Ulttyq zańnamanyń yqpaly erekshe

Joldaýda ótken jolymyzǵa ádil baǵa berildi. Jańa Qazaqstandy qurý jolyndaǵy naqty mindetter men mejeli maqsattar aıqyndaldy. Aýqymdy is-sharalardy júıeli túrde, kezeń-kezeńimen abyroımen atqaryp, el dáýletin órkendetý barshamyz úshin asa mańyzdy ári kıeli paryz ekendigi de eskertildi. Al oǵan qol jetkizý úshin memleketimizde saıa­sı jańǵyrtýǵa basymdyq berilip otyr. El ishinde ońtaıly saıası óz­gerister júrgizbeı, memleketti or­nyq­ty damytý, aýqymdy áleýmet­tik-ekonomıkalyq damýdy qalyptastyrý men qoǵamda áleýmettik ádildikke shynaıy qol jetkizý múmkin emestigi de el-jurttyń nazaryna jetkizildi.

Osyndaı keshendi sharýany atqarýda eń aldymen ulttyq zańna­manyń yqpaly erekshe bolatyndyǵy eskerilip, Konstıtýsııaǵa, onshaq­ty Konstıtýsııalyq zań men otyzǵa jýyq salalyq zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý jáne Adam quqyǵy jónindegi ýákil men Pro­kýratýra mártebesin qamtamasyz etetin jańa Konstıtýsııalyq zań joba­laryn meılinshe muqııat ázirleý qajettigi týyndady.

Prezıdent sheshiminiń negizinde Konstıtýsııaǵa engizýge usynylǵan ózgerister men tolyqtyrýlardy jan-jaqty zerdeleý maqsatynda bilik­ti mamandardan arnaıy jumys toby quryldy. Atalǵan top músheleri tórtkúl dúnıede oryn alyp otyr­ǵan turaqsyzdyq yqpaly men el ishindegi ahýaldy tezirek qalypqa túsirý jaǵ­daılaryn eskere otyryp, óte qar­qyndy jumys atqaryp, zań jobasyn ázirlep, Memleket basshysynyń nazaryna usyndy. Prezıdenttiń qatysýymen ótkizilgen arnaıy keńes barysynda qoǵamdy dáıekti túrde demokratııalandyrýǵa septigin tıgizetin jáne memlekettiń ornyqty ári basqarýǵa ıkemdi bolýyn qamtamasyz etetin jańa ári tıimdi quqyqtyq normalar usynyl­dy. Sonyń ishinde sýperprezıdent­tik basqarý úlgisinen bas tartyp, elde áleýmettik ádildik ornatý maq­satyn­da barlyq azamattyń bir­deı múmkindik alýyna myzǵymas kepil bolatyn Prezıdenttiń ókilet­tigi jáne Parlamenttiń márte­be­sin aıtarlyqtaı keńeıtýge baǵyt­tal­ǵan usynystar oń qoldaý tap­ty. Sonymen qatar saılaý júıe­sin jetildirý men úderisin jańǵyrtý, partııalyq júıeni damytý jáne quqyq qorǵaý ınstıtýttaryn kúsheıtýge baǵyttalǵan ozyq usynystar da Memleket basshysynyń qoldaýyna ıe boldy.

Osy ózgeristerdiń nátıjesinde eli­mizde «Kúshti Prezıdent – yqpal­dy Parlament – esep beretin Úki­met» qaǵıdasyna qol jetkizýge múm­kindik beretin quqyqtyq negiz qalyptasady.

Keńeste Memleket basshysy qoǵam men memleket úshin asa ma­ńyz­dy jer menshigine qatysty usy­nys aıtty. Kópke málim, jerge qa­tysty másele qaı ýaqytta bolsyn óte qıyn, meılinshe jaýapty, qundylyǵy erekshe dúnıe bolyp tanylady. Alash kósemi Álıhan Bókeıhan «Jer dese dirildemeı bolmaıdy. О́ıtkeni jer máselesi – ómir súrý máselesiniń zory» degen búgingi kúnge deıin ózekti bolyp turǵan qanatty sózin tekke aıtpaǵan bolar. Al qazirgideı aýmaly-tókpeli zamanda jer máselesi tipti ótkir bolyp tur. Jasyratyny joq, el-jurttyń arasynda jerge ıelik jasaý, oryndy ıgerý jáne onyń qoınaýyndaǵy baılyǵyn el ıgiligine paıdalaný turǵysynda san qıly pikir, túrli oı men oryndy usynystar ártúrli deńgeıde jıi kóterilip keledi.

Konstıtýsııanyń qoldanystaǵy 6-babynyń 3-shi tarmaǵynda «Jer jáne onyń qoınaýy, sý kózderi, ósimdikter men janýarlar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrstar memleket menshiginde bolady» dep jazylǵan. Sonymen qatar 2011 jyldyń 1 naýryzynda qabyldanǵan «Memlekettik múlik týraly» zań «memlekettik menshik quqyǵynda memleketke tıesili múlikti ıelenýdi, paıdalanýdy jáne oǵan bılik etýdi qosa alǵanda, múlikti quqyqtyq júzege asyrý tár­tibin, memlekettik múlikke, onyń ishinde múlikti memleket menshigine alý jáne jekeshelendirý kezinde quqyqtarǵa ıe bolý jáne toqtatý, sondaı-aq jeke tulǵalardyń jáne memlekettik emes zańdy tulǵalardyń olardy ıelený jáne (nemese) paıdalaný» tártipterin retteıdi.

Baıqap otyrǵanymyzdaı, Kons­tı­­týsııalyq normada da, atalǵan salalyq zańda da jer menshigi jáne onyń qoınaýyn ıelený, paıdalaný jáne oǵan bılik etý máselelerinde halyqqa tıesili jáne memleket tek halyq atynan menshik ıeligin júrgizý ókiletti degen ımperatıvti talap qaralmaǵan. Ulttyq zańnamanyń osyndaı olqy tustaryn paıdalaný arqyly jer jáne onyń tabıǵı resýrstaryn paıdalanýda kóptegen keleńsizdikke jol berilgeni málim bolyp otyr. Osyndaı zańsyzdyq­tardy toqtatyp, ádilettilikti ornatý maqsatynda Prezıdent: «Jer jáne onyń qoınaýy, sý kózderi, ósimdikter men janýarlar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrstar halyqqa tıesili. Memleket halyq atynan menshik ıeligin júrgizýge quqyly» degen naqtylanǵan jańa normany Konstıtýsııaǵa engizýdi usyndy. Memleket basshysynyń el ıgiligine baǵyttaǵan bul sheshimi kópshiliktiń kóńilinen shyǵady dep senemin. Sebebi quqyqtyq turǵydan sarala­ǵan ýaqytta bul jańa norma jerdiń jáne tabıǵı resýrstardyń ıesi tek halyq ekendigin naqtylap, al memleket jerge jáne onyn tabıǵı resýrstaryna tek halyqtyń ókilettik berýimen ǵana menshik ıeligin júrgize alady degendi bildiredi. Sonymen qatar jańa norma jerge jáne jer qoınaýynyń baılyǵyna baılanysty quqyqtyq qatynastardy retteıtin ulttyq zańnamalar jobalarynyń halyq nazarynda bolýyn júkteıdi. Sondaı-aq aıqyndalyp jazylǵan bul konstıtýsııalyq norma jerge jáne jer baılyǵyna qatysty máselelerdi qaraý barysynda burmalap túsinýge nemese Konstıtýsııaǵa qaıshy keletin basqa zańnamalarǵa júginýge jol bermeıdi. Iаǵnı birkelki qoldanýdy qamtamasyz etip, Konstıtýsııanyń 4-babynyń 2-tarmaǵynda qaralǵan «Konstıtýsııanyń eń joǵarǵy zań kúshi bar jáne Respýblıkanyń búkil aýmaǵynda birkelki ári tikeleı qoldanylady» degen talabyn kim bolsa da mártebesine nemese laýazy­myna qaramastan múltiksiz oryn­daýǵa mindetteıdi.

Memleket basshysy jumys toby ázirlegen Konstıtýsııaǵa tolyq­tyrýlar men ózgerister engizý týraly zań jobasyn qoldaı otyryp, jobanyń mańyzdylyǵyn eskerip, óziniń Konstıtýsııalyq ókilettiginiń sheginde Konstıtýsııalyq keńestiń qorytyndysyn alýǵa sheshim qa­byldady. Bul da Prezıdenttiń óte mańyzdy máselelerge erekshe mán berip, jaýapkershilik tanytyp otyrǵandyǵyn dáleldeıdi.

Ramazan SÁRPEKOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, zań ǵylymdarynyń kandıdaty