Jaıylym «jarasy»

Bıyl aqpan aıynda Memleket bas­shysy Qasym-Jomart Toqaev Úki­mettiń keńeıtilgen otyrysynda: «Men bos jatqan jaıylymdyq jer­­lerdi tezirek qaıtaryp alyp, ony aýyl turǵyndaryna berýdi tap­syr­­ǵan bolatynmyn. Qazir halyq úshin aıryqsha mańyzy bar jumys júr­gizilip jatyr. Biraq bul jerde de Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men ákimdikter kózboıaýshylyqqa jol ber­gen. Mınıstrlik jaıylymdyq jer­­diń tapshylyǵy 6,8 mln gektar­ǵa ne­mese 32 paıyzǵa azaıdy dep máli­met berip otyr. Bul sharýa qojalyq­ta­ry­men memorandýmǵa qol qoıýdyń jáne eldi mekenderdiń aýmaǵyn ke­ń­eı­týdiń arqasynda múmkin boldy. Alaıda Bas prokýratýranyń tekse­risi kórsetkendeı, birqatar óńirde ja­ıy­lymdyq jerdiń tapshylyǵy áli de azaımaǵan.

Aqmola, Atyraý jáne Qostanaı oblystarynda aýyl turǵyndaryna malyn fermerlerdiń jerine jaıýǵa ruqsat beriledi degen jalǵan memorandým jasalǵan. Shyn máninde, jaıylymdyq jerdiń tapshylyǵy qaǵaz betinde ǵana azaıǵan. Budan bólek, aı­maqtar halyqtyń jaıylymǵa degen suranysyn tómendetip kórsete bastaǵan. Úkimet nege buǵan kóz juma qarap otyr? Mundaı áreketter aýyl hal­qynyń narazylyǵyn órshitpese, kemit­peıdi. Úkimetke jergilikti atqa­rý­­shy organdarmen birlesip, osy máse­leni túbegeıli sheshýdi tapsyramyn», degen bolatyn.

Jýyqta Senat Tóraǵasy Máýlen Áshimbaev jaıylymdyq jerdiń tap­shylyǵyn sheshýge baǵyttalǵan zań jobasyn kópshilikke tanystyrdy.

– Sońǵy jyldarda elimizde ja­ıy­lymdardyń tapshylyǵy ózekti prob­lemaǵa aınalyp otyr. Ásirese mundaı jaǵdaı aýyldyq jerlerde jıi baıqalady. Saldarynan jergilikti turǵyndar qolyndaǵy az ǵana maldyń ózin jaıatyn jer taba almaı qınalý­da. Memleket basshysy jaıylymdardy tıimdi paıdalaný kerektigine basa nazar aýdarýda. Jeke qosalqy sharýashylyqtardyń malyn jaıylymmen qamtamasyz etýge qatysty da naqty tapsyrmalar berdi. Osyǵan oraı Senat depýtattarynyń bastamashy bolýymen arnaıy zań jobasy ázirlendi. Jaıylymdardy basqarý jáne paıdalaný tetikterin odan ári jetildiretin jańa normalar kópshilikke tanystyryldy. Jobany daıyndaý barysynda sala mamandarynyń qaty­sýymen dóńgelek ústelder, kezdesýler ótkizilgenin jáne kórshi elderdiń bul baǵyttaǵy tájirıbeleri jan-jaq­ty zerdelengenin atap ótken jón. Osy­laısha, qoldanystaǵy zańnamalyq aktilerge birqatar mańyzdy túzetý men tolyqtyrý engizý kózdelip otyr. Aldaǵy ýaqytta zań jobasy belgilengen zańnamalyq tártippen Úkimetke jáne Májiliske joldanady. Nátıjesinde, bárimiz birlesip, aýyldaǵy aǵaıyndy alańdatqan máseleniń oń sheshimin tabamyz dep senemiz, – dedi M.Áshimbaev.

Jasyratyny joq, buǵan deıin atal­ǵan másele halqy tyǵyz ornalasqan eli­mizdiń ońtústik óńirlerine tán bolsa, sońǵy ýaqytta soltústik óńir­ler­de de ózekti bola túsýde. Jer daýy Pav­lodar oblysyn da aınalyp ótken joq. Osydan bir aı buryn Aqto­ǵaı aýda­nyna qarasty Mútkenov aýyl­dyq okrýginiń turǵyndary eldi meken aýmaǵyndaǵy jerdiń satylyp jat­­qanyna narazylyq tanytyp, bas kóter­gen bolatyn. Belgili bolǵandaı, aýdan ákimdigi atalǵan okrýgke qarasty 5 aýyl­dyń jerin saýdaǵa shyǵarǵan.

«Aýyl turǵyndarynyń basym bó­ligi – jumyssyz. Tórt túligin túle­tip, nápaqasyn aıyryp otyr. Ár eldi mekennen shamamen 2 otar qoı, 2 tabyn sıyr aýyl syrtynda jaıylady. Keıbireýiniń azyn-aýlaq jylqylary da bar. Jerdiń satylymǵa shyqqanyn estip, jaǵamyzdy ustadyq. Jaıylym jer bolmasa, aýyldaǵy aǵaıyn kúnin qalaı kóredi? Jappaı qalaǵa qonys aýdar­maı ma? «Aýyl – el besigi» sııaq­ty aýyl­­dy damytýǵa baǵyttalǵan memle­ket­­tik baǵdarlamalardyń túpki maq­saty aýyl turǵyndaryn turaqtandyrý emes pe edi», dep kúıindi jergilikti turǵyndar.

Qýanyshqa oraı, aýyl turǵyn­darynyń janaıqaıy aýdan ákiminiń qulaǵyna jetip, konkýrs toqtatylyp, atalǵan okrýg aýmaǵyndaǵy jerler satylmaıtyn boldy. Sonda jer máse­lesi turǵyndardyń bas kóterýimen ret­teletin bolǵany ma? Aýyl halqy únsiz qalsa, jaıylym jer jekeniń qolyna ótetinin baǵamdaı berińiz.

Okrýg aýmaǵyndaǵy jerdi jergilikti iri kókónis ósirýshi satyp almaq bolypty. Jalpy, aımaqta mal ustaǵan aǵa­ıynnyń egin sharýashylyǵymen aınalysatyn kásipkerlermen «betpe-bet» kelýi alǵash ret oryn alyp otyr­ǵan joq. Byltyr Pavlodar aýdany Cher­no­­resk aýylynyń sharýalary tórt tú­lik jaıylatyn jerdiń joqtyǵyn aı­typ, dabyl qaqqan bolatyn. Mal baq­­qan aǵaıyn jerdiń basym bóligi egis al­­qabyna aınalǵanyna narazylyq tanytqan edi.

Belgili bolǵandaı, atalǵan aýyldaǵy 73 myń gektar alqaptyń 16 myń gektary ǵana jaıylym jer. Qalǵany ósimdik sharýashylyǵymen aınalysatyn dıqandardyń ıeliginde. Máseleniń mán-jaıyn bilmekke sharýashylyq basshysy Qýandyq Týtbaevqa habarlasqan edik.

– Jerdi alyp, maqsatty túrde paıdalanbaıtyn kásipkerler kóp. Kásibin damytamyn degen azamattar­ǵa úles­tirilýge tıis. О́simdik sharýashylyǵyn órkendetemiz dep mal sharýashylyǵy tasada qaldy. Tórt túlikti qaıda jaıa­ty­nymyzdy bilmeı dal bolýdamyz. Maldy satýdan basqa amal joq. Osy­laı jalǵasa berse, aýylǵa kim qo­nys­tanady? Aýyl qaıdan jańǵyrady? Osy másele boıynsha áli naqty sheshim qabyl­danǵan joq, – deıdi Qýandyq Týtbaev.

Oblystyq máslıhattyń depýtaty, «Aýyl» partııasy oblystyq fılıaly basshysynyń mindetin atqarýshy Bolat Amanjolov jer daýyna qatysty túsinbeýshilikterdiń barlyǵy zańmen rettelý kerek ekenin aıtty.

– Ata-babamyzdan ulan-baıtaq jer qalsa da, aýyl jurtynyń «mal jaıatyn jer joq» degenin aqparat quraldarynan da, óńir-óńirdi aralaǵan kezde de jıi estımiz. Qazirgi ýaqytta maldyń kóbi qystaq pen jaılaýdan góri aýyl mańynda jaıylady. Sondyqtan aýyl mańaıyndaǵy 15-20 shaqyrymǵa deıin­gi jerler azyp-tozyp, tabıǵı ónim­diligi jyl saıyn tómendep barady. Mal jaıý erejelerin múldem eleý­siz qaldyrý saldarynan aýyl mańa­ıy­n­­daǵy jaıylymdar taqyr jerge aına­lyp otyr. Osyǵan baılanysty zoo­gı­gıenalyq ahýal shıelenisip, mal aýrýynyń kóbeıýine ákelip soqtyrýda. Aldaǵy ýaqytta qabyldanatyn jańa zań jobasy túsinbeýshilikterge núkte qoıady degen senimdemin, – deıdi B.Amanjolov.

Aýyl mańyndaǵy azyn-aýlaq kókti talǵajaý etken maldyń búıiri shyǵa qoımasy anyq. Shynynda da, shaǵyn aýylda maldan basqa kúnkóris kózi joq.

– Jaıylymnyń bári jekemenshikte emes. Kópshiligi 49 jylǵa jalǵa beril­gen. Iаǵnı ony alyp, ortaq paıda­la­nymǵa berýge bolady. Bilýimshe, «Ja­ıy­lymdar týraly» Zańda jergilik­ti atqarýshy bılik halyq muqtajdyǵy úshin jer ýchaskelerin memleket men­shigine alýǵa múmkindigi bar ekeni jazylǵan. Zań demekshi, bizge arbany da syndyrmaıtyn, ógizdi de óltirmeıtin qujat kerek. Áıtpese, jaıylym máselesi jyldan-jylǵa ýshyǵyp barady. Jaýapty organdar atalǵan túıtkildi maıshammen qarap, batyl sheshimder qabyldaýǵa tıis, – deıdi aýyl sharýashylyǵy salasynyń ardageri Moıyljan Qanaev.

Qoryta aıtsaq, kópshilikke tanys­tyrylǵan arnaıy zań jobasy jiti ázirlenip, jer daýyn sheshýdegi mańyzdy qujatqa aınalýǵa tıis. Áıtpese, aýyldas bylaı tursyn, týystardyń qarym-qaty­nasyna syzat túsirgen jer daýy­nyń aıaqtalýy ekitalaı. Jaıylym jaıy jedel ári durys rettelse eken.

Pavlodar oblysy