Makroekonomıkalyq kórsetkishterdiń boljamy naqtylandy

Bıýdjetti naqtylady

Ulttyq ekonomıka mınıstri Á.Qýan­tyrov 2022 jylǵa arnalǵan makro­ekonomıkalyq kórsetkishter men bıýd­jettik parametrler boljamyn naqty­laýdy qaraýǵa engizdi.

Makrokórsetkishterdiń boljamy syrtqy ekonomıkalyq jaǵdaıdy, álemdik ekonomıkanyń damýyn baǵalaý, sonymen qatar munaı naryǵyndaǵy úrdisterdi eskere otyryp naqtylandy. Máselen, jyl basynan beri el ekonomıkasy ósýiniń oń serpini baıqalǵan. Jalpy, ishki ónimniń ósý qarqyny qańtar-aqpan aılarynda 3,5%-dy qurady. Á. Qýantyrovtyń aıtýynsha, geosaıası jaǵdaıdyń shıelenisýine oraı syrtqy ekonomıkalyq jaǵdaıdyń nasharlaýyna baılanys­ty halyqaralyq qarjy uıymdary osy jyly álemdik ishki jalpy ónimniń ósý perspektıvalarynyń tómendeýin kútýde. S&P Global Ratings agenttigi 2022 jyly álemdik ekonomıkanyń ósý boljamyn 4,2%-dan 3,6%-ǵa deıin túsirdi. «Munaı naryǵynda jyl basynan beri munaıdyń Brent markasynyń ortasha baǵasy barreline 98 dollar boldy. Bul rette Dúnıejúzilik qarjy uıymdary 2022 jyly munaı baǵasyn 74-105 dollar aralyǵynda boljap otyr. Osyǵan baılanysty makrokórsetkishterdi naqtylaý ke­zinde munaıdyń ortasha jyldyq baǵa­sy barreline 90 dollar deńgeıinde aıqyn­daldy», dedi Ulttyq ekonomıka mınıstri.

Joǵaryda aıtylǵandardy eskere otyryp, el ekonomıkasynyń ósý boljamy 3,9%-dan 2,1%-ǵa deıin tómendedi. Bul rette nomınaldy ishki jalpy ónim 91,5 trln teńge kóleminde baǵalanýda, bul maquldanǵan boljamnan 4,5 trln teńgege joǵary.

О́ńdeýshi ónerkásiptegi boljamdy kórsetkishter álemde proteksıonızmniń kúsheıýine jáne tarıfterdiń ósýine baılanysty metallýrgııadaǵy óndiriske shekteý qoıý saldarynan 3,5%-dan 2,9%-ǵa deıin tómendetildi. Qurylysta ósim buryn maquldanǵan deńgeıde saqtalady – 3,8%. Aqparat pen baılanysta aqparattyq qyzmetterge suranystyń tómendeýi saldarynan boljam 8,3%-dan 5%-ǵa deıin tómendedi. «Ulttyq banktiń boljamy boıynsha eksport 72,2 mlrd dollarǵa deıin ósedi. Import 40,2 mlrd dollardy quraıdy. Inflıasııa 8-10% dálizde anyqtaldy», dep málimdedi Ulttyq ekonomıka mınıstri.

Túzetilgen makroekonomıkalyq boljamnyń negizinde bıýdjet kiristeri boıynsha boljam naqtylanǵanyn aıta ketý kerek. Respýblıkalyq bıýdjettiń kiristeri 2022 jyly 10 162 trln teńge kóleminde baǵalanady, bul bekitilgen jospardan 955 mlrd teńgege joǵary. Kirister boıynsha negizgi ulǵaıý munaıǵa boljamdy baǵanyń ulǵaıýy jáne AQSh dollaryna teńge baǵamynyń ózgerýi aıasynda baj mólsherlemesiniń artýy esebinen munaıǵa eksporttyq kedendik baj boıynsha, sondaı-aq makroekonomıkalyq kórsetkishterdiń ósýi esebinen korporatıvtik tabys salyǵy boıynsha kútilýde.

Prezıdent qoıǵan mindetterdi iske asyrý jáne respýblıkalyq bıýdjettiń teńgerimdiligin qamtamasyz etý maqsatynda 2022 jylǵa bekitilgen Ulttyq qordan kepildendirilgen transferttiń mólsherin 1 630 mlrd teńgege ulǵaıtyp, 4 030 mlrd teńgege deıin túzetý usynylady.

Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaev 2022 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjetti naqtylaý týraly zań jobasyn tanystyrdy. Naqtylaý sheńberinde Memleket basshysynyń tapsyrmalary, baǵdarlamalyq qujattardyń is-sharalary, makroekonomıkalyq kórsetkishterdiń ózgerýine baılanys­ty shyǵystar, sondaı-aq buǵan deıin qabyldanǵan shuǵyl mindettemelerdi iske asyrýǵa arnalǵan qosymsha qarajat eskerildi. Atalǵan baǵyttar boıynsha bıýdjet shyǵystary 2,7 trln teńgege ulǵaıtyldy. Bıýdjet shyǵystary kelesi kózder esebinen ulǵaıtyldy: bıýdjettiń óz kiristeri – 1,1 trln teńge; Ulttyq qordan kepildendirilgen transfertti ulǵaıtý – 1,6 trln teńge. Prezıdenttiń tapsyrmalaryn iske asyrýǵa qosymsha 1,8 trln teńge baǵyttalady.

E.Jamaýbaev osy bloktyń basym baǵyttaryna toqtalyp ótti.

Birinshi. Halyqtyń tabysyn arttyrý boıynsha jalpy shyǵystary 197 mlrd teńge bolatyn is-sharalardy júzege asyrý. Osy qarajat sheńberinde jastardy qoldaý, óz bıznesin ashý úshin mıkrokredıtter berý, jalǵa alynǵan turǵyn úı úshin tólemniń bir bóligin sýbsıdııa­laý jáne halyqtyń naqty tabysyn arttyrýǵa baǵyttalǵan basqa da mańyzdy is-sharalar qamtamasyz etiledi.

Ekinshi. Azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý jospary sheńberindegi is-sharalar – 238 mlrd teńge. «Qosymsha qarajat agroónerkásiptik keshendi sýbsıdııalaýǵa, kóktemgi egis jáne egin jınaý jumystaryna jeńildikpen kredıt berý kólemin ulǵaıtýǵa jáne aýyl sharýashylyǵyndaǵy basqa da máselelerdi sheshýge baǵyttalady», dedi Qarjy mınıstri.

Úshinshi. Jalpy somasy 476 mlrd teńgege qosymsha shyǵystarmen óńirlerdi damytý. Atalǵan shyǵystardyń negizgi bóligi 271 mlrd teńge nemese 57% batys jáne ońtústik óńirlerdi damytýǵa baǵyttalǵan. «Jalpy alǵanda, naqtylaýdy eskere otyryp, óńirlerge respýblıkalyq bıýdjetten 5,5 trln teńgeden astam qarajat nemese jalpy shyǵystardyń 29,3%-y baǵyttalatyn bolady. Sondaı-aq qosymsha qarajat sheńberinde ınflıasııa dáliziniń ózgerýine baılanysty áleýmettik tólemderdi ındeksteýge arnalǵan shyǵystar kózdelgen. Bul 110 mlrd teńgeden asady», dedi E.Jamaýbaev.

Sonyń nátıjesinde, respýblıkalyq bıýdjettiń parametrleri bylaısha qalyptasty. Bıýdjet túsimderi 15,8 trln teńgeni nemese ishki jalpy ónimge 17,3%-dy quraıdy. Shyǵystar 18,8 trln teńge nemese ishki jalpy ónimge 20,5% deńgeıinde boljanýda. Bıýdjet tapshylyǵy buryn bekitilgen deńgeıde saqtaldy. «Barlyq josparlanǵan sharalar ekonomıka men óńirlerdiń damýyna serpin beredi. Sondaı-aq halyq tabysynyń ósýin qamtamasyz etip, azamattardyń turmys sapasyn jaqsartýǵa tıis», dep túıindedi Qarjy mınıstri.

Máseleni Úkimet basshysy Álıhan Smaıylov qorytyndylady.

Sonymen Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń aqparatyna sáıkes qa­lyp­tasqan jaǵdaıdy eskere otyryp, elimizdiń IJО́ naqty ósimi 3,9%-dan 2,1%-ǵa deıin tómendedi. Nomınaldy IJО́ 91,5 trln teńge kóleminde kútilýde, bul maquldanǵan boljamnan 4,5 trln teńgege joǵary. Boljam boıynsha eksport 72,2 mlrd dollarǵa deıin, ımport 40,2 mlrd dollarǵa deıin artady. Inflıasııa 8-10% dálizinde anyqtalǵan. Respýblıkalyq bıýdjet jobasy, eń aldymen, memlekettiń barlyq áleýmettik mindettemelerin tolyq ári ýaqtyly oryndaýǵa, sondaı-aq qazirgi jaǵdaıda ekonomıkanyń sapaly jáne ornyqty damýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵanyn atap ótken jón.

Qarjy mınıstrliginiń derekteri boıynsha, respýblıkalyq bıýdjettiń kiristeri (transfertterdi esepke almaǵanda) 2022 jyly 10 162 mlrd teńge kóleminde baǵalanady, bul bekitilgen jospardan 955 mlrd teńgege joǵary. Respýblıkalyq bıýdjettiń shyǵystaryn túzetilgen kólemge qatysty 2,7 trln teńgege ulǵaıta otyryp, 18 795 mlrd teńge kóleminde aıqyndaý usynylady.

Premer-Mınıstr respýblıkalyq bıýdjet teńgerimdiligin qamtamasyz etý úshin Ulttyq qordan túsetin kepil­den­dirilgen transfert mólsherine túzetý engi­ziletinin atap ótti. «Qosymsha shyǵystar Memleket basshysy Q.Toqaevtyń bıylǵy qańtar aıyndaǵy, sondaı-aq Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda jáne Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda bergen tapsyrmalaryn iske asyrýǵa jumsalady. Sonymen birge osyǵan deıin qabyldanǵan shuǵyl mindettemelerdi oryndaýǵa baǵyttalady», dedi Á.Smaıylov.

Qarajatty qańtar oqıǵasynan keıin memlekettik múlik pen qalalardyń ınfraqurylymyn qalpyna keltirýge, qarjy-ekonomıkalyq turaqtylyqty qamtamasyz etýge jáne halyqty, bıznes pen ekonomıkanyń naqty sektoryn qoldaýǵa jumsaý josparlanyp otyr.

Balalardy tegin sport seksııalarymen qamtıdy

Úkimet otyrysynda buqaralyq sportty damytý jáne salamatty ómir saltyn qalyptastyrý máselesi qaraldy. Mádenıet jáne sport mınıstri D.Abaev, Densaýlyq saqtaý mınıstri A.Ǵınııat, Mańǵystaý oblysynyń ákimi N.Noǵaev, Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Q.Aqsaqalov, Aqtóbe oblysynyń ákimi O.Orazalın baıandama jasady.

Qazaqstanda orta eseppen halyqtyń 35%-ǵa jýyǵy sportpen shuǵyldanady. Mańǵystaý, Atyraý jáne Aqmola oblystarynyń kórsetkishteri joǵary. Al eń tómengi kórsetkishter Nur-Sultan, Almaty jáne Shymkent qalalarynda tirkelip otyr.

Osyǵan oraı Premer-Mınıstr 2025 jyly sportpen aınalysatyndardyń úlesin 50%-ǵa deıin jetkizý kerek ekenin aıtty. Ol úshin salamatty ómir salty men sporttyń paıdasy týraly keńinen nasıhattalýǵa tıis. Sondaı-aq bul aýrý-syrqaýdyń aldyn alý, sporttyq ınfraqurylymdy keńeıtý jáne buqaralyq sport salasyn qarjylandyrýdy ulǵaıtý sekildi aýqymdy jumysty talap etedi. «Osy maqsatta Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha shamamen 21 mlrd teńgeni kásibı sport túrinen alyp, buqaralyq sportqa qaıta baǵyttadyq. Onyń 6 mlrd teńgesi memlekettik sporttyq tapsyrysty qarjylandyrýǵa jumsaldy. Memlekettik tapsyrys arqyly myńdaǵan bala sport seksııalaryna tegin barýǵa múmkindik aldy. Seksııalarǵa ketetin shyǵyndar bıýdjetten tólenedi. О́tken jyly respýblıka boıynsha 162 myń bala osyndaı múmkindikke ıe boldy. Al bıyl 275 myń bala qamtylady», dedi Á.Smaıylov.

Memlekettik tapsyrys aıasynda sportpen shuǵyldanatyn balalardyń eń kóp úlesi Almaty qalasy men Almaty oblysynda tirkelgen. Ázirge Aqtóbe jáne Soltústik Qazaqstan oblystary kósh sońynda qalyp otyr. Buqaralyq sportqa baǵyttalǵan qarjynyń 4,9 mlrd teńgesi sporttyq ınfraqurylymdardy salýǵa jáne jóndeýge bólindi. Byltyr elimizde 41 deneshynyqtyrý-saýyqtyrý kesheni iske qosylsa, onyń 32-si aýdan ortalyqtary men aýyldyq jerlerde paıdalanýǵa berildi. Aýyldardy sport nusqaýshylarymen qamtamasyz etý máselesi sheshimin taýyp keledi. Tek 2021 jyldyń ózinde 1 833 aýylda sport nusqaýshysy degen shtattyq laýazym engizildi. «2025 jyly árbir tirek aýylda sporttyq is-sharalar men seksııalardy uıymdastyrýǵa jaýapty jattyqtyrýshy nemese nusqaýshy bolady. Deneshynyqtyrýmen jáne sportpen aınalysý úshin sporttyq ınfraqurylym jasyna, turǵylyqty jerine jáne tabysyna qaramastan, barlyq azamattarǵa birdeı qoljetimdi bolýǵa tıis», dedi Premer-Mınıstr.

Úlken sporttaǵy jetistikter buqaralyq sporttan bastaý alatynyn aıta ketken jón. Sportpen shuǵyldanatyn balalardyń qatary kóbeıgen saıyn kásibı sportqa barǵysy keletinderdiń sany da arta túsedi, deni saý, qýatty ulttyń negizin qalyptastyrady. Bul salany damytý qaǵıdattary men tásilderi deneshynyqtyrý men sportty damytýdyń 2025 jylǵa deıingi tujyrymdamasynda kórinis tabady. Osyǵan baılanysty Á.Smaıylov Mádenıet jáne sport mınıstrligine Bilim jáne ǵylym mınıstrligimen jáne ákimdiktermen birlesip, jergilikti bıýdjetten qosymsha qarajat bólý arqyly balalardy tegin sporttyq seksııalarmen qamtýdy ulǵaıtýdy tapsyrdy. «Mádenıet jáne sport mınıstrligi Bilim jáne ǵylym mınıstrligimen jáne ákimdiktermen birlesip, bıylǵy 1 shildege deıin sporttyq ınfraqurylym joq eldi mekenderde olardy salý josparyn qabyldasyn», dedi Premer-Mınıstr.

О́z kezeginde Densaýlyq saqtaý mınıstr­ligine Ulttyq ekonomıka, Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstr­likterimen jáne ákimdiktermen birlesip, salamatty ómir saltyn qalyptastyrý men aýrý-syrqaýdyń aldyn alý sharalaryn nasıhattaýdy kúsheıtý tapsyryl- dy.