Ońtústik óńirinen túlep ushqan, ultymyzdyń bolmysynan nár alyp, onyń daralyǵy men danalyǵyn tórtkúl álemge moıyndatqandardyń biregeıi, jaratylystaný ǵylymdarynyń kórnekti ókili, Nobel altyn medaliniń, halyqaralyq Sokrat, P.Kapısa atyndaǵy syılyqtardyń laýreaty, hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Ulttyq ǵylym akademııasynyń qurmetti akademıgi Ábdimusa Muratuly Qýatbekov bıyl fánıde júrgen bolsa, 80-shi kóktemin atap óter edi. Endi, mine, búkil sanaly ǵumyryn ǵylym men bilim salasyna arnap, onyń damýyna orasan úles qosqan, ondaǵan ǵalymnyń ósip-órleýine uıytqy bolǵan áıgili hımık-ǵalymdy tebirene eske almaqpyz.
Áıgili ǵalym árbir tasy men jotasy tunyp turǵan tarıh, jeti obadan ótken kúnderden syr shertken kóne shejireli Arys qalasynyń irgesindegi razezde el basyna qaraly kún týyp, soǵys atty zulmatpen jantalasa arpalysyp jatqan qıyn kezde dúnıe esigin ashypty. Qarapaıym temirjolshy otbasynda ómirge kelgen náresteden ýaqyt óte kele áıgili tulǵa qalyptasaryn kim bilgen? Ábdimusanyń ult darabozy dárejesine deıin kóterilýine nendeı tylsym yqpal etti eken, ıaǵnı fenomeni nede edi? Nege Ábdimusa týraly bul kúnde pikir aıtýshy kóp? Nege alys jáne taıaý shetelderdiń ǵalymdary qazaq aqbereniniń 80 jyldyǵy qandaı deńgeıde atalmaq dep suraý salýda? «Oı týady suraqtan» degendeı, osyndaı san saýal onyń ómirdegi qatarlasy, áriptesi retinde meniń qolyma qalam alýyma túrtki boldy. Adam ne jazsa da óziniń kórgenin, oıyna túıgenin ǵana jazady. Men de oıǵa túıgenderimdi ortaǵa salmaqpyn.
Psıholog ǵalymdar adamdardy úsh topqa bóledi:
– birinshi toptaǵy adamdar qoǵamdaǵy qaınaǵan tirshiliktiń arasynda júretin, ómirlik pozısııasy belsendi adamdar. Qorshaǵan ortadaǵy, kúndelikti aǵymdaǵy qyzmetter, jumystar, jańalyqtar men jaqsylyqtar, ózgerister solardyń qoldarymen atqarylyp, júzege asyrylady eken;
– ekinshi top qoǵamda, ómirde, dúnıede ne bolyp jatqanyn syrttaı ǵana baqylap, nemquraılyqpen ómir súredi eken.
– úshinshileri ár nársege tek qumarpaz, túımedeıdi túıedeı, túıedeıdi túımedeı etýge beıim adamdar. Ábekeń birinshi toptaǵy adamdarǵa tán qasıetter jıyntyǵyn boıyna sińirip, sanasy isinen ozyq júretindikten, osy toptaǵy tulǵalardyń aldyńǵy leginde boldy.
Tulǵalyq qadirge ultynyń ulylyǵyn boıyna sińirgender, ıaǵnı ultjandylar ǵana jetedi degen sóz bar. Ol sózdiń Ábdimusa Muratulyna tikeleı qatystylyǵyn, shynaıy rastyǵyn dúıim jurt onyń kózi tirisinde-aq tanydy.
Danyshpandar ulttyń qýaty rýhynda degen. Al ulttyq rýhty urpaq ıgiligine asyratyn ustazdar bolyp sanalady. Ábdimusa Muratuly aldymen ulaǵatty ustaz boldy. Ustaz degen uly uǵymǵa álemniń ekinshi ustazy bolǵan uly babamyz Ál-Farabı: «Ustaz ...asa qanaǵatshyl, jany asqaq jáne ar-namysyn ardaqtaıtyn, jaqyndaryna da, jat adamdarǵa da ádil, jurttyń bárine jaqsylyq pen izgilik kórsetetin, qorqynysh pen jasqaný degendi bilmeıtin batyl, er-júrek adam bolý kerek», degen eken. Uly babamyz jiktep kórsetken qasıetter jıyntyǵy tula boıyna daryǵan tulǵalardyń biregeıine Ábdimusa Muratulyn jatqyzý ádildik bolar edi. О́ıtkeni Ábekeńniń búkil sanaly ǵumyry ustazdyq etýge ǵana arnalǵan. Sonymen qatar ol joǵary jáne arnaıy oqý oryndaryn uıymdastyrýshy bilikti basshy bola bildi. Kóńili kóregen, kókirek kózi sáýleli Ábdimusa Muratuly qysqa ýaqyt ishinde Halyqtar dostyǵy ýnıversıtetiniń, Aqsýkent kópsalaly kolledjiniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn asa joǵary deńgeıge jetkizdi. Bul oraıda Ábekeńniń joǵary oqý orny qyzmetin uıymdastyrý joldaryn teorııalyq jáne praktıkalyq turǵydan tereń meńgerýine onyń Jambyl jeńil jáne tamaq ónerkásibi tehnologııalyq ınstıtýtynda jáne onyń Semeı qalasyndaǵy fılıalynda, Qaraǵandy polıtehnıkalyq ýnıversıtetiniń Jezqazǵan fılıalynda, Ońtústik Qazaqstan aımaqaralyq «Qaınar» ýnıversıteti jáne Qazaq-ózbek ınjenerlik gýmanıtarlyq ýnıversıtetinde basshylyq qyzmetterde bolǵan jyldardaǵy jınaqtaǵan tájirıbesi alǵyshart jasapty. Ártúrli salalyq basshylyq laýazymdarda shyńdalǵan iskerlik jáne uıymdastyrýshylyq qarym-qabiletin Halyqtar dostyǵy ýnıversıtetinde elimizge qajetti bilikti tehnıkalyq mamandardy daıarlaýda, jańa tehnologııalardy oqý-óndiristik proseske endirýde utymdy paıdalandy. Ustaz-ǵalym ári basshy retinde eń aldymen aqıqat pen ádildikti joǵary qoıatyndyǵy, ult bolashaǵyna qyzmet etýge degen qulshynysy Ábekeńniń abyroıyn sharyqtatty. Onyń minez sulýlyǵy, ádeptiligi, azamattyǵy, parasattylyǵy, oqytýshy-professor quramyna kórsetken úlgi-ónegesi ýnıversıtet ujymyn jetistikterge jeteleıtin kúsh-qýat kózine aınalǵan edi.
О́z isterine jetik bilikti mamandardy ýnıversıtetke shaqyrýda, taıaý shetel jáne TMD elderiniń jetekshi oqý oryndarymen, ǵylymı ortalyqtarymen, t.b. uıymdarymen iskerlik qarym-qatynas ornatyp, baılanystyń asqan úlgisin qalyptastyrýda da Ábdimusa Muratuly erekshe úlgi kórsetti.
Qazaqta keı adamdar ómirden izin izdeıdi, al keıbireýi ózin izdeıdi deıtin támsil bar. Shyndyǵynda, izin izdegender elge, urpaqqa ulaǵat bolatyn aıshyqty izin qaldyrady eken. Osy oraıda Ábekeń qandaı bıikke jetse de, «Bári ózim tatqan dám-tuzym úshin. Týǵan jer, ósken elge qaryzdar ekendigimdi eshqashan esten shyǵarmaımyn», deıtin paıymyn isimen shegendeýmen bolypty. Mundaı oı-tolǵaýdy júrekten shyqqan sóz emes dep qalaı aıta alasyń. Mundaı parasat jan qyzýyn, júrek jylýyn týǵan elge, týǵan jerge arnaýdy ǵana oılaıtyn arystarǵa ǵana tán ekeni haq.
Ábekeń asa qarapaıym jan edi. Sol qarapaıymdylyǵyna qosa, qaıyrymdylyq, meıirimdilik syndy asyl qasıetterden jaratylǵan jasampaz jampozdyǵyn qalaısha aıtpasqa. Meıirimdilik – janyń jabyrqaǵanda kóńilińe nur quıatyn sáýle degen eken bir danyshpan. Ábekeńniń qaıyrymdylyǵyn, meırimdiligin esepteýdiń ózi onyń asqaq rýhyna qııanat sııaqty kórinedi. О́ıtkeni jetpesti jalǵap, taryqqandy taıap, azamattyqtyń aq berendigin kórsetken jaqsylyqtary ushan-teńiz. Qamqorlyq – taza kóńilden, izgi nıetten jasalatyn, sana-sezimniń eń joǵarǵy kórsetkishin bildiretin erekshe qasıet. «Qamqorlyqty sózinde de, isinde de boıamasy joq adamdar ǵana jasaı alady», degen eken grek danyshpany Platon. Al Ábekeńniń ómirinen boıama tapqan adamdy tappaısyń.
Hımııa ǵylymynda «Tizbekti reaksııa» degen termın bar. Ábekeń adamgershiliktiń, qaıyrymdylyq, meıirimdiliktiń «tizbekti reaksııasyn» bastaǵan, kómekke muqtaj jandardyń máselesin sheshýge barynsha kómektesýge bek daıar sanaýly azamattar sanatynyń kósh basynda turǵan qaıyrymdy jan boldy.
Halqymyzda «О́zgeniń ıyǵyna japqan shapan ózińdi de jylytady», degen qanatty sóz bar. Shynynda da, jaqsylyq jasaý, jylaǵandy jubatý, muqtajǵa járdemdesý, jetim-jesirlerge, qaraýsyz qalǵan shıetteı balalarǵa qaıyrymdylyq kómek berý – adamnyń adamgershiligin kórsetetin eń basty qasıet. Keıde Ábekeńniń osyndaı sarqylmas qadir-qasıeti búgingi qaltaly azamattardyń boıynan tabylyp jatsa, tipti keremet bolar edi ǵoı dep armandap ketesiń.
El aqsaqaldarynyń, kónekóz qatarlastarynyń aıtýynsha, Ábdimusa tipti balań jigit shaǵynan bastap aq pen qara almasqan ómirdiń kóleńke tustaryna kóbirek nazar aýdaryp júredi eken. Ár adamnyń júzinen syr aýlap, sózge tartyp, jaǵdaıynan habardar bolý ádetine aınalyp ketken eken. «О́zgeni qýantý – ózińdi qýantý» deıdi halyq danalyǵy. «Arys qalasyndaǵy T.Tájibaev atyndaǵy jetim balalardyń ókil atasy retinde sol balalardyń muqtajdaryn ótep, olardyń qýanyshtaryn kórgende óziniń de qýanyshtan júregi jaryla jazdaıtyn edi», deıdi Balalar úıiniń qyzmetkerleri ony eske alyp.
Ábekeń jyl saıyn dástúrge aınalǵan «Mektepke jol» respýblıkalyq aksııasyna da belsene qatysqan. Áleýmettik az qamtylǵan otbasylardan shyqqan balalarǵa oqý quraldarymen, kıim-keshekpen úzbeı qamqorlyq kórsetken. Ýnıversıtette tegin oqytý, stıpendııa bólý – óz aldyna bir tóbe sharalar. Ábekeńniń ózi quryltaıshysy bolǵan oqý ordasynda kómekke muqtaj stýdentterdi izdestirip otyratyn ádeti bar edi. Olardyń máselelerin oqý bitirgennen soń da sheshýge barynsha kómektesip otyrǵan. Osyndaı jylaǵandy jubatýǵa, súringendi turǵyzýǵa, suraǵanǵa berýge ázir turatyn jomartjúrek jandar kóp bolsa ǵoı deısiń Ábekeńniń qaıyrymdylyǵynyń «tizbekti reaksııasyn» eske alǵan saıyn.
«Ábekeńniń úı-kúıi joq jetim-jesir otbasyna úı salyp berip, qonys qýanyshyn bóliskende, úıli bolǵan jandardyń sol sáttegi qýanyshyn kórseńiz ǵoı. Sol jandardyń jańa úıge kirip-shyqqan sátterdegi kóńil kúılerine kýá bolyp, bárimiz de tolqyǵan edik», dep eske alady kýágerler.
Ult bolmysynan nár alyp, ult kemeńgerligin boıyna sińirgen, ómir boıy týǵan halqynyń múddesi men muratyn ǵana oılaǵan, mysyqtileýlilerdiń mysyn bıik parasatymen, zor adamgershiligimen basqan Ábdimusa Muratuly zamana salmaǵyn jan-júregimen sezine bilip, halqymyzdyń boıyn sharpyǵan kesel ataýlyǵa bar kúsh-qýatymen qarsy kúresken dáýirdiń dara tulǵasy bolyp ótti.
Týǵan jerdi túletý – perzenttik paryzy bolǵandyqtan, Ábekeń ósken jerine zamanaýı sáýlet úlgisinde meshit turǵyzyp, aınalasyn abattandyryp berdi.
Sonymen, Ábekeń búkil sanaly ǵumyryn ustazdyqqa, joǵary oqý ornyn uıymdastyrýǵa arnaǵan hám júrek qalaǵan isine shyn berilgen tulǵa bolǵany aıan. Bir salada ǵumyr boıy qyzmet etý adamnyń ómirdegi turaqtylyǵynyń, kásip pen muratqa adaldyǵynyń birden-bir kórsetkishi bolsa kerek. Adamtaný ǵylymynda minez turaqtylyǵy, ómirdegi turaqtylyq adal peıildi, názik talǵamdy adamdarǵa ǵana darıtyn qasıet degen anyqtama berilgen. Ábdimusa Muratulyn da kóz aldymyzda bıiktetken osyndaı qasıetteri edi.
Oıymyzdy tujyrymdar bolsaq, Ábekeńdi adamgershiliktiń asqar bıigine kótergen basty qasıet nıet túzýligi eken. Ol osy túzý nıetin oıyna, oıyn sózine, sózin ádetine, ádetin minezine aınaldyrǵandyqtan, aqberen azamat bolyp qalyptasqan. Sondaı-aq Ábekeń ar-namysyn kirletpegen bekzat adam bolǵan. Ol ózinen kishige eshqashan pańdyq jasamaǵan, ózinen úlkenge jaramsaqtanyp, jaǵynbaǵan, «О́z aǵasyn taǵalap, kisi aǵasyn jaǵalap» júrmeıtin arly adam bolyp ómir keshken.
«Teń basý qabiletine ıe adam» degen uǵym bar. Álin bilmeıtin adam ǵana teń basý qabiletine ıe bolmaıdy. Ondaı adam «tasyp tógiledi, asyp jyǵylady». Aqyldy adamda ǵana tasý da, asý da bolmaıdy. Ábekeń de sondaı birqalypty da birtýar azamat edi. Ol ózi kópshil bolǵandyqtan, ózin eshqashan kópshilikten joǵary sanamaǵan.
«Shólde ósken dýadaq
Kól qadirin bilmeıdi.
Kólde ósken qońyr qaz
Shól qadirin bilmeıdi.
Taýda jaılap, tasta ósken,
Aǵaıynnan basqa ósken,
El qadirin bilmeıdi», degendeı, Ábekeń árdaıym el qadirin bilip, halyq ómirimen astasyp, bite qaınasyp ótti.
Ábdimusa Muratuly hımııa ǵylymynyń bıik deńgeıdegi kásibı mamany, ǵylymı mektep qalyptastyrǵan akademık, irgeli joǵary oqý ornynyń negizin qalaǵan, irgesin bekitken bilikti uıymdastyrýshy, basshy boldy.
Álemdik ǵylymı kommýnıkasııaǵa ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynan aralasqan, dúnıejúzilik ǵylymı ortada zertteý eńbekterimen tanylǵan professor boldy.
Ábekeń ulaǵatty ustaz, jany jaısań, kópti kórgen, kóńiline kóp nárse túıgen parasatymen elin, týǵan jerin súıgen ultjandy tulǵa, ardaqty aǵa, halyqtar dostyǵyn nyǵaıtýshy dáneker retinde ómir keshti. О́zi de jany taza, nıeti adal, minezi qarapaıym, ult maqtanyshyna aınalǵan daraboz tulǵalardy maqtan etip, olardyń kishipeıildigin, asyl qasıetterin úlgi tutyp, bárine laıyqty qurmet kórsetip ótti.
«Tulpardy taıynan, júırikti shańynan tanıtyn», qııadan jalt etken jarqyldy qyrandaı qyraǵy kózimen shalyp, aǵalyq aqylymen jastardy mápeleıtin izgiligi telegeı-teńiz, búgingi urpaqtyń jaýqazyndaı qulpyrǵan jarqyn ómiriniń baıandylyǵy úshin ter tógip ótken qazaqtyń nar tulǵa uly Ábdimusa Muratuly bizdiń jadymyzda.
Ol bizge maqsatqa adaldyqpen jetýdi, ata-baba muratyna saı dástúrge berik bolýdy, qııanatqa barmaýdy, ata-ana, ustaz aldyndaǵy paryzdy umytpaýdy, týystyq qarym-qatynasty tııanaqty saqtaýdy, paıdakúnemdik pen dúnıeqońyzdyqtan aýlaq bolýdy, dáýlettiń quly emes, halyqtyń uly bolýdy amanattap ketti. Sondyqtan da Ábekeń qashanda bizben birge.
Sóz sońynda aıtarymyz, qazir Á.Qýatbekovtiń 80 jyldyǵyna oraı Halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa uıymdastyrý is-sharalary qolǵa alynyp jatyr. Gazet oqyrmandary zamanaýı talaptarǵa saı mamandar daıarlaý máselesine qatysty jáne Ábdimusa Muratulynyń osy salada qaldyrǵan ónegesi men tájirıbesi týraly oı-pikirlerin ýnıversıtet ákimshiligine joldaýyna bolady.
Esenáli OMAR,
pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor