Zaman – aýyr. Alda ne bolaryn, taıǵa tańba basqandaı kim aıtpaq?! Árkimdi zaman súırep júr. Qıyny sol, sol zamandy kim bılemek?! Zamandy bıleı alatyn tulǵa bar ma?! Aýyr saýal. «Tulǵa» dep kezinde tamsandyrǵandar, ýaqyt tezine shydamaı, sanadan shyǵyp qalýda.
Biraq ómirden múldem túńilmeı, barǵa razy bolý musylmandyq. Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń «Jańa Qazaqstan: Jańarý men jańǵyrý joly» atty Joldaýyn tyńdap, oqyp, oı-talqysyna salyp, táýbe deısiń.
Joldaýda keleshekke jol ashatyn múmkindikter baıandalǵan. Ol aldymen partııa qurylysyna qatysty keleli másele. Tyń, tipten, batyl sheshimder.
Prezıdenttiń partııadan tys bolýy arman edi... Oryndaldy.
Amerıkanyń bir prezıdenti aıtyp, odan keıin basqalary qaıtalaǵan sóz bar. «Men, Amerıka prezıdentimin jáne árbir amerıkalyqtyń prezıdentimin» degen.
Mine, osy bıik oıdy Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev iske asyrdy.
«Prezıdent óziniń ókilettigin atqarý kezeńinde partııaǵa músheligin toqtata turýǵa mindetti ekenin zań júzinde resimdeýdi usynamyn. Bul norma saıası básekeni arttyryp, barlyq partııanyń damýyna birdeı jaǵdaı jasaıdy. Osylaısha, biz elimizdiń bolashaqtaǵy kóshbasshylaryn negizgi saıası ınstıtýttardy ózine baǵyndyryp alýǵa qumar bolýdan saqtaımyz. Dál sol sııaqty, Ortalyq saılaý komıssııasynyń, Esep komıteti men Konstıtýsııalyq keńestiń tóraǵalary jáne músheleri mindetti túrde partııadan shyǵýy kerek degen normany da zańnamaǵa engizgen jón.
Barlyq ókilettikti bir qolǵa shoǵyrlandyrǵan ortalyqtaǵy jaǵdaı aımaqtarda da qaıtalanatynyn kórip otyrmyz. Sol sebepti ákimder men olardyń orynbasarlaryna partııa fılıaldarynda da laýazym ıelenýge zań júzinde tyıym salý kerek. Mundaı sheshimder kóppolıýsti partııalyq júıe qalyptastyrýǵa múmkindik beredi», dedi Memleket basshysy.
Prezıdent bir partııa adamy emes, ol barlyq partııaǵa ortaq. Ol kúlli qazaqtardyń jáne ár qazaqtyń Prezıdenti. Prezıdenttiń solaı bolýy qazaq eliniń baqyty emes pe? Meniń Prezıdentim deý ár adamǵa qýat ári senim bermek. Ádette Memleket basshysyna kúdik pen senimniń qatar júretini bar. Árbir qazaq Prezıdentine kúdikpen emes, úmitpen qaraıtyny tabıǵı jaǵdaı. Joldaýda partııa qurýǵa zań júzinde erkindik berilgen. Bul múmkindikke óris ashyldy degen sóz. Prezıdent keń tynysty saıasatqa jol bastaǵan. Azamattardyń belsendiligine múmkindik ashqan. Osy múmkindikti paıdalana bilý, ol da osal sharýa emes.
Alda tartysy mol dáýir bastalmaq. Ol eski men jańanyń tartysy. Mundaı jaǵdaıda neshe qıly oqıǵalar oryn alyp, tipten túsiniksiz jaǵdaılar da týyndaýy yqtımal. Majorıtarlyq júıege múmkindik berý, Prezıdent aıtqandaı, tyń tulǵalar qalyptasýynyń mektebi bolmaq.
Joldaýdy oqyp otyryp, qala, aýdan jáne ókiletti organdar basshylarynyń partııadan tys bolýyn zańmen bekitý naǵyz lıberaldyq-demokratııalyq úrdiske múmkindik berý.
* * *
Múmkindik degenimiz áli oryndalǵan is-shara emes, alda oryndalatyn jaǵdaılarǵa qatysty. Ár jaǵdaıǵa daıar bolý – el bolý degen sóz. Ýkraına eliniń basyna túsken jaǵdaı-taǵdyr bizge, ár qazaqqa myqtap oı salady-aý deımin. Eldik múddeni bıik qoıatyn azamattar, meniń usynystarymdy sanalarynda salmaqtap, tarazylaıdy-aý degen nıettemin. Anyǵynda, etek-jeńimizdi áli jıyp úlgermegen halyqpyz. Sondyqtan Qazaq eliniń soltústik óńirleri týraly myqtap oılanýymyz qajet-aq.
Meniń aıtpaǵym, «jaqsy zamandarda» qalyptasqan keıbir jaǵdaılardy túbegeıli ózgeriske túsirgen durys bolar ma eken?! Aqyldasaıyq. Oılanaıyq. Asyqpaı sheshimge keleıik. Mysaly, Abaı oblysy bolyp qurylǵan aımaqqa nesine Ádebıet jáne óner ınstıtýtyn ornalastyrmasqa. Ahmet Baıtursynov kezinde «Qazaqtyń bas aqyny» degen Abaı atynda oblys qurý ıdeıasyn Prezıdent usyndy, jurtshylyq qoldady. Endeshe, Abaı dástúrin jalǵastyryp, osy jańa óńirde Ádebıet pen óner ınstıtýty qanat jaısa, nesi min?! Bul, kerisinshe, asa kórnekti qalamgerler shyqqan aımaqty odan saıyn baıyta túsip, Abaı oblysynyń kórkine kórik qospaq. Abaı oblysy dep atalatyn óńirde, ókinishke qaraı, ádebı jáne mádenı úrdister toqyrap qalǵan. Olardy jandandyrý úshin tyń kúsh qajet nemese soltústik aımaqta saıası-etnostyq máselelerdiń sheshimi kúrdeli. Aımaqqa ıntellektýaldyq qýat qajet. Petropavl óńirinde arnaıy ıdeologııalyq qyzmet atqaratyn ınstıtýttar joqqa tán. Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń Petropavl óńirinde qyzmet atqarýy qazaq eliniń keleshegine, onyń tutastyǵyna, yntymaqtastyǵyna jáne qaýipsizdigine kóp járdem berer edi.
Qostanaı óńirine Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty qonys aýdarsa degen tilek bar. Qostanaı, Petropavl óńirlerindegi qazaq tili máselesi asa ózekti. Mamandanǵan ınstıtýttyń yqpaly bul óńirge asa qajet.
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty jáne S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıteti Petropavl óńirinde qyzmetterin bastasa qandaı ǵanıbet. Saıası jaǵynan bul óte durys sheshim bolar edi. Másele shekaralyq aımaqtarda qordalanǵan. Bul memlekettik, ulttyq qaýipsizdik máselesi.
Stýdentterdi bir jerge shoǵyrlandyrý durys tájirıbe emes. Oblystardy órkenıettik ortalyqtarǵa aınaldyrý maqsatynda stýdent jastardyń óńirlerde teń ornalasqany Qazaq eliniń keleshegine qyzmet etetin jaǵdaı.
* * *
Jańǵyrý únemi jańashyldyqty talap etedi. Jańǵyrý – jańarý. Bul partııa máselesine asa qajet.
Partııaǵa jasy kelgenderdi qabyldaýdyń esh qajeti joq. Partııa – jastardiki bolýy tabıǵı jaǵdaı. Qazaq qyryqta qamal alady deıtin, ıaǵnı negizinen qyryq jastaǵylar partııasy bolǵany jón.
Jańa sóz jastardiki. Jastarǵa jol ashý qajet! Maǵjan aqyn «Men jastarǵa senemin» – degende óz zamanyndaǵy jas tolqyndy aıtqan. Búgingi tolqyn jastar qandaı.
Jastar tolqyn-tolqyn. Resmı turǵyda jastar dep on tórt jas pen otyz jasqa deıingilerdi aıtady. Ol da durys shyǵar, alaıda jastardy saıası, áleýmettik, mádenı jáne demografııalyq qundylyqtar júıesine oraı bylaısha jikteımin.
Birinshi tolqyn qyryq pen elý jas aralyǵyndaǵylar. Men bulardy «qola urpaq» ókilderi deımin. Qazaqtyń qyryqta qamal alady deıtinderi osy jas shamasyndaǵylar. Bul jaǵdaı Ýkraınada ótken saılaýda aıqyn kórindi, bılikke jasy qyryqtan jańa asqan azamat keldi. Demek, osy jastaǵy azamattardy qaqpaılamaı, olarǵa óris ashqan jón. Bul jastaǵylardan elge paıdaly áser koeffısıenti kóp.
Ekinshi tolqyn otyz jastan qyryqqa deıingiler, men bul jastaǵylardy «kúmis urpaq» deımin. Qazaqtyń taǵy da aıtqan ataly sózi bar, «otyzda orda buzady» degen. Bul urpaqta qýat eresen mol, demek Paıdaly Áser Koeffısıenti (PÁK) de mol. Keleshek-resýrs osy otyzdaǵylardan shyqpaq.
Úshinshi tolqyn, jıyrma jastan otyzǵa deıingiler, bulardy «altyn urpaq» deý oryndy. PÁK – bul jastaǵylarda orasan, tek baǵyttaı, baǵdarlaı, baýlı bilý qajet. Bular táýelsizdik qurdastary, bular HHI ǵasyr azamattary.
Tórtinshi tolqyn, ómirge enip jatqan bóbekterden bastap, jıyrma jasqa deıingiler. Bular «brıllıant urpaq» bolmaq. Bulardyń paıdaly áser koeffısıenti orasan mol. Osy urpaq bılikke jetkende, at jalyn tartyp azamat bolǵanda qazaq eli buryn bolmaǵan keremet jaǵdaıǵa ótedi, tamasha ǵumyr keshedi.
* * *
Jastar jáne qundylyq degende taǵy birer aıtar másele bar. Ol jastardyń mádenı-baǵyt yntalarynda. Qazaq eliniń jastary bul baǵytta birtekti emes.
Birinshiden, qazir batysshyl baǵyttaǵy jastar tolysyp keledi, olardyń tili de, mádenıeti de aǵylshyn. Bala jasynan, tipten balabaqshadan aǵylshyn tárbıesinde bolǵan jastardyń dinı sezimderiniń ózgeshe bolýyna da tańǵalýǵa bolmaıdy. Bárimizge belgili aǵylshyn tilimen prostestanttyq tárbıe birge. Sonda nátıje ne bolmaq? Balalaryn, nemerelerin osylaısha tárbıelep oqytýdy órkenıettik dep túsinetin qazaq ata-analar qanshama. Aǵylshyn tilindegi arnaıy orta mektepti támamdaǵandar, árıne oqýlaryn ári qaraı Anglııada, Amerıkada jalǵastyrmaq. Sóıtip qazaq jastarynyń túısik-sezim-sanalaryna bógde mádenıet meılinshe sińe bermek. Olarǵa ulttyq ortadan aǵylshyn tilindegi orta jaqyn bola bermek.
Ekinshi arab tili jáne ıslam dini negizindegi biryńǵaı musylmandyq baǵytqa burylǵan jastar da bar. Olar úshin ulttyq qundylyqtardan arab tilindegi qundylyqtar jaqyn. Bul aıtarlyq másele.
Úshinshi baǵyt, orys tili jáne mádenıeti negizinde tárbıe, bilim alǵan qazaq jastary. Olardyń deni qazaqsha sóılemeıdi. Qazaq tilin óli tilder qataryna qosatyndary da bar. Qazaq tili turmystyq til, ol tilde ǵylym, tehnıka, tehnologııa bolýy múmkin emes deýshiler de shyǵýda. KSRO quramynda bolǵanymyzda mundaı kózqaras ústem boldy, al táýelsizdik jyldary ózgerýi kerek edi, olaı bolmaı tur. Bul qaýipti.
Tórtinshi baǵyt, bul kúnnen-kúnge kúsheıe beretin qytaı tili negizinde jat tárbıe. Qundylyqtar júıesi qytaı qundylyqtar júıesimen básekege túskende, qalaı bolaryn boljaý qıyn.
Besinshi baǵyttaǵy jastar, ol ózimizdiń tól mádenıetimizben, ana tilinen sýsyndap kele jatqan dástúrli tárbıe keńistigindegi jastar. Bular qazaq eliniń irgetasy, búgini jáne keleshegi. Olardyń jastardyń ishinde úles-salmaǵy basym bolsa kerek. Osy máselede sosıologııalyq zertteýler qajet-aq!
Osy bes baǵyttaǵy jastar arasynda aýytqýda, tolqýda, oılanýda, izdeniste júrgender bar, olardyń da qanshama ekenin naqty aıtý qıyn.
Osy máseleni nege arnaıy sóz etip otyr deısiz ǵoı, aıtaıyn. 1926 jyly dúnıeden ótken arab Halel Jebran degen sýretshi-oıshyl bolǵan. Sol kisiniń kezinde qazir búlinip jatqan Sırııa týraly aıtqany bar. «V Sırıı, naprımer, vse obrazovanıe kak mılostynıa polýcheno ot Zapada, ı do sıh por my edım hleb etoı podachkı, kak golodnye ı alchýshıe. Etot hleb pozvolıaet nam jıt, no, darýıa jızn, on neset odnovremenno ı smert. Daet jızn, potomý chto býdıt nashı dýhovnye sıly ı vlıvaet svejýıý strýıý v nashı ýmy, ýbıvaet, potomý chto razobshaet nashı myslı, oslablıaet edınstvo, rastorgaet soıýzy razedınıaet soobshestva. Ved strana nasha prevratılas v nebolshıe kolonıalnye terrıtorıı, raznye po harakterý ı sklonnostıam. Kajdaıa kolonııa prıvıazana k odnoı ız zapadnyh nasıı, jıvet pod ee znamenem ı vospevaet ee dostoınstva ı slavý. Iýnosha, vkýsıvshıı nemnogo naýkı v amerıkanskoı shkole, legko prevrashaetsıa v doverennoe lıso Amerıkı. Iýnosha, ıspıvshıı glotok naýkı v ıezýıtskoı shkole, stanovıtsıa poslannıkom Fransıı. Iýnosha, nadevshıı rýbashký, sshıtýıý ız materıı rýsskoı shkoly, delaetsıa predstavıtelem Rossıı. I tak dalee: kajdaıa shkola kajdyı god vypýskaet svoıh predstavıteleı. Samoe ıarkoe dokazatelstvo togo, kak daleko v nastoıashee vremıa zashlı razlıchııa vo vzglıadah ı ýstremlenııah, daet vopros otnosıtelno polıtıcheskýıý býdýshego Sırıı».
Halel Djebran dıagnozdy dóp qoıǵan, Sırııa búlindi. Nege? Til birligi bolmady. Sol zamanda Sırııada kim Halel Djebrandy tyńdady. Qandaı derttiń bolmasyn emi bar. Sóz rýhanı dert týraly bolǵanda oılanyp, tolǵanyp atqaratyn is kóp. Sırııadaǵy oryn alǵan qaýiptiń aldyn alý úshin elimizde qazaqtyǵymyzdy nyǵaıtýymyz qajet. Bes baǵyttaǵy jastardy biriktirip, bir tilde sóıleıtin eldiń azamattary etip toptastyrý asa qajet.
Qazaq tili – ulttyq ıdeıa!
* * *
Bizdiń urpaq kóp sóz aıtty. Keregi de, qajeti joǵy da boldy. Paıdalylary da, zalaldylary da boldy. Endigi sóz – jastarda. Minber – jastardiki. Aqyl zamanmen tolysatyn – fenomen. Qyryqtan bergi jastar – aqyldylar, sebebi zamandary solaı, jańa sóz solardiki...
Másele sabaqtastyqta. Sabaqtastyq jalǵasý, jiptiń úzilmeýi. Bul durys qaǵıda. Sonymen qatar sabaqtastyq ishki mazmuny bar, onyń mánisi mynada. Sabaqtastyq bolýy úshin synshyldyq qajet. О́tkenge synı kózqaras qajet, sonda neniń sabaqtas ekenin anyqtaı alasyz. Sabaqtastyq ánsheıin rettik san emes, ol evolıýsııa, ol ózgeris, ol eskiden jańaǵa ótý. Sonda eskiden neler ótýi kerek, neler ótpeı qalýy kerek degen saraptamasyz naǵyz sabaqtastyq bolýy múmkin emes.
* * *
Bárimizge qatysty áńgime. Naryqty bildik, naryqtyq qatynastarǵa endik dep bir marqaıdyq. Ol jaqsy. Naryqtyq qatynastaǵy elder qataryna qosyldyq. Alaıda biz naryqtyq qatynastarǵa Eýropa elderinen kesh endik jáne de avtorıtarlyq sosıalıstik júıeden kelip, ózimiz taǵy avtorıtarlyq júıe quryp aldyq. Osyndaı jaǵdaıda qoǵamnyń dertterinen arylý múmkin be degen saýaldy ózimizge qoıýymyz kerek sekildi.
Aıtarym, naryqtyq qatynastarǵa ábden engen elder, onyń bar paıdasyn kóre otyra, endi naryqtyq kemshiligin sezip, bilip, tanyp aıta bastaýda. Sirá, bul taqyrypty qozǵaý bizge erterek kórinedi, alaıda másele baryn bilip qoıǵan jón. Aıtalyq, Nobel syılyǵynyń laýreaty, amerıkalyq ekonomıst Pol Krýgman bylaı deıdi: «Naryq ekonomıkasynyń zańdylyǵy boıynsha, bir adamnyń shyǵyny – ekinshi adamnyń tabysyna aınalatyny belgili aksıoma. Biraq bılik basyndaǵy keıbir saıasatkerler bul zańdylyqty jete túsine bermeıdi. Demek, ekonomıkalyq daǵdarystar men repressııalardyń keıbir sebepteri saıasat tizginin ustaǵandardyń áljýaz ekonomıkalyq doktrınalarynan týyndaıdy».
Sheteldik ekonomısterdiń bir parasy ekonomıkany adamgershilikten (moraldan) tys qaramaýdy aıtady. Ekonomıka adamgershilik uǵymy degen tezıs úılesimdi. Máseleni qalaı qoısań da biz báribir adam múddesine orala beremiz. Ekonomıka adamǵa emes, kerisinshe adam ekonomıkaǵa táýeldi bolmaǵany tabıǵı túsinik. Adam múddesi degen memlekette kedeıler men baılardyń arasy alshaq bolmaýy degen maǵyna bermek. Áıgili «Koeffısıent Djını» sony aıǵaqtamaı ma? Baılyq bir paıyz adamdardyń qolynda bolsa, toqsan toǵyz paıyz adamdardyń kúni ne bolmaq, mine, naryqtyq ekonomıkanyń asa qaýipti saldary.
Qazaq elindegi kedeıler men baılar araqatynasy qandaı?
Ar, uıat, namys degender bizdiń elde ekonomıkalyq uǵymdarǵa aınaldy ma? Bul jaıynda ekonomıster ne deıdi?
Bireýdiń baı bolýy kópshiliktiń kedeı bolýyna tikeleı qatysty bolsa ne bolmaq? Saýal ekonomıst mamandarǵa.
Dástúrli qazaq qoǵamynda kedeılik pen baılyq dástúrmen rettelip otyrǵany ekonomıkalyq tájirıbe emes pe eken?!
* * *
Ekinshi Respýblıka degen sózdi qulaǵym shalyp qaldy. Jaǵymdy jańalyq deýge bolady. Bul Prezıdenttiń aýzynan shyqqan sóz. Árıne, sózdiń mánin aıtýshy biledi. Birinshi respýblıka ótken tájirıbe.
Ekinshi Respýblıka jáne Jańa Qazaqstan degen uǵymdar maǵynasy bir deýge de bolar, biraq ózgeshe de aıtýǵa bolady.
Men úshin Ekinshi Respýblıka salıqaly uǵym. Memlekettik hatshy Erlan Karın aıtqandaı, Ekinshi respýblıkanyń ózine tán Konstıtýsııasy bolýy kerek. Tyń Konstıtýsııa qabyldaý eldiń, memlekettiń, qoǵamnyń túbegeıli ózgerisi. Ekinshi respýblıka jańa túsinikterdi jáne uǵymdardy qajet etedi. Respýblıka degen memlekettiń túri, olaı bolsa, memlekettik basqarý jańa talaptardy qajet etip otyrǵany túsinikti. Áleýmettik jelilerdi muqııat qarap otyrsaq, «Qańtar oqıǵasynan» keıin azamattyq sanaǵa tyń ózgerister engenin ańǵaramyz. Jurt pikirimen kelispeske amal joq.
2021 jyldyń jeltoqsanynan «Qańtar oqıǵasy» oryn alǵan merzim arasynda qazaq halqy myqtap ózgeriske tústi. Ol ózgeristerge saı, azamattarǵa jańa múmkindikter usynýymyz kerek edi. Ol múmkindikter Joldaýda jan-jaqty qamtyldy jáne de sapaly ózgeris «Ekinshi respýblıka» degen uǵymmen anyqtalady degen oıdamyn. Biz, ádette, áleýmettik paradıgma degendi jıi qoldanamyz. Anyǵynda, áleýmettik paradıgma kóp iske muryndyq bola almaıdy. Bizge keregi ózgerister aǵyny. Sol aǵynǵa saı basqarý formalary men túrleriniń tyń arnadan ósip shyǵýy turaqty evolıýsııa. Respýblıka – saılaý arqyly únemi ózgerip otyratyn memlekettiń basqarý formasy.
«Birinshi respýblıka» – ótken tarıh. Alaıda onyń qyzýy áli basylmaǵan. Birinshi respýblıka biz júrip ótken tájirıbe. Negizinen, teris tájirıbe. Birinshi respýblıkanyń saıası júıesi avtorıtarızmge negizdelgen bolatyn. Sýperprezıdenttik ıdeıa lıberaldyq-demokratııalyq úrdisterge múmkindik bermedi. Qoǵam «qazan ishinde» qaınady. Aqyry, ol «Qańtar oqıǵasyna» apardy. Oılaımyn, «Qańtar oqıǵasy» Birinshi respýblıka men Ekinshi respýblıkanyń mejesi.
Prezıdentimizdiń «Ekinshi respýblıka» týraly Almatyda Naýryz merekesinde jurtshylyq aldynda bildirgen pikiri qulaqqa jaǵymdy. «Ekinshi respýblıka» degen sózdi estip, sanamda rızashylyq sezim ornyqty. Qazaq «Tańdaǵy tamaq – Táńirden» deıdi, alaıda jatymdy, jarasymdy sózderdi Memleket basshysy aýzynan estı berý bolashaqqa bastaıtyn yrys demekpin.
* * *
Joldaýda MÚMKINDIK týraly jaqsy jazylǵan. Men, metaforaǵa malynyp, ÚMIT ShAMYN jaǵyp qoıdym!..
Ǵarıfolla ESIM,
akademık, abaıtanýshy