵýy da tegin emes.

Osy oraıda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine hat joldap, vedoms­tvo­nyń resmı jaýabyn aldyq. Vedom­stvonyń habarlaýynsha, Aýyl sha­rýashylyǵy mınıstrligi aýyl sharýa­shylyǵy daqyldarynyń ónimdiligin arttyrý maqsatynda mıneraldy tyńaıtqyshtardy satyp alýdy sýbsıdııalaý baǵdarlamasyn iske asyratyn memlekettik organ bolyp sanalady. Al mıneraldy tyńaıtqyshtardy óndirý, ótkizý, eksporttaý-ımporttaý máseleleri hımııa salasyndaǵy ýákiletti organǵa – Indýstrııa jáne ın­fraqurylymdyq damý mınıstrliginiń quzyretine jatady.

Aýyl sharýashylyǵynyń birinshi vıse-mınıstri Aıdarbek Saparovtyń málimdeýinshe, Reseı úkimeti tyńaıt­qysh­tar eksportyna qatysty shekteýdi Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe emes elderge engizbek nıette. Son­dyq­tan Qazaqstan naryǵynda re­seılik tyńaıt­qyshtar erkin qoljetimdi dep sendirdi. Iri tyńaıtqysh jetki­zýshilerdiń de­rekteri boıynsha Qa­zaqstan naryǵyna tyńaıtqyshtar shekteýsiz jetkizile bermek.

Qazaqstannyń mıneraldy tyńaıt­qyshtardy Reseıden ımporttaıty­nyn joǵaryda aıttyq. Resmı statıs­tıkaǵa súıensek, byltyr Reseı Fede­rasııasynan bizdiń elge 463,9 myń tonna mıneraldy tyńaıtqyshtar jetkizilgen. Onyń ishinde azotty tyńaıtqyshtar 308 myń tonna (onyń ishinde ammıak selıtrasy 213,2 myń tonna), kalıı tyńaıtqyshtary 10 myń tonna jáne kúrdeli tyńaıtqyshtar 145,9 myń tonna (onyń ishinde ammofos 76,7 myń tonna) kóleminde ımport­talǵan.

2022 jyldyń qańtarynda Reseı­den 14,9 myń tonna ónim ákelinipti. Onyń ishin­de azotty tyńaıtqyshtar – 11,4 myń ton­na, fosforly tyńaıt­qyshtar – 0,003 myń tonna, kalıı ty­ńaıtqyshtary – 0,3 myń tonna, kúrdeli tyńaıtqyshtar – 3,2 myń tonna.

Aıdarbek Saparovtyń aıtýyn­sha, Qazaqstandaǵy mıneraldy ty­ńaıtqyshtar suranysy otandyq óndiris pen ımport kólemi esebinen jabylady. Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń aqparatyna súıen­sek, res­pýblıkada tyńaıtqysh óndiretin 12 zaýyt jumys isteıdi. Olardyń negizgileri – «Qaz­fosfat» JShS (ammofos) jáne «QazAzot» AQ (ammıak selıtrasy).

– Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekterine sáıkes 2021 jyly 640,8 myń tonna mıneraldy tyńaıtqyshtar, onyń ishinde 445 myń tonna azot jáne 195,8 myń tonna fosfor tyńaıtqyshtary óndirildi. Byltyr barlyǵy 603,8 myń tonna mıneraldy tyńaıtqyshtar ımporttaldy. Onyń ishinde Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe elderden – 470,3 myń tonna, basqa elderden – 133,5 myń tonna jetkizilgen. Negizgi ımporttaýshylar – Reseı (77 paıyz) jáne О́zbekstan (20 pa­ıyz) memleketteri, – dedi A.Saparov.

Birinshi vıse-mınıstr Reseıdiń mıneraldy tyńaıtqyshtar eksportyn shekteýi Qazaqstanǵa asa qatty áser etpeıdi dep sendirdi. О́ıtkeni Reseı Federasııasynan ımporttalatyn tyńaıtqyshtardyń negizgi túrleri (ammıak selıtrasy jáne ammofos) Qazaqstanda óndiriledi. Otandyq zaýyt­tardyń óndiris qýattylyǵy tutastaı alǵanda barlyq aýyl sharýashylyǵy da­qyldarynda (ammıak selıtrasy jáne ammofos) keńinen qoldanylatyn tyńaıtqyshtar boıynsha ishki naryqtyń qajettiligin jabýǵa múmkindik beredi.

– Bul rette elimizde otandyq sharýa­lar talap etetin ammonıı sýlfaty, karbamıd, tyńaıtqyshtardyń kúr­deli túrleri sııaqty birqatar tyńaıt­qysh óndirilmeıtinin atap ótken jón. Tyńaıt­qyshtardyń bul túri Reseı Fede­rasııasynan bólek О́zbek­stannan da ákelinedi. Búgingi tań­da óńirlerde sharýalardy otandyq jáne sheteldik mıneraldy tyńaıt­qyshtarmen qamtamasyz etý jumys­tary júrgizilýde, – dedi A.Saparov.

Jýyrda Senat depýtaty Álı Bektaev mıneraldy tyńaıtqyshtarǵa qatysty másele kóterip, Úkimet basshysy Álıhan Smaıylovtyń atyna depýtattyq sa­ýal joldady. Halyq qalaýlysy aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler úshin eń qajetti mıneraldy tyńaıtqyshtardyń baǵa­sy kúrt qymbattap ketkenine alańdaý­shylyq bildirdi.

– 2021 jyldyń qańtar aıynda «QazAzot» AQ óndiretin ammıak selıtrasynyń tonnasy 81 myń teńge bolsa, jeltoqsanda onyń quny 200 myń teńgege deıin kóterilgen, ıaǵnı 2,5 ese ósken. Al «Qazfosfat» AQ shyǵa­ratyn ammofostyń baǵasy sol ýaqyt aralyǵynda eki ese qym­battap, 207 myń teńgeni quraǵan. Tyńaıt­qysh­tardy sýbsıdııalaýdyń kólemi 50 paıyz deńgeıinde qalǵan kúnniń ózinde, sharýalar qyrýar shyǵynǵa ushyraǵaly otyr. О́kinishke qaraı, byltyr da osy baǵytta naqty ustanymnyń bolmaýy­nan, ózimizde óndirilgen mıneraldy tyńaıtqyshtardyń 80 paıyzy shetel­ge satylyp ketken. О́simdik sharýashy­lyǵyndaǵy ónimderdiń ózindik qunynyń 15 paıyzyn tyńaıtqyshtar shyǵyny quraıdy. Olaı bolsa, elimizdegi mıneraldy tyńaıtqyshtardyń baǵasyn jáne eksportyn retteıtin tııanaqty sharalar qabyldanýy kerek, – dedi Á.Bektaev.

Qazirgi kúrdeli jaǵdaı fer­mer­lerdi otandyq mıneraldy tyńaıt­qyshtardyń baǵasyn tómendetý máselesin obektıvti túrde kóterýge májbúr etip otyr. Onyń ústine tyńaıtqysh­tardyń quny túpkilikti ónimniń baǵasyna, sondaı-aq jalpy satyp alýǵa áser etetinin eskersek, bul baǵytqa kóńil bólýdiń mańyzy zor. Sondyqtan Úkimet mıneraldy tyńaıt­qyshtardyń baǵasyn tómendetý boıynsha júıeli jumys júrgizýdi qolǵa aldy. Máselen, jýyrda Pre­mer-Mınıstrdiń birinshi orynba­sary Roman Sklıar «QazAzot» kompa­nııasynyń basshylyǵymen kezdesip, otandyq ammıak selıtrasynyń baǵasyn 16 naýryzdan bastap 200 myń teńgeden 160 myń teńgege deıin tó­mendetýge múmkindik aldy.

Aıtpaqshy, bıyl 29,7 mlrd teńge kóleminde pestısıdterdi sýbsıdııalaý baǵdarlamasyn qarjylandyrý qamtamasyz etildi. Bul egis alańyn 100 paıyz óńdeýge múmkindik beredi. Bıyl shamamen 659 myń tonna tyńaıtqysh qoldaný josparlanyp otyr.