Tap osy kezeń talaı kemshiliktiń betin ashyp, qoǵamdyq sanaǵa serpilis týǵyzǵan, memleket baǵdaryn jańa arnaǵa burǵan betburys kezeńi retinde halyq kóńiline úmit uıalatyp otyr. Bolǵan jaıdan sabaq alyp, bolashaqqa baıypty qadam jasaý úshin «Jańa Qazaqstan» ıdeıasynyń máni zor. Osy máselege qatysty belgili Memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Túrki Memleketteri Uıymy aqsaqaldar keńesiniń múshesi Ikram ADYRBEKOVKE birer saýal qoıǵan edik.
– Prezıdent Joldaýy kópshiliktiń kókeıinde júrgen mańyzdy jaılardy qamtydy. Al siz ony qalaı qabyldadyńyz, qandaı oı túıdińiz?
– Qańtar oqıǵasynan keıin Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Jańa Qazaqstan: Jańarý men jańǵyrý joly» atty mazmundy Joldaýyn jarııalady. Parlamenttiń birlesken otyrysynda jurtshylyqqa jol tartqan kezekti únqatýdy búkil halyq aıryqsha nazarmen, alańdaýshylyqpen, úmitpen kútkeni ras. Shyndyǵyna kelgende el táýelsizdiginiń 30 jyldyq merekesin búkil halyq pandemııaǵa qaramastan kóterińki kóńilmen, sán-saltanatpen keńinen atap ótken edi. Oǵan tolyqtaı negiz de bar bolatyn. О́ıtkeni osy bir qysqa merzimde qazaq ulty aýqymdy jetistikke qol jetkizdi, egemendi el bolyp óz taǵdyryn ózi aıqyndaıtyn dárejege ıe boldy, shekarasyn shegendedi, halyqaralyq qaýymdastyqta bedeli artty, jańa astana salynyp, táýelsizdik tuǵyry nyǵaıa tústi, elde saıası turaqtylyq pen beıbit ómir oryn aldy. Osy bir myzǵymastaı bolyp kóringen qundylyqtar bir sátte aıaqasty boldy. Árıne eldiń syrt kózge jarqyraǵan ımıdjinen, beınesinen bólek, ishki ómirinde, turmysynda, barlyq derlik salada kemshilikter men qıynshylyqtar jetkilikti bolatyn. Biraq halyq búgin bolmasa da atalǵan jaılar erteń sheshimin tabar, bar shyndyqtyń, ashyqtyqtyń, ádildiktiń jolyna túser degen úmitte edi. Sebebi Qazaqstan táýelsizdigin alǵan tusta eldegi jaǵdaı tipten kúrdeli boldy. Kóptegen kásiporyn jumysyn toqtatyp jatty, jumyssyzdyq jaılap árkim óz jaǵdaıymen álek bolǵan qıyn kezeńderdi bastan ótkergenimiz shyndyq. Osyndaı sharasyz kezeńde el turǵyndarynyń birshama bóligi ózderiniń tarıhı otandaryna jappaı kóship jatty, kóptegen bilikti, bilimdi zamandastarymyz mamandyqtaryn tastap, otbasynyń kúnkórisi úshin bazar jaǵalap ketti. О́ıtkeni memlekettiń merziminde eńbek, zeınetaqylaryn tólep turýǵa murshasy bolmady. Biraq osyǵan qaramastan qazaq ulty óz táýelsiz memleketin qurý, ony baıandy etý, tuǵyryna qondyrý, nyǵaıtý zor jaýapkershilik ekenin tereń sezine bildi, barlyq qıyndyqqa tózdi, aıanbaı eńbek etti. Sol zamandy kózimen kórgen, aýyrtpashylyǵyn moınymen kótergen bizder úshin Almatydaǵy memleketke, táýelsizdikke jasalǵan qastandyq aqylǵa syımaıtyn, sanamyz qabyldaı almaıtyn oqıǵa. Qazir óz memleketiniń táýelsizdigi, jeriniń, ultynyń azattyǵy úshin qasyq qany qalǵansha qyrqysyp jatqan eldi kórgende, ótken oqıǵany eske alǵanda odan saıyn tyǵyryqqa tirelesiń, óz elińniń bolashaǵyna alańdaısyń, san suraqqa jaýap izdeısiń. Menińshe osyndaı alańdaýshylyq, ishteı kúızelis ár sanaly azamattyń basynda bar. Sol sebepten Prezıdenttiń 16 naýryzdaǵy Joldaýy kóńildegi saýaldarǵa naqty jaýap ákeldi, bolashaqqa úmit syılady. Anyǵyn aıtsaq, Joldaý búginde barsha halyqtyń qoldaýyna ıe boldy. О́ıtkeni buryn-sońdy bolmaǵan, memleketke, táýelsizdikke tóngen qaýip-qaterden Memleket basshysy asqan salqynqandylyqpen, tabandylyqpen eldi qutqara bildi, sózsiz apattan aman saqtap qaldy.
– Prezıdent Joldaýda kóptegen saıası reformany qolǵa alatynyn jarııa etti. Osy týraly ne aıtar edińiz?
– Prezıdent Joldaýyndaǵy qarastyrylǵan reformalar eldegi kópten qordalanyp qalǵan, memlekettiń damýyna keri áser etetin, kópshiliktiń renishin týǵyzatyn máselelerdi túpkilikti ári júıeli, tıimdi jolmen sheshýdi qarastyrady. Joldaýda kórsetilgen bılik tarmaqtarynyń tepe-teńdigi, memlekettik apparattyń kásibı biliktiligi, jarııalylyǵy, ashyqtyǵy, quqyq qorǵaý júıesindegi ádildik, saıası partııalardyń derbestigi, shynaıy básekelestigi elimizdiń bolashaqta demokratııalyq jolmen damýynyń kepili. Ásirese saıası partııalardyń táýelsizdigi, básekelestik jolmen halyqtyń senimine ıe bolyp bılikke kelýi – ol ásirese talantty jastardyń saıası sahnaǵa kelýine jol ashady, olardyń el taǵdyryna jaýapkershiligin kúsheıtedi, memlekettik organdarda, qoǵamda, jemqorlyqtan arylýǵa yqpal etedi. Osy rette Qazaqstan halqynyń saıası belsendiligi, saýattylyǵy asa mańyzdy. Eldiń táýelsizdigine, qaýipsizdigine, beıbit ómirine tek bılik jaýapty emes, ondaı jaýapkershilikti árbir azamat jaqsy sezinýge tıis. Qazaqstannyń qandaı geosaıası ortada turǵany barshamyzǵa belgili, ony árdaıym este saqtaǵanymyz abzal. On bes myń shaqyrymnan astam shekarany bekem ustaýdyń birden-bir tıimdi joly onyń kórshi eldermen dostyq, syılastyq, yntymaqtastyq beldeýine aınalýy. Degenmen de búgingi kúni álemdegi saıası jaǵdaı asa kúrdelenip barady. Halyqaralyq quqyq buzylyp, alpaýyt elderge tyıym bolmaı qaldy. Olar basqa elderdiń ishki máselelerine aralasyp óz múddesi úshin soǵys ashýǵa daıar ekendigin kórsetip otyr. Osy rette Joldaýda kórsetilgendeı, Parlamenttiń rólin kóterýmen qatar Prezıdent bıliginiń de kúshin, tıimdiligin tómendetpeý kerek dep esepteımin. Ulan-ǵaıyr jerimiz, halyq sırek ornalasqan shekaramyz, shaǵyn, beıbit ómirge beıimdelgen áskerı kúshimiz el qaýipsizdigin udaıy nazarda ustaýdy, ár óńirde ishki birlikti, qorǵanysty damytýdy talap etedi. Jalpy, Prezıdent ustanymyna sáıkes qoǵam ashyqtyq, jarııalylyq, demokratııalyq jolǵa bet alǵannan keıin, osy joldy tájirıbe retinde satylap emes, tolyqtaı túbegeıli engizýdiń ýaqyty keldi me deımin.
– Bul reformalardyń ishinde ákimder saılaýyn erekshe ataǵan jón shyǵar?
– Atqarýshy bılikti aýyldan bastap, qala, oblys deńgeıinde tikeleı, ashyq, básekelestik jolmen halyq saılaǵany tıimdi bolar degen oıdamyn. 2005 jyly tájirıbe retinde ishinara saılaý engizilgenimen, ol jalpy saıası reformaǵa ulaspaǵandyqtan jalǵasyn tappaı, aıaqsyz qaldy. Degenmen osy rette oblys, respýblıka, qala deńgeıinde prezıdenttik bılik, baqylaý álsiremeýi tıis. Kerisinshe arnaıy ókil-organ onda bolǵany, ornalasqany tıimdi bolar ma edi?! Osyndaı júıe kóptegen damyǵan memlekette qalyptasqan. Aıtalyq Ystanbulda turǵyndar tikeleı saılaıtyn mer men qatar Prezıdent taǵaıyndaıtyn gýbernator bar, Nıý-Iorkta da solaı, Parıjde – prefekt jáne taǵy basqa. Olardyń negizgi mindeti – memlekettiń qaýipsizdigin, ishki turaqtylyǵyn saqtaý, qylmyspen kúres, adam quqyǵyn qorǵaý, jergilikti organdardyń sheshiminde zańdylyqty saqtaý. Jasyratyny joq, qańtar oqıǵasy kórsetkendeı óńirlerdegi quqyq qorǵaý organdarynda ortaq koordınasııa álsiz, olardyń is-qımylyn, jumysyn astanadan baqylaý, ádil baǵasyn berý qıyn. Osyndaı jaǵdaı mınıstrlikterdiń óńirlik organdaryna da tán. Atalǵan organdarǵa shaǵyný úshin halyq bas qalaǵa shubyrýǵa májbúr. Al jemqorlyq máselesi tipti bólek áńgime. Osyndaı jaǵdaıda álemdik tájirıbelerdi tereńirek zerttep, elimizdiń tutastyǵyn, qaýipsizdigin saqtaý maqsatynda paıdalaný oryndy dep esepteımin. Jalpy, búgingi qoǵamdaǵy jarııalylyq, ashyqtyq, ádildikke betburys jaǵdaıynda kóptegen tıimdi bastama júzege asatyny sózsiz.
– Túrki Memleketteri Uıymy (TMU) aqsaqaldar keńesiniń múshesisiz. Túbi bir týysqan halyqtar arasyndaǵy saıası-mádenı yqpaldastyqtyń búgingi órisi qandaı jáne bolashaqta qaı baǵytta órbimek?
– Jurtshylyqqa belgili, 2021 jyly qarasha aıynda Ystanbulda ótken Túrki memleketteri basshylarynyń sammıtinen keıin osy uıymǵa múshe elderdiń arasynda yqpaldastyq qarym-qatynas jańa serpin aldy. Degenmen de Halyqaralyq Túrki akademııasynyń sońǵy zertteýleri boıynsha baýyrlas halyqtar bir-biriniń mádenıetterin, ádebıetin, dástúrin, búgingi saıası-ekonomıkalyq jaǵdaıyn bilý deńgeıi 15-20%-dan aspaıtyn kórinedi. Aldymyzda osy baǵyttaǵy jumystardy barynsha jandandyrý mindeti tur. Osy jyldyń aqpan aıynda Ystanbulda TMU aqsaqaldar keńesiniń kezekti otyrysy ótti. Onda túrkitildes halyqtardyń túbi, tegi, tarıhy bir ekenin nasıhattaý arqyly elderimiz arasyndaǵy yntymaqtastyqty, baýyrlastyqty damytý týraly sóz qozǵaldy. Halyqaralyq Túrki akademııasymen birlese otyryp, ortaq tarıhymyzdy tereń zertteýdi qolǵa alý, keńes dáýirinde burmalanǵan tarıhı derekterdi qaıta qarap, shynaıy baǵasyn berý, birlesken oqýlyqtar jazý usynyldy. Ásirese Túrkistan qalasyn – túrki áleminiń rýhanı astanasy retinde nasıhattaý, bolashaqta kóptegen ıgilikti sharany osy qalada birlesip ótkizý josparǵa engizildi. Osy rette aıta keter bir jaıt TMU aqsaqaldar keńesiniń múshelerin Túrkııa Prezıdenti Rejep Erdoǵan arnaıy qabyldap, túrki áleminiń bolashaǵy týraly óz oıymen bólisti. Túrkitildes halyqtardyń birligin arttyrýǵa asa mańyz beretinin jetkizdi. Tıisinshe biz de óz jumysymyzdy osy baǵyttarda jalǵastyratyn bolamyz.
– Sizdi el aǵasy, ult janashyry retinde búgingi qoǵamdaǵy nendeı máseleler tolǵandyrady?
– Tolǵandyratyn, oılandyratyn jaılar qoǵamda jetkilikti. Bul saýaldardyń kópshiliginiń jaýaby Prezıdent Joldaýynan tabylǵanyna qýanamyn. Dese de meni mazalaıtyn eń úlken másele – urpaq tárbıesi. Sebebi elimizdiń tikeleı memlekettiginiń, táýelsizdiginiń, jarqyn bolashaǵynyń taǵdyry osyǵan baılanysty.
Keshegi Almatyda bolǵan asqan qatygezdik, óz týyp-ósken mekenine, memleketine degen qurmetten kendeshilik búgingi jas urpaqtyń tárbıesindegi orny tolmas olqylyqtardy, kemshilikterdi kórsetedi. Oǵan búgingi qoǵam da, árbir otbasy da kináli. Qazirgi jas urpaq agressıvti moraldyq shekteýsiz sandyq-aqparattyq ortada ósip keledi, soǵan kúni boıy táýeldi, mindetti, qajetti oqýlyqtardan basqa kitap oqı bermeıdi. Árıne memleket búginde balalarǵa, jastarǵa bilim berýdiń eń ozyq tájirıbesin engizýde, biraq memlekettiń, ulttyń bolashaǵy tek bilimdi urpaqta ǵana emes, ol negizinen tárbıeli urpaqta. Osy jerde áke-shesheniń, ata-ájeniń róli erekshe, olar óz urpaǵynyń boıyna ulttyq qundylyqtardy sińire otyryp tárbıeleýi paryz. Mysaly, men qazir sheteldiń eń bedeldi joǵary oqý ornynda bilim alyp kelgen, álemdegi barlyq jetistikti jetik biletin jastardy memlekettik organdardyń basshysy nemese orynbasary retinde jıi kóremin. Biraq olardyń keıbiri jórgeginde ulttyq tárbıemen sýsyndamaǵandyqtan óz ana tilinde erkin sóıleı almaıdy. Qarapaıym sózben oıyn jetkize almaı, Parlament minberinde nemese jýrnalısterdiń saýalyna jaýap bere almaı qınalady, qysylady. Endi oǵan qansha oqyǵanmen, kúshin salǵanmen osy kompleksten arylý qıynǵa soǵady. Sol sebepten de ozyq bilim men ulttyq tárbıe bir-birimen tonnyń ishki baýyndaı qabysyp, qatar júrýi kerek. Árıne qazirgi zamannyń jyldamdyǵy, salmaǵy, aýyrtpalyǵy ata-anaǵa kúnine jarty saǵat ta balamen asyqpaı sóılesýge, ishki álemine úńilýge múmkindik bermeıdi dep jatady. Biraq urpaq tárbıesinen, balanyń bolashaǵynan artyq qundylyq joq ekenin árbir ata-ana jadyna túıse ıgi edi. Meni alańdatqan eń ózekti jaı osy. Al negizinen qoǵamdaǵy jańa betburystar kóńilge úmit syılaıdy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»