Jamal ál-Qarshı

Jamal ál-Qarshı Qazaqstan, Orta Azııa, Shyǵys Túrkistannyń tarıhy, mádenıeti, etnografııasy jóninde mol derekter jazyp qaldyrǵan tarıhshy, fılolog. Qazaqstan tarıhyna qatysty kóne, bizge beımálim, aıtyla bermeıtin derekter men málimetter ol kisiniń atalǵan eńbeginde ǵana baıandalady. Ol ıslam tarıhynyń tereń bilgiri, bilimpaz, oqymysty, hafız boldy, shyǵarmasyn arab, parsy tilderinde jazdy, ol kóp til biletin ǵalym edi. Arab tilin tereń meńgergendikten arab tili grammatıkasy týraly zertteý eńbegin jazdy. Islam tarıhyn tereń zerttegen ǵalym paıǵambarlar týraly, olardyń úrim-butaqtary jóninde, dana tulǵalar men ataqty bıleýshiler jaıynda óz eńbeginde arnaıy toqtaldy. Kóptegen jerlerge saıa­hat jasaǵan ǵalym ózi kózimen kórgen kentter, shaharlar, qa­lalar týraly geografııalyq turǵyda qundy málimetter jazyp qaldyrdy. Sondyqtan onyń eńbegi ártúrli janrdy qamtıdy. Zertteýshiler úshin Jamal ál-Qarshıdiń týyndysy biregeı derek kózi retinde asa qundy dúnıe bolyp sanalady.

Jamal ál-Qarshı eńbeginde halyq­tyń qamyn oılaǵan bıleýshilerge mi­nez­deme berip, erekshelikterin sıpat­tap kórsetedi. Ataqty musylman bıleý­shi­leri men sultandaryna, ásirese Túrik, Máýe­rannahr, basqa da ólkelerde ıslam dáýiri kezindegi belgili qaǵandarǵa toqtalyp, baıandaıdy. Satuq Buǵra han, odan basqa da tulǵalar týraly málimet beredi.

Jamal ál-Qarshı Shyńǵys han dáýiri, onyń urpaqtary dúnıeniń tórt tarapyna bılik júrgizip turǵan kezeńde ómir súrdi. Shyńǵys han jaýlap alǵan jerlerin tórt balasyna bólip bergende, Shyǵys Túrkistan, Jetisý, Máýe­rannahr, Aýǵanstannyń soltústigi aımaǵy Shaǵataı han úlesine tıedi. Jamal ál-Qarshı Shyń­ǵys hannyń ekinshi uly Shaǵataı hannyń ulysynda Almalyq qalasynda dúnıege kelgen. Bul qala ulystyń ordasy edi. Qaıdýdyń uly Chapar bılik júrgizip turǵan kezeńde «Ál-Mýlhakat bı-s-sýrah­ty» jazdy. Bul eńbek 1218-1370 jyldar aralyǵyndaǵy kezeńdi qamtıdy. Ásirese bizder úshin mońǵol (durysy – moǵol) qaǵandary týraly taraýy – erekshe nazar aýdarady. Jamal ál-Qarshı Shyńǵys hanǵa baılanysty: «bizge belgili, olar alǵashynda bytyrańqy, az sandy, aınalysatyn kásibi de bolmaǵan soltústik shyǵysta tirshilik keshken taı­pa­lar bolatyn. Bular Altyn han ál-Hıtaıdan basqa eshkimge baǵynbaǵan edi. Birde olar óz aralarynan bireýdi saılap alyp, Altyn hanǵa baǵynýdan bas tartýǵa ýaǵdalasty. Bul (saılanǵan) adam Shyńǵys han ál-Moǵol (Mýgýl – aýdarmada. 118-bet) bolatyn... Onyń joryǵy 1220 jyly bastaldy» dep jazdy Jamal ál-Qarshı.

Shyńǵys hannyń ata tegine, túp-tu­qııa­nyna qatysty jazýshylar men ta­rıh­shylardyń arasynda qyzý pikir talas týyp kele jatqany málim. Erteden beri, orys tarıhshylary Shyńǵys han­dy mońǵol, onyń joryǵyn tatar-moń­ǵol shapqynshylyǵy dep jazyp, búkil Shyńǵys hanǵa baılanysty materıaldar oǵan jaýyz degen teris, jekkórinishti kózqaras qalyptastyrýǵa, sony negizdeýge baǵyttaldy. Rashıd-ad-dınniń «Jamıat at-taýarıh» atty eńbeginde muńǵul dep jazylǵan ataý aýdarý kezinde sanaly túrde mongol etip burmalandy.

Osylaısha orys tarıhshylarynyń burmalaýynan Shyńǵys hannyń ata tegi – mongolǵa aınaldy. Bul burmalaýshylyq birneshe ǵasyrlarǵa sozylyp barady. Al Shyńǵys han 1227 jyly qaıtys bolǵan­nan keıin úsh jyldan soń Jamal ál-Qar­shı 1230 jyly Shaǵataı hannyń ordasy Almalyqta dúnıege kelgen Jamal ál-Qarshıdiń búkil sanaly ǵumyry Shaǵataı ulysynda ótken edi. Jamal ál-Qarshı týmysy bólek talant, jazýshy ári aqyn, ári tarıhshy, ári arab tiliniń grammatıkasyn zerttegen lıngvıst, fılolog, etnograf, san qyrly ǵulama bolatyn. Bilimdar tulǵa eńbekterin arab-parsy tilderinde jazdy, bul jaǵynan alǵanda, naǵyz bılıngvıst. Ol Shyńǵys han áýletinen taralǵan hanzadalarmen jastaıynan aralas-quralas bolyp ósti, keıin hannyń janynda Qarshyda (Orda) joǵary laýa­zymdy qyzmet atqaryp, danalyǵymen qurmetpen, qo­shametke bólendi. Jamal ál-Qarshıdiń Shyńǵys hanǵa baılanysty málimeti qazaq tarıhy úshin asa mańyzdy. Sebebi Reseı tarıhshylary Shyńǵys handy qalaıda túrik emes, monǵol etip kórsetip, túrik halyqtarynyń tarıhynan atyn múlde óshirip tastaýǵa tyrys­ty. Sonyń saldarynan Reseıge bodan bolǵan túrik halyqtaryna Shyńǵys han­dy naǵyz basqynshy mońǵol dep oqy­typ, oqyrman sanasyna ábden sińirdi. Ǵasyrlar boıy burmalanyp, qaǵıdaǵa aınalǵan shyndyqty qalpyna keltirip, aq pen qarasyn ajyratý ońaı emes. Jańa turpatty bir tutas memleket qu­ryp, túrikterdiń álemde órkenıetke qol jetkizgen halyq ekenin kúreskerlik qyzmetimen dáleldegen alyp tulǵanyń kimnen taralǵanyn bilý mańyzdy másele bolyp qala bermek.

Shyńǵys hanǵa qatysty shyndyqty, aqıqatty tarazyǵa salyp, áli arshyp ala almaı jatyrmyz. Shyńǵys han qurǵan ımperııanyń shynaıy, durys tarıhy alda jazylýǵa tıis dep oılaımyz. Burmalanǵan faktilerdiń jeteginde ketý – Baýkeń aıtqandaı, keleshegimizge kesir bolmaq. Shyńǵys hanǵa baılanys­ty ǵasyrlar boıy seńi buzylmaı kele jatqan ótirikti teriske shyǵaratyn eń uly derek Jamal ál-Qarshı babamyzdyń eńbeginde turǵan joq pa? Uly ámirshiniń bútkil ómiri men adamzatqa etken qyzmeti jóninde Jamal ál-Qarshıdan artyq eshkim de aıta almas. Ǵulama ǵalym Jamal ál-Qarshıdiń Shyńǵys handy moǵol dep jazǵanyna osy ýaqytqa deıin bizdiń zııaly qaýymnyń nazar aýdara almaǵany ókinishti-aq.

Shyńǵys hannyń násiline baılanys­ty talas týdyrmaıtyn eń qundy máli­metti bizge uly babamyzdyń hatqa túsi­rip, qaldyryp ketýi – Shyńǵys handy tanýǵa shynaıy, bultartpas derek kózi ári baǵdarsham bolmaq.

Jamal ál-Qarshı qańly taıpasynan shyqqan tarıhshy, ol qazaq bolǵandyqtan Uly ámirshige baılanysty onyń málimeti talaı talastar kezinde túp qazyq, basty derek bolyp qala bermek.

Shyńǵys hannyń qurǵan memleketi Mońǵol ulysy emes, Eke Moǵol ulysy atalǵan, bul tarıhı qujattarda bar derek. Reseı tarıhshylary Shyńǵys hannyń joryǵyn tatar-mońǵol shapqyn­shylyǵy dep burmalap jazyp keldi. Durysy bul joryq tatar-moǵol joryǵy dep túzetý engizilip, atalýy kerek. Ataq­ty aqyn O.Súleımenov te bul qatelikti túzep, túrik-tatar joryǵy dep jazdy, tarıhı turǵydan alǵanda odan da durysy tatar-moǵol joryǵy bolmaq!

Jamal ál-Qarshı babamyz Shyńǵys han dáýiri kezeńinde ómir súrip, tarıhı aqıqatty jaqsy, jetik bilgendikten de moǵol dep naqtylap jazyp otyr. Moǵol ataýy keıin Shaǵataı ulysynda qurylǵan Moǵolstan memleketiniń (XIV-XVI ǵ.) ataýyna aınalýy zańdylyq edi. Moǵolstanda bılik júrgizgender negizinen moǵoldar boldy.

Zaharaddın Babyr 1527 jyly jeke-jeke knıazdikterge bólshektenip jatqan Úndistandy jaýlap aldy. Jańadan qurǵan onyń memleketi Uly Moǵol ımperııasy ataldy. Osylaısha Moǵol ataýy úshinshi ret memlekettiń aty retinde tarıhta dúnıe júzine málim boldy. О́ıtkeni Babyr da, onymen birge qol astynda júrgen jurty da negizinen moǵoldar bolatyn, demek moǵoldar bizge tabyn, ıaǵnı qazaqtar degen sóz. Uly Moǵol ımperııasy 321 jyl ómir súrdi. Keıin Úndistandy aǵylshyndar jaýlap aldy. Qazaq tarıhynyń bir bóligi úsh ǵasyr saltanat qurǵan Uly Moǵol ımperııasymen baılanysty, munyń ózi uly túrikterdiń Eýrazııa qurlyqtarynda bılik basynda júrgenin de aıqyn dáleldeıdi.

Jamal ál-Qarshı Shyńǵys hannyń urpaǵy Qaıdý ıbn Kıstaıdyń (1301 j. qaıtys bolǵan) qyzmetinde, onyń bı­liginiń bastapqy kezeńi men sońǵy kezinde, ıaǵnı eki ret bolǵan. Qaıdý 1271 jyly Tarazda taqqa otyrypty.Ol jóninde ádil de jomart, jumsaq minezdi, el-jurttyń múddesin túsinetin, musylman peıildi qaıyrymdy han bolǵan dep sıpattama beredi. Qaıdýdyń aqsúıekter men bıliktegi toptardyń arasynda mártebesin joǵary qoıyp kóterip, qurmet tutqanyn, ol 33 jyl handyq etip, 1301 jyly 68 jasynda dúnıe salǵanyn jazady, sonda ol 1233 jyly týǵan bolyp esepteledi.

Qaıdýdyń eń úlken balasy Chapar, 1302 jyly han taǵyna otyrady, Jamal ál-Qarshı mine, osy Chapar bılik etip otyrǵan kezeńde «Ál-Mýlhakat bı-s-sýrahty» jazyp bitiredi.

Shaǵataı hannyń ólgen jyly 642/1244-1245 jyl dep kórsetedi tarıhshy, al bizdegi zertteýshiler Shaǵataı handy 1241 jyly qaıtys bolǵan dep jazady, bul jerde Jamal ál-Qarshıdyń málimeti durys dep sanaımyz.

Qazaqstan tarıhyna qatysty eń kóne mádenı mura bolyp tabylatyn Jamal ál-Qarshıdiń «Ál-Mýlhakat bı-s-sýrah» atty eńbegin M.H.Dýlatı, óziniń «Tarıh-ı Rashıdı» degen kitabynda paıdalandy, uly tarıhshynyń kitap­hanasynda bul eńbektiń qoljazba nus­qasy bolǵan. Alaıda Jamal ál-Qar­shıdiń eńbeginiń de ata jurtyna kesh oralý, sebebi qoljazba nusqalarynyń keshirek tabylýyna baılanysty bolatyn. Aýdarmashylar Sh.H.Vahıdov pen B.B.Amınovtyń málimetinshe «Ál-Mýlhakat bı-s-sýrah­tyń» úsh nusqasy anyqtalǵan.

«Ál-Mýlhakat bı-s-sýrahtyń» bi­rin­shi nusqasy búginde Reseı Ǵy­lym akademııasynyń Shyǵystaný ınstı­týty­nyń Sankt-Peterbýrg fılıalynda (SPB F IV RAN) saqtaýly tur. Qoljazba Samarqandtan 1897 jyly alynǵan. Bul qoljazba nusqanyń shıfri – V-514, atalmysh nusqany 1656 jyly aqpan-naýryzda (djýmadanyń basynda 1066) Sharaf ad-dın ıbn mýlla Nur ad-dın Farhad Ándıjanı kóshirip jazǵan eken. Qoljazba qaǵazynyń ólshemi – 20 h 12,5 santımetr. Mátinniń ólshemi – 15 h 8,5 sm. Qoljazba 55 paraqtan turady. Ár paraqta 15-ten 17 jolǵa deıin bar, qaǵazy shyǵystyki, qara sııa­men jazylǵan, ábden sarǵaıyp ketken. Jazý túri – nastalık. Bul nusqany akademık V.V.Bartold «Týrkestan v epohý mongolskogo nashestvııa» degen eńbegin jazý ústinde derek kózi retinde paıdalanǵan.

«Ál-Mýlhakat bı-s-sýrahtyń» ekin­shi nusqasy da Sankt-Peterbýrgtegi Shyǵystaný ınstıtýtynyń fılıalynyń qorynda S-26 shıfrimen saqtaýly. Bul nusqany ǵylymı is-saparmen júrgen kezinde V.V.Bartold Ferǵananyń Marǵılan qalasynan 1902 jyly Ferǵana oblystyq basqarmasynyń tilmashy Iý.K.Kazbekovten alady. Birinshi nusqa tolyq emes, al ekinshi nusqasy maman­dardyń pikirinshe anaǵurlym tolyq nusqasy bolyp sanalady.

«Ál-Mýlhakat bı-s-sýrahtyń» úshin­shi nusqasy О́zbekstan Respýblıkasy Namanǵan oblysy, Qasansaı qalasynan Rana degen qoljazba kitaptar men an­tıkvar satýmen aınalysatyn kisi­niń qolynan alynǵan. Bul qoljazba nusqa tabylǵan qalanyń atymen «naman­gandyq» dep atalynady. Qoljaz­banyń kólemi – 39 paraq (1a39b). Qaǵazynyń ólshemi 28 h 18 sm; mátin jazylǵan bettiń ólshemi 18,5 h 14 sm. Qara sııa­men jazylǵan. Negizinen nastalık jazý túrimen kóshirilgen. Qoljazba Samarqandtyń aınalasyndaǵy Shıraz aýdany aýmaǵyndaǵy Azızan medre­sesinde 1043/1633-1634 jyly kóshi­rilgen. Qoljazbanyń ár bólimi ár kez­de kóshirilgen, jalpy mátini HIH ǵasyrda qalpyna keltirilgen. Buǵan ar­naıy toqtalyp otyrǵan sebebimiz bar: bizde kóne qoljazbalar qoryn saq­tap kelgen arnaıy mekeme, ne ǵy­ly­mı orda bolmaǵan, sondyqtan Re­seı jáne t.b. elderdiń Ǵylym aka­de­mııasynyń, salalyq ǵylymı-zert­teý ınstıtýttarynyń qol­jazba qorla­ryn­da saqtalynyp kel­di. Alaıda Tash­kent, Dýshanbe sııaq­ty qoljazbalar qoryna ıe bola al­madyq. Bizdiń ata muralarymyzdyń deni shet elderdiń kitaphanalarynda, mýzeılerinde, ǵy­lymı mekemelerinde saqtalyndy, sondyqtan, otarshyldar eń aldymen rýhanı muralarymyzdy qorjyndaryna salyp, eline jóneltýmen bolǵan. Sodan baryp kóne jádigerlerimiz tonaýǵa, talan-tarajǵa ushyrady.

Jamal ál-Qarshı bul ǵalymnyń laqap aty, qarshy mońǵol sózi emes, moǵol (túrik) sózi, han ordasy, saraıy, rezıdensııasy degen maǵynany bildiredi. Babamyzdyń han saraıyn­da jaýapty qyzmet atqa­ryp, keńse­sin basqarǵandyqtan oǵan osy Qar­shy laqap aty qosylyp aıtyla­tyn. Jamal ál-Qarshıdiń eńbegi qa­zaq ta­rıhynyń atasy ǵulama ǵalym M.H.Dý­latıdiń «Tarıh-ı Rashıdı» atty ataqty eńbeginde eki ret atalynýy jaı nárse emes: M.H.Dýlatı Jamal ál-Qarshıdiń arab tilinde jazylǵan eńbegimen jaqsy tanys bolǵan, ári bul eńbektiń qoljazbasy uly ǵulamanyń kitaphanasynda bolǵandyǵynda eshbir kúmán joq. M.H.Dýlatı bul eńbekke «Tarıh-ı Rashıdıdiń» 2-kitabynyń 68 taraýynda toqtalǵan. Bul taraýda «Tarıh-ı jahangýshaıdan» («Álemdi jaýlap alýshynyń tarıhy») úzindi keltiriledi. Parsy tilinde jazylǵan Qoja Ata málik Alaaddın Muhammed Jývaınıdiń atalǵan eńbeginde Mo­ǵolstandy sıpattaıtyn jerinen úzindi alyp, keltirgen. Onda Moǵolstan – shy­ǵysynda Qytaımen, batysynda – uı­ǵyr ýálaıatymen, soltústiginde – Qara­qyz jáne Salıngaı, ońtústiginde – tańǵutpen shektesetinin jazady. Dýlatı osy tórt ólkeden belgili bop turǵany – Qytaı, Qaraqyz jáne Salıngaı, uıǵyr ýálaıaty týraly eshbir belgi joq, ári uıǵyr ýálaıaty qaı jerde orna­lasqany beımálim, belgisiz dep ashyp kórsetedi. Al Tańǵuttyń tarıhı ádebıetterde aty atalady dep eskertip ketedi. M.H.Dýlatı Jamal ál-Qarshıdiń joǵaryda atalǵan eńbegine «Tarıh-ı Rashıdıdiń» 2-kitabynyń 89-tara­ýynda taǵy da toqtalady. Áńgime Saıd hannyń Tıbetke joryqqa attanýyna baılanysty Dýlatı Tıbetke qatysty «Mýdjam ál-býldan», «Jam-ı gıtınamaı», «Mýlhakat-ı as-sýrah» jáne basqa da kitaptarda ózge ólkeler sııaqty baıandalmaǵanyn jazady. Jamal ál-Qarshıdiń «Mýlhakat-ı as sýrah» atty eńbeginde de Tıbetke toqtalmaǵanyna nazar salyp, ózi eńbeginiń, 89,90,91, 92,93,94-taraýlarynda bul ólke­niń tabıǵatyna, geografııalyq orna­lasý jaǵdaıyna, halqynyń salt-sana, turmys-tirshiligine toqtalyp, taǵy­lymdyq sıpattama jasap, aıshyqty áńgime qozǵaıdy. Sóıtip, M.H.Dýlatı qazaq tarıhynda Jamal ál-Qarshıge óziniń álemge keńinen máshhúr bolǵan ataqty eńbeginde alǵash ret ǵylymı baǵa berdi, bul eńbektiń tarıhı mańyzyna oqyrmandar men zertteýshilerdiń nazaryn aýdardy, sebebi atalmysh eńbektiń ǵylymı qundylyǵy zerek babamyzdyń nazaryn aýdarǵan edi.

Jamal ál-Qarshı Farab qalasynan shyqqan ǵalym Ábý Nasr Ismaıl ıbn Hammad ál-Jaýharıdiń 398/1008 jyly jazylǵan, óz zamanynda belgili «as Sıhah» atty arab sózdigine negizdelip daıyndaǵan «as-sıhah» degen arab-parsy sózdiginiń avtory, bul eńbek onyń alǵashqy týyndysy bolyp sanalady. Ál-Qarshı bul shyǵarmamen óziniń ustazy Burhan ad-dınniń kitaphanasynda Qashqar qalasynda tanysady. Ál-Jaýharıdiń «as-sıhah» atty sózdigin eki tilde arab-parsy sózdigi etip qaıta jazyp, ol eńbegin «Qashqar qalasynda 1282 jylǵy 27 mamyrda, safar aıynyń 10-y, seısenbi kúni aıaqtap bitirgen, ál-Qarshı ózi osylaı dep kórsetip ketken. Bul eki tildi sózdiktiń Iran, Úndistanda kóshirilip jazylǵan kóptegen nusqalary bolǵan.

Ál-Qarshı 662/1264-1265 jyly Qashqarǵa qonys tebedi. Qashqar qala­synda ǵalymdy sheıh Shams ál-Afadıl ál-Mýızzı men Býrhan ad-dın Álim ál-Býharı Qashqar sadry ash-Shaıbanıge alyp barady, al onyń balasy Sadaad-dın «as-Sýrahqa qosymshany» jazýǵa keńes berip, túrtki bolady.

Jamal ál-Qarshıdiń geografııalyq aýqymy keń atalǵan eńbegi tarıhymyz úshin qundylyǵy men mańyzy asa joǵary.

Aflaton (Platon), Sýkrat (Sokrat) jáne t.b. elýge jýyq dúnıe júzine málim danyshpandar esimi keltirilgen; sonymen qatar Iran-parsylar eli, Týran-túrikter eli. Túrikterdiń uly qaǵany Afrasıab ıbn Fýshandj ıbn Rýstam ıbn Túrik ıbn Iafıs ıbn Nuh – dep kórsetip, arǵy tegin Nuh paıǵambardan taratady. Biraq Afrasıabtyń túriktiń uly qaǵany (hannan da bıik) ekendigin basa kórsetedi. Týǵan jyly týraly naqty derek bermeıdi, biraq Musa ıbn Imran dáýirinen Súleımen ıbn Dáýit dáýirine deıin ómir súrdi deıdi. Al ál-Bırýnı Afrasıabtyń ata tegin bylaı taratyp jazady: Afrasıab ıbn Býshang (Pashang) ıbn Iıanat ıbn Rıshman ıbn Týrk ıbn Zabanasp ıbn Arshasy ıbn Týdj. Afrasıab Iran patshasy Navzardy óltirip, taǵyn tartyp alady, keıin Turan taǵyn ıelenedi. Afrasıab Qashqarııa oıpatyndaǵy Gýzar jáne Mıngýrıýk qalalaryn salǵan dep ańyz etiledi.

Tarıhshy hám jazýshy, ǵalym, lıngvıst babamyz «Ál-Mýlhakat bı-a-sýrah» degen eńbeginde sonymen qatar, Turannan shyqqan danalar, el bılegen tulǵalar týraly qysqasha málimet beredi.

Turan topyraǵynan shyqqan jetpis­teı oqymysty ǵulama, qaıratkerler týraly 1998 jyly, áli Turandy aıtýǵa batylymyz bara almaı júrgen kezde memleket qaıratkeri A.Asqarov «Uly Turannyń uldary» degen kitabyna Jamal ál-Qarshıdiń ómirbaıany jóninde ocherk jazyp engizipti.

Ǵulama tarıhshy Jamal ál-Qarshıdiń Qazaqstanǵa qatysty mol málimetter jınaqtalyp qamtylǵan Shyńǵys han týraly eńbeginiń bar ekeni málim. Jamal ál-Qarshıdiń osy kitaby jónindegi nazar aýdarar derekti Qazybek Taýasaruly kitabynda keltiredi, ol kisi: «Uran (Maı­qy) zamanyn, onyń turǵylasy Shyń­­ǵysty Jamal baba Qarshı balasy qalpynsha (sol qalpynda - M.Q.) taýa­rıhqa túsirgendikten, men oǵan kóp toq­tal­madym», – dep jazady. Bul eńbek jónin­de basqa eshbir ádebıetterde aıtylmaıdy.

Qazaq topyraǵynan shyqqan ǵulama­lar men oqymystylardy, oıshyldardy tynbaı zerttegen shyǵystanýshy ǵalym Á.Derbisáli Jamal ál-Qarshıdiń «As-sýrah mın as Sıhahynyń» 700 bettik parsy tilindegi qoljazbasyn Kaırdegi «Kitaptar úıiniń» qoljazba qorynan 2000 jyldardyń basynda tapty. Kólemi úlken bul eńbek qazir Á.Derbisáliniń jeke arhıvinde saqtaýly tur. Bolashaqta Shyǵystaný ınstıtýty Jamal ál-Qarshıdiń osy eńbegin qazaq, orys tilderine aýdaryp jarııalaıtyn bolsa, onda mádenı muramyzǵa taǵy da bir asyl dúnıe qosylar edi.

Muhtar QAZYBEK