Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevtyń jetekshiligimen ótken palatanyń keshegi jalpy otyrysynda ozon qabatyn buzatyn zattar, Qorǵas ózeninde «Dostyq» birlesken sý torabyn salý jáne Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske ózgeris engizý máselelerine qatysty zań jobalary qaraldy.
Májilis maquldaǵan «Ozon qabatyn buzatyn zattar jónindegi Monreal hattamasyna 1999 jylǵy 3 jeltoqsanda Beıjińde qabyldanǵan Túzetýdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy biraýyzdan qabyldandy. Qorshaǵan orta jáne sý resýrstary mınıstri Nurlan Qapparov Monreal hattamasy 1987 jyly qabyldanyp, oǵan tórt túzetý (Londonda, Kopengagende, Monrealda jáne Beıjińde) engizilgeninen habardar ete ketti. Negizinen elimiz sonyń úsheýine qosylypty. Al 1999 jyly engizilgen Beıjiń túzetýinde gıdrohlor, ftor jáne kómirtekter tutynýdy azaıtýdyń merzimderi qarastyrylǵan. Negizinen bul zattar sýytý jáne tońazytý júıesinde jeke nemese kommersııalyq qurylymdar tarapynan jıi qoldanylady.
Qazirgi tańda Beıjiń túzetýi 194 el tarapynan ratıfıkasııalanypty. Ázirge Qazaqstan, Lıvııa jáne Mavrıtanııa ǵana zańdyq turǵydan bekite qoımaǵan. Al Saýd Arabııasy jaqynda ǵana atalǵan túzetýdi ratıfıkasııadan ótkizgeni málim boldy. Mınıstrdiń aıtýynsha, Keden odaǵyna kiretin elder ishinde Qazaqstan ǵana Beıjiń túzetýine enbegendikten, Reseı men Belarýs elimizben ozondy qurtatyn zattarmen saýda jasaýǵa shekteý qoıyp otyr.
Kelisimdi ratıfıkasııalaý ózimizde óndirilmeıtin gıdrohlor, ftor men kómirtekterdi elimiz aýmaǵyna zańdy túrde ákelýmen baılanysty. Qazaqstanda keńinen qoldanylatyn zattar mynalar – 22, 41, 142 freondary. Kondısıoner men tońazytqyshtardyń basym bóligi Qytaıdan, Úndistannan, Túrkııadan, Koreıadan, BAÁ, Belorýssııa men Reseıden jáne az bolsa da Eýropa elderinen ákelinedi. Sondyqtan ozondy qurtatyn zattardyń eksporty men ımportyn retteý úshin 2004 jyldan bastap elimizde ruqsat berý qolǵa alynǵan.
2007 jyly Ekologııalyq kodekske ozon qabatyn qurtatyn zattardyń eksport-ımportyna monıtorıng júrgizý jáne ondaı zattardy tutynýdyń lımıtin belgileý týraly ózgeris engizilgeni belgili. Budan basqa 2010 jyly atalǵan kodekste ozon qabatyn buzatyn ónimderdi markırovkalaý, jınap saqtaý jáne joıý normalary kórinis tapqan-dy. Jáne de 2002 jyly qural-jabdyqtardy, tehnıka men tehnologııalardy jańartý maqsatynda Qorshaǵan orta jáne sý resýrstary mınıstrligi BUU-men birlese kondısıonerler men tońazytqyshtar bıznesi salasynda jumys isteıtin kompanııalarmen jáne jeke kásipkerlermen jumys júrgizilgen. Elimizde qazirgi tańda ozon qabatyn buzatyn zattarmen jumys isteıtin 200-ge tarta kásiporyn bar.
Beıjiń túzetýi elimiz tarapynan bekitilgennen keıin Qazaqstanǵa Jahandyq ekologııalyq qor tarapynan 2015-2017 jyldar aralyǵynda tehnıkalyq jáne qarjylyq kómek kórsetiledi dep kútilýde. Bul óz kezeginde gıdrohlor, ftor men kómirtekterdi tutynýdy kezeńimen kemitýdi jáne ozon qabatyn buzatyn zattardyń ımportyn azaıtýdy zańdyq negizde júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Oǵan 6 mıllıon AQSh dollary kóleminde qarjy bólinetin bolady. Monreal hattamasynda qarastyrylǵan barlyq talaptardy saqtaý elimizdiń «jasyl ekonomıkaǵa» ótýine jáne jańa tehnologııalardy tartýyna oń yqpal etýi tıis. Sonymen qatar, halyqaralyq qaýymdastyq tarapynan «hattama talaptaryn saqtamaı otyr» degen másele alynyp tastalady. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda Monreal hattamasyn qadaǵalaýshy komıtet tarapynan ekonomıkalyq sanksııalar jarııalanyp, gıdrohlor, ftor jáne kómirtekterdi Qazaqstanǵa satpaý týraly sheshim de qabyldanýy joqqa shyǵarylmaı otyr. Onyń saldary sýytý jáne tońazytý salasynda jumys isteıtin kásiporyndarǵa soqqy bolyp tııýi de ǵajap emes.
Sondaı-aq, kún tártibinde «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy Qorǵas ózeninde «Dostyq» birlesken ortaq sý torabyn salýdaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy da qoldaý tapty. Qorǵas ózeninen sý resýrstaryn birlese paıdalaný Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy 2002 jylǵy 28 aqpandaǵy Qorǵas ózeniniń sýyn bólý jáne paıdalaný týraly kelisimniń negizinde jasalyp otyr. Osy kelisimniń normalaryna sáıkes Qorǵas ózeniniń sýy 50-de 50 paıyz deńgeıinde paıdalanylady. Munda kúrdeli gıdrotehnıkalyq qurylǵy bolmaǵandyqtan, ár tarap sý alýdy óz betinshe muqtajdyǵyna baılanysty alatyn jáne sýdyń esebi bolǵan joq. Osyǵan oraı eki eldiń birlesken gıdrotehnıkalyq qurylǵy salý máselesi kóterilgen-di. Kelissózder 1992 jyldan bastap júrgizilip, gıdrotehnıkalyq qurylysty salý týraly naqty sheshim 2008 jyly qazanda ótken Transshekaralyq ózenderdi paıdalaný jáne qorǵaý jónindegi Qazaqstan-Qytaı birlesken komıssııasynyń otyrysynda qol jetkizilgen. Jáne de «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksine ózgeris engizý týraly» zań jobasy ekinshi oqylymda qoldaý taýyp, qabyldandy.
Asqar TURAPBAIULY,
«Egemen Qazaqstan».