Sheteldik azyq-túlikti shekteý kerek. Bul – otandyq tamaq ónerkásibi ókilderiniń talaby! Aınalamyzda oryn alyp jatqan túrli ahýal olardy aıryqsha alańdatyp otyr. Sol sebepti sala ókilderi Úkimetke otandyq óndirýshilerdi qoldaýǵa baǵyttalǵan sharalar keshenin usyndy. Statıstıkalyq derekterge nazar aýdarsaq, ishki naryqta otandyq tamaq óndirýshilerdi alańdatatyndaı jaǵdaılar joq emes.
«Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy Agroónerkásiptik keshen jáne tamaq ónerkásibi departamentiniń dırektory Erbol Eseneevtiń málimetinshe, 2021 jyly azyq-túlik ımporty shamamen 4,9 mlrd dollardy quraǵan. Elimizge ákelingen azyq-túlik ónimderiniń jartysynan kóbi Reseıge tıesili. Máselen, irgedegi kórshimizden 300 mln dollarǵa konfet pen pechene, 200 mln dollarǵa qant ımporttap otyr.
– Qazir otandyq bıznes qıyn kezeńdi bastan keship jatyr. Sondyqtan bızneske qoldaý kerek. Bul eldiń azyq-túlik qaýipsizdigi úshin de mańyzdy. Sońǵy aılardaǵy jaǵdaılar azyq-túlik naryǵymyzdyń ımportqa táýeldi ekenin anyq baıqatty. Kólik baılanysyna, saýda qatynasyna syzat túsip edi, naryq ta teńselip ketti. Syrtqy faktorlarǵa dál osylaı táýeldi bolǵan soń «bolashaqta ózimizdi azyq-túlikpen qalaı qamtamasyz etemiz, nemen qorektenemiz?» degen saýal da ózekti bola tústi. Mercedes pen Toyota shyǵara almasaq ta, syrttan ımporttalatyn azyq-túliktiń úlesin tómendetýge úles qosa alatyn kompanııalar barshylyq. Mine, solardy qoldaýǵa tıispiz, – deıdi Erbol Eseneev.
Onyń aıtýynsha, kez kelgen ımport valıýta baǵamyna baılaýly. Ony sońǵy ýaqytta turǵyndar da anyq sezindi. Mysal retinde qant baǵasynyń sharyqtap, defısıttiń oryn alǵanyn aıtýǵa bolady. Mundaı qıyndyqtan shyǵýdyń birden-bir joly – otandyq ónimdi qoldaý. Bul rette el turǵyndarynan da patrıottyq talap etiledi. О́ıtkeni otandyq ónimdi satyp alý arqyly óz óndirisimizdiń damýyna úles qosamyz.
– Jergilikti kompanııalardyń naryqta jumys isteýi úshin jaqsy jaǵdaılar jasaý, saýda jelilerin otandyq tamaq ónimderin qoldaýǵa jáne dáripteýge tartý birinshi kezektegi mindetke aınalýy kerek. Azyq-túlik salasy tıimdi memlekettik retteýdi qajet etedi. Onda da otandyq óndirýshilerdiń múddesine basymdyq berilýi kerek. Azyq-túlik óndirisi – strategııalyq sala. Álemdik turaqsyzdyq pen logıstıkalyq baılanystardyń úzilýi jaǵdaıynda onyń mańyzy tipti arta túsedi. Ázirge salanyń damýyn memleket tarapynan durys kóńil bólinbeýi kórshi elderdiń tamaq ındýstrııasynyń alyptarymen teń emes básekelestik tejep otyr, – deıdi «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń departament dırektory.
Qazaqstan Sút odaǵynyń basshysy Vladımır Kojevnıkovtiń pikirine qaraǵanda, ónimdi shyǵarýǵa basymdyq berý azdyq etedi. Ony satýǵa da kóńil bólý kerek.
– Bizdiń óndirýshiler ónimniń negizgi kólemin iri saýda jelileri arqyly satady. Degenmen, óndirýshilerdiń ónimderin sýpermarket sórelerine shyǵarý ońaı emes. О́ıtkeni olardyń naryqtyq ekonomıkanyń 30 jylynda qalyptasqan óz zańdary men erejeleri bar. Saýda jelileri úshin jetkizýshilerdi tańdaýdaǵy basty krıterıı – sapa emes, satyp alý baǵasynyń tómendigi. Jeliler úshin bastysy ónimdi arzan baǵamen alý. Osynyń saldarynan qazaqstandyq sapaly ónimder dúken sórelerine múldem qoıylmaýy múmkin.
Otandyq saýda jelilerindegi ónimniń jartysynan kóbi ımporttyq taýarlarmen tolyp tur. Osyny retteý kerek. Máselen, Reseıde durys jolǵa qoıylǵan memlekettik retteý saıasatynyń nátıjesinde saýda jelileri assortımentiniń 80 paıyzy jergilikti kompanııalardyń ónimderinen turady. Damyǵan elderde óz óndirýshilerine qolaıly jaǵdaı usyný tájirıbesi bar. Bul degenimiz – sórelerden jaqsy oryndar berý, mindetti túrde esep aıyrysý úshin qosymsha oryndar usyný, satylǵan taýarlar úshin jyldam aqy tóleý jáne otandyq taýarlardy ilgeriletý. Bizge de osyndaı tájirıbeni engizý qajet. Áıtpese, ishki naryqtaǵy otandyq azyq-túlik ónimderiniń úlesi azaıa bermek. Budan eldiń azyq-túlik qaýipsizdigi zardap shegedi, – deıdi Vladımır Kojevnıkov.
Onyń aıtýynsha, jergilikti saýda jelilerine kirý úshin otandyq óndirýshiler shyǵynǵa ushyraıdy. Al ónimderin tómen baǵamen satsa, otandyq óndirýshiler jańa jabdyqtardy satyp alýǵa, jańǵyrtýǵa, jańa ónimder óndirisin ıgerýge jumsaıtyn tabys taba almaı qalady. Damý úshin óndiristiń mindetti túrde tabysty bolýy kerek ekeni dáleldeýdi qajet etpeıtin aksıoma.
– Tutynýshylyq patrıotızmge tárbıeleý, otandyq ónimderdi tutynýdyń paıdasy men artyqshylyqtaryn túsindirý jumystaryn jandandyrý qajet. El turǵyndaryna sapaly jáne básekege qabiletti otandyq ónimderdi satyp ala otyryp, óz ómirin jaqsartýǵa úles qosatynyn túsindirý mańyzdy. Tutynýshylar jergilikti kompanııalar shyǵarǵan ónimderdi satyp alý arqyly el ekonomıkasynyń damýyna úles qosady. Bul dollar baǵamyna táýeldiliktiń tómendeýine, el bıýdjetine túsetin salyq túsimderiniń ósýine, otandyq óndiristiń damýyna, jańa jumys oryndarynyń qurylýyna jol ashady. Sonymen qatar jergilikti ónimder ımporttyq taýarlarǵa qaraǵanda jańa, tabıǵı ári paıdaly bolatynyn eskerý kerek, – deıdi Qazaqstan Maı jáne toń maı odaǵynyń prezıdenti Konstantın Nevzorov.
Búginde otandyq tamaq ónerkásibi ındýstrııasynda 2,5 myńnan astam kásiporyn jumys isteıdi. 2021 jyly olar 2,2 trln teńgege azyq-túlik ónimderin óndirdi. Qazaqstan úshin tamaq ónerkásibi – ulttyq qaýipsizdiktiń strategııalyq mańyzdy quramdas bóligi. Sondyqtan atalǵan sektordyń damýy ulttyq ekonomıka úshin mańyzdy. Demek, bizge damyǵan elderdegideı otandyq ónimdi saýdalaý úshin basym jaǵdaılar jasaýdy kózdeıtin tamaq ónimderin óndirý men ótkizýdiń zamanaýı baǵdarlamasyn ázirleý qajet. Sala ókilderiniń negizgi oıy da osy.