О́tinishterdi qaraý: talap pen tártip

Brıfıngte eki máseleni – sot akti­le­ri­ne shaǵymdanýdyń prosestik tártibi jáne sottarda azamattardy qabyl­daý máseleleri týraly baıandaǵan N.Sháripov shaǵymdardy, ótinishhattardy, nara­zy­­lyq­tardy qaraý tártibi is júrgizý ko­deks­­­te­rinde naqty jazylǵanyn aıtty.

Qazaqstanda qoldanylatyn sot isin jú­r­gizýdiń tórt túri boıynsha óndiris­ter­di qylmystyq prosestik, Azamattyq prosestik, Ákimshilik rásimdik jáne Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly ko­dek­ster retteıdi. «Sotqa is túsken kezde olardy kompıýter kezdeısoq tańdaý ádis­imen sýdıalar arasynda avtomatty túr­de bóledi. Sot tóraǵalarynyń da, sýdıa­lardyń da naqty isti «kerekti» sýdıaǵa berýge múmkindigi joq. Osy qa­tań tártip isti odan ári qaraý barysynda, apellıasııalyq, kassasııalyq tártipte bolsyn qatań saqtalady. Shaǵymdar men ótinishterdi, narazylyqtardy qaraý tár­tibi prosestik kodeksterde naqty belgilengen», dep túsindirdi spıker.

«Isti aldymen birinshi saty, ıaǵnı aýdan­dyq sottar qaraıdy. Iske tarap­tar shaǵymdanǵan jaǵdaıda ony apel­lıa­sııalyq deńgeıde oblystyq sottar qa­raıdy. Keıin shaǵym kassasııaǵa, ıaǵnı Joǵarǵy sotqa túsedi. Eger azamat kas­sa­sııa­nyń sheshimimen kelispese, onda onyń taǵy da 2 múmkindigi bar. Bi­rinshi – Bas prokýrorǵa júginip, na­ra­­zylyq engizýdi suraý. Ekinshisi – Joǵarǵy sot tóraǵasyna júginip, kassasııada qaıta qaraýǵa usy­nym engizýdi suraý», degen spıker sot akti­lerin qaıta qaraýdyń basqa joldary joq ekenin aıtty. «Barlyǵy da prosestik kodek­s­ter­diń sheń­berinde retteledi, árbir sot satysyn­da ótinishterdi qaraýdyń óz mer­zimi bar», dedi ol.

Sýdıalardyń ister men shaǵymdardy prosestik normalardy qatań basshylyqqa ala otyryp qaraýǵa mindetti ekenin es­kertip ótken N.Sháripov: «Zań boıynsha sýdıalarǵa sot zalynan tys jerlerde taraptarmen baılanys ornatýǵa qatań tyıym salynady», dedi.

Al ekinshi másele – sot isteri bo­ıynsha azamattardy qabyldaýǵa qatysty Jo­ǵar­ǵy sottyń azamattyq ister jónin­degi sot alqasynyń tóraǵasy: «Sot aktilerine shaǵymdanýdyń naqty tártibi bar bola tura keıbir azamattar jeke qabyldaý ar­qyly sot aktisin qaıta qa­raýǵa yqpal etki­si keledi. Barlyǵy óz­de­rin Joǵarǵy sot tóraǵasynyń jeke ózi nemese sot al­qa­­­synyń tóraǵasy qa­byl­daǵanyn qalaı­dy. Biraq prosestik kodekster naqty sot isteri boıynsha aza­mattardy qa­byldaýǵa tyıym salady. Bul zańǵa qaı­shy áreket jáne oǵan múlde jol berilmeýi kerek», dedi.

Sotty basqa memlekettik organmen salystyrýǵa bolmaıtynyn, sottardyń óz erekshelikteri bar ekenin túsindirip ótken spıker brıfıngte sot tóraǵasynyń ózi sýdıa bolǵandyqtan naqty ister bo­ıynsha azamattardy qabyldaýǵa quqyǵy joq ekenin eskertti.

N.Sháripov kúni búginge deıin Joǵar­ǵy sot tóraǵasy, alqa tóraǵalary sot akti­­lerimen kelispegen azamattardy jeke qabyldap kelgenin, olardyń keıbiri qa­byl­­daýda birneshe ret bolǵanyn da ashyq málimdedi. «Biz zańǵa qaıshy kelse de azamattardyń ótinishine qulaq asyp, qabyldaý júrgizdik. Kez kelgen iste eki tarap bar. Qylmystyq proses­te: sottalýshy men jábirlenýshi. Aza­mat­­­tyq proseste: talapker men ja­ýap­ker. Biraq biz tek bir tarapty ǵana qabyl­dap, tyńdaǵandyqtan proseske qaty­sýshy ekinshi tarap bizdi aıyptap, nara­zylyq bildire bastady. Sebebi ár taraptyń óz shyndyǵy bar. Biz bir tarapty qabyldasaq, ekinshi tarapta sot daýdy birjaqty qarap jatyr degen kúmán týady. Osylaısha, jeke qabyldaýdy múldem basqasha túsinedi», dedi ol.

О́z sózinde N.Sháripov jeke qabyl­daý­dy sot prosesine aınaldyrýdyń zańsyz ekenin aıta kelip, álemniń birde-bir elinde sýdıalardyń sot isteri boıynsha jeke qabyldaý júrgizbeıtinin alǵa tartty. Onyń sózinshe, bul sot tóreliginiń bas­ty prınsıpteri – taraptardyń teń­digi men jaryspalylyǵyn buzady.

Al Bas prokýrordyń orynbasary Áset Shyńdalıev brıfıngte Pre­zı­denttiń tapsyrmasymen 2020 jyldan beri elimizde qylmystyq proseske kezeń-kezeńmen úsh býyndy model engizý bastalǵanyn jetkizdi. Jańa modeldiń birinshi kezeńi 2020 jyly engizildi.

«Osy model boıynsha prokýror tergeýdiń negizgi sheshimderine kelisim beredi. Bul – adamdy kúdikti dep taný, onyń jasaǵan áreketin saralaý, isti toqtatý nemese qysqartý jáne basqalary. Olardy prokýror maquldamasa, tergeý sheshimderiniń zańdy kúshi bolmaıdy. Qylmystyq prosestik kodekste keli­sim berý merzimderi jáne onyń bar­lyq prosedýralyq tustary naqty ja­zyl­ǵan. Kelisim berý prosesi «Sotqa deıingi tergep-tekserýdiń biryńǵaı tizi­limi» arqyly elektrondy túrde onlaın formatta jasalady. Tergeýshi daıyndaǵan boıda qaýly elektrondy júıe­de birden prokýrorǵa túsedi», dep túsindirdi ol. «Eger sheshim zańdy bolsa, prokýror oǵan sıfrly qol qoıyp, sol sátte ony tergeýshige qaıtarady», dedi Á.Shyńdalıev.

Jańa modeldi engizgen ýaqyttan beri prokýror «fıltri» arqyly 500 myńnan astam tergeý sheshimi ótken. Nátıjesinde, tergeý sapasy jaqsaryp, zańsyz sheshimder sany azaıǵan. «Osy joly úsh býyndy modeldiń úshinshi kezeńi bastaldy. Endi prokýrorlar asa aýyr qylmystar boıynsha aıyptaý akti­sin ózderi daıyndaıdy. Prokýrorlar 191 asa aýyr qylmys boıynsha aıyptaý akti­lerin jasap, sotqa joldady. Endi tergeý aıaq­talǵan soń prokýrorlar taǵy da istiń barlyq materıalyna tolyq taldaý jasaıdy. Taldaý nátıjesine sáıkes aıyptaý aktisin daıyndap, isti sotqa jiberedi, ne bolmasa qaıta qa­raýǵa tergeýshige keri joldaıdy neme­se isti múldem toq­ta­tady. Bul tásil prokýrorlardyń aıǵaq­tar­ǵa táýelsiz baǵa berý mehanızmin kúsheıt­ti. Adamdy aıyptalýshy dep sotqa jol­daǵany úshin jeke jaýapkershilik kúsheı­di. Demek bul mehanızm tergeý qatelerine jáne negizsiz aıyptaýǵa jol bermeýdiń taǵy da bir fıltrine aınaldy», dedi Bas prokýrordyń orynbasary.

2023 jyldan bastap barlyq sybaılas jemqorlyq týraly ister, al 2024 jyldan qal­ǵan qylmystyq ister osy tártipke kóshe­tin bolady.

Brıfıng barysynda prokýrorlardyń sot satysyndaǵy róli men ókilettikterine toqtalǵan prokýrorlardyń basty min­deti – mindetti aıyptaý úkiminen bas tartyp, zańdylyqty qamtamasyz etý ekenin aıtty. Onyń aıtýynsha, sotta prokýrorlar memleket atynan aıyptaý­dy qoldaıdy.

«Bul jerde mynany eskere ketken jón. Buryn prokýrorlar qaıtse de aıyp­taý úkimine qol jetkizýge umtylatyn. Qazir mundaı kózqarastan tolyq bas tartyldy. Memlekettik aıyptaýshynyń bas­ty mindeti – is boıynsha ádildikti jáne zańdylyqty qamtamasyz etý», dedi prokýratýra ókili.

Eger ol sot úkimimen kelispese, onda apel­­lıasııalyq ótinish beredi, ıaǵnı ob­lys­­tyq sot alqasyna júgine alady. Mun­daı quqyq Bas prokýrorda, onyń orynbasarlarynda, oblys prokýrorlary men olardyń orynbasarlarynda jáne aýdan prokýrorlarynda bar.

«Apellıasııaǵa oblystyq prokýratýra qyzmetkerleri qatysady. Bul – taǵy bir súzgi. Olar tek sot sheshiminiń zańdylyǵyn tekserip qoımaıdy. So­nymen qatar  memlekettik aıyptaýshy ustanymyna da baǵa beredi. Ol úshin qylmystyq is materıaldaryn zerdeleıdi. Úkimniń zańdy nemese zań­syz emes ekeni týraly qorytyndy be­re­di. Eger apellıasııa úkimdi kúshinde qal­dyrsa, onda kassasııalyq satyǵa – Joǵarǵy sotqa narazylyq joldaı alady», dedi Á.Shyńdalıev.

Sotqa qatysýshy taraptar Joǵarǵy sotqa nemese Bas prokýratýraǵa shaǵym jiberýge quqyly. Bas prokýratýra ob­lystyq prokýratýra jáne sottar usta­nymymen baılanysty emes. Bar­lyq isterdi aldyryp, olardy jeke-jeke zerdeleıdi. Onyń barysynda min­det­ti túrde dálelderdiń tolyqtyǵyn, aıǵaq­tar men sarapshy bergen qorytyndy qate­lerin, sondaı-aq basqa da mańyzdy máseleler eskeriledi. Eger sot sheshimi durys bolmasa, narazylyq engiziledi.

«Kóptegen úkim taraptar shaǵym ber­mese de bizdiń bastamamen qaıta qaral­ǵanyn atap ótken jón. Sebebi qyl­mys­ty saralaýda, túzetý mekemesin tań­daý­da, jaza merzimin esepteýde qatelik ketip jatady. Sol úshin biz sot sheshim­de­ri­ne turaqty túrde monıtorıng jasaımyz. Joǵarǵy sotpen birlesip jekelegen qylmystyq ister sanattary boıynsha biryńǵaı praktıka qalyptastyryp jatyrmyz», dedi Bas prokýrordyń orynbasary.

Brıfıngte BAQ ókilderiniń suraq­ta­­ryna da jaýap bergen Bas pro­kýror­dyń orynbasary búginde ár oblystyq pro­kýratýrada azamattardy qabyldaý orta­lyqtary qurylǵanyn aıtty. «Qa­­zaq­stan­dyqtar sol jerden ózine qa­­­jetti keńes ala alady» deıdi ol.

«Keı­bir aımaqtarda mundaı or­ta­lyq­tar Joǵarǵy sottyń tatýlasý ortalyq­tarymen bir alańda jumys isteýde. Ol jerlerde prokýratýra basshylary men qyzmetkerleri azamattardy qabyl­daı­dy. Shaǵymdy qolma-qol nemese «elektrondyq úkimet» por­ta­ly arqyly berýge bolady», dedi Á.Shyńdalıev.

Sondaı-aq Áset Shyńdalıev tergeý men sottarda zańdylyqty qamtamasyz etý boıynsha prokýratýra organdary jumysynyń negizgi aspektilerine toqtaldy. Memleket basshysy qylmys salasynda adam quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtýge turaqty nazar aýdaryp keledi. Al Prezıdenttiń tapsyrmasy­men 2020 jyldan beri Qazaqstanda EYDU elderi tájirıbesiniń negizinde qyl­mystyq proseske kezeń-kezeńmen úsh býyndy model engizý bastaldy. «Onyń negizgi mazmuny – polısııa, prokýratýra jáne sot arasynda ókilettikterdi naqty bólý. Bul tártip boıynsha polısııa aıǵaqtardy jınap, olardy bekitedi. Al prokýror mańyzdy sheshimderdi qa­byldaýǵa kelisim berip, isti sotqa jol­daıdy. О́z kezeginde sot baqylaý ja­saıdy, úkim shyǵarady jáne jaza bel­gileıdi», dedi spıker.

Respýblıkalyq advokattar alqa­synyń tóraǵasy Aıdyn Bıkebaev sot isteri bo­ıynsha azamattardyń ótinish­te­rin qa­raý kezinde advokattar jıi betpe-bet keletin ózekti máselelerge toq­­tal­dy. Atap aıtqanda, ol sot isterin qa­raý ke­zin­de advokattardyń shynaıy táýel­sizdigin qamtamasyz etý, olar­dyń mem­leket kepildik bergen zań kómegi sheń­be­rinde kórsetiletin ister boıynsha qyl­mys­tyq prosesti júrgi­ze­tin or­gan­darǵa táýeldiligin joıý, son­daı-aq mem­leket kepildik bergen zań kóme­gi sheń­be­rin­de tanys advokattardy ta­ǵaıyn­daý táji­rıbesin toqtatýǵa qatysty naqty usy­nystaryn ortaǵa saldy.