Kez kelgen adamnyń qolynan keler isin alańsyz júrgizip eńbek etýi, sol arqyly ózine de, elge de paıda keltire alýy, eń aldymen, memlekettiń ádil zańdaryna baılanysty.
Biraq qaǵazǵa basylǵan qandaı zań bolmasyn áýeli onyń oryndalýy qajet. О́ıtkeni, oryndalmaıtyn zań ushpaqqa shyǵarmaıdy. Alaıda zańnyń negizgi maqsatyna sáıkes qoldanylatyndaı bolýy úshin ony kim qalaı jilikteıdi, ıaǵnı paıdalanady degen suraq ta týyndaıtyny anyq. Mundaıda aqyry daýlasqan jandardyń isin túbine deıin jetkizetin sot qana, ıaǵnı onyń shyǵarǵan sheshimi eki tarap ta toqtaıtyn ádildiktiń qazyǵyna aınalýy kerek. Áıtpese zań bar ǵoı deıtin jandardyń úmiti eshýaqytta aqtalmaıdy.
Al daýlasqan jandarǵa qazylyq etý ońaı emes. Bul oraıda zań qalaı jazylsa sol baǵytta sheshim shyǵara salýǵa bolady deıtinder tabylar. Bile bilsek, bar másele osy tustan bastaý alady. Sheshim durys shyqpady, zań burmalandy deıtinderdiń de shý kóteretini osy jáıtke baılanysty týyndaıdy. Demek, ekiudaı másele týyndamas úshin zańdy eshkim de burmalaı almaýy tıis. Ol úshin úmitin úkilep sotqa kelgen taraptar ádildik tarazysy qalaı tartylatyndyǵyna kózderin jetkize alýy kerek. Biz osy turǵyda Joǵarǵy Sot apparatynyń basshysy Jazbek Ábdıevpen áńgimelesý barysynda iske asyrylǵan jáne atqarylyp jatqan biraz ıgilikti istiń júzege asqanyna kýá boldyq. Joǵarydaǵy kóptegen kúrdeli máselelerdiń sheshimin tabý joldary aıqyndalyp, onyń únemi zań júzinde ǵana iske asýy ornyqqan. Qajyrly izdenis arqyly álemniń ozyq elderiniń jetistikterin zertteý, talqylaý nátıjesinde tájirıbelerdiń qonymdysyn ıgerý sekildi úzdiksiz synaqtardan soń qabyldanǵan nátıjeler jemisin berdi.
Mine, sol eńbektiń jemisin árkim tata alsa ǵana Joǵarǵy Sottyń qazirgi ustanyp otyrǵan baǵytynyń durystyǵyna ılanbaıtyn jan qalmaıdy. Memleket basshysynyń alǵa qoıǵan negizgi mindetteriniń biri retinde álemniń damyǵan elý eliniń qataryna ený sol elderdiń ozyq talabyna sáıkes bolý degen sóz. Ol talaptardyń biri de biregeıi adam quqyǵynyń joǵary deńgeıde jetik qorǵalýy. Quqyqtyq-demokratııalyq jolǵa qadam basqan elimizdiń negizgi ustanymy da beıbitshilik, álemniń tynyshtyǵy. Bul oraıda tarıhta tuńǵysh ret Ortalyq Azııadaǵy memleket – Qazaqstan Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy tóraǵalyǵyna qol jetkizdi. Elimiz osynaý mártebeli mindetti Uıymǵa múshe barlyq memleketter qoldaǵan naqty maqsat aıasynda iske asyryp keledi. Bul ár eldiń dástúrin syılap, bir birine senim artyp, qandaı iste bolmasyn ashyqtyq bildirý. Soǵan oraı tóraǵalyq etý urany da senim, dástúr, ashyqtyq jáne tózimdilikten turady. Osy tórt sózdiń árbireýiniń astarynda úlken maǵyna jatqandyǵyn jáne ony sot júıesi jumysyna da qazyq etip paıdalanýǵa bolatyndyǵyn J.Ábdıev naqty mysaldarmen keltiredi. Sot qashanda halyqqa qyzmet etedi. Elmen tyǵyz aralasyp, ashyq jumys isteıdi. Memlekettiń ekonomıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etip, beıbitshilik pen turaqtylyqty, adamdar arasyndaǵy dostyq pen birlikti, tatýlyqty jaqtaıdy. Sóıtip, óziniń oń is-áreketi arqyly bılikke degen halyqtyń senimin qalyptastyrady. Kez kelgen daýly máseleni qaraǵan sýdıanyń janynda osy qaǵıdalar únemi saqtalar bolsa jáne onyń úlgisin paıdalanyp otyrsa ádildiktiń týra jolynan eshýaqytta taımaıdy. Sol sııaqty isti júrgizetin sýdıa aldyna júgingen eki tarapqa da senimmen qaraýǵa tıis. Meıli ol jábirleýshi ıakı jábirlenýshi bolsa da sotta aıtylǵan málimetter talqyǵa salynady. Sondyqtan eki jaqtyń da ýájderin sýdıa senimmen qabyldaıdy. Senim birjaqty sheshim shyǵarmas úshin óte qajet. Al ata-babalarymyz týra bıde týǵan joq dep aıtqandaı, qara qyldy qaq jaratyn bılerimizdiń týra sózine toqtaǵan halqymyzdyń dástúri qazir qajet-aq. Salt-dástúrin ardaqtaı bilgen el utylmaıdy.
Demek, sottyń qyzmeti qashanda ashyqtyǵymen halyqtyń naqty baǵasyna ıe bola alady. Jabyq kúıde qaralatyn keıbir qylmystyq ister týraly zańda arnaıy baptar bar. Onyń jóni basqa. О́zge isterde halyqtan jasyratyn eshteńe joq. Sol sııaqty sabyr túbi sary altyn degendeı, bizdiń tózimdiligimiz kóptegen qıyn-qystaý kezeńderden aman-esen alyp shyqqany belgili. Jazbek Ábdıevtiń aıtýyna qaraǵanda, bul jańalyqtardy júzege asyrý qadamdary sot júıesinde bastalyp ta ketken kórinedi. Joǵarǵy Sot Tóraǵalyǵyna Musabek Álimbekov taǵaıyndalysymen ol, eń aldymen, sýdıalar aldyna ashyq bolý talabyn qoıdy. Ashyqtyq bar jerde zańdy burmalaý múmkin emes. Ár sýdıanyń ne istep jatqany syrttaı kórinip tursa, onyń týra joldan taıa qoıýy da ekitalaı. Buryn da ózi sýdıa bolyp tabany kúrekteı segiz jyl qyzmet atqarǵan apparat basshysy tarazy basyn teń ustaý jumysynyń qyr-syry men aýyrtpalyǵyn jetik biledi. Al odan keıingi jyldary atqarýshy organdarda qyzmet istep júrgende sot jumysyna syrttaı baqylaýshy retinde de qarap, talaı kem-ketikti ańǵarǵany bar. Ondaı kemshilikterdi joıýdyń amaldary jyldar boıy tirnektep jınalatyny belgili. Biraq, sottyń qazirgi jetken bıigi sol uzaq jyldar boıy osy salada tııanaqty da tyndyrymdy jumys istegen adamdardyń jetistigi ekeni sózsiz. Alaıda ýaqyt bir orynda turmaıdy. О́mirdegi ózgerister kún ótken saıyn qubylyp jatyr. Sot júıesi de únemi ózin ózi damytyp, aǵynnyń aldynda júrýge tıis. Soǵan sáıkes sot júıesiniń aldyna múlde jańa mindetter qoıylyp otyr. Qazir osy mindetterdi iske asyrýǵa baılanysty birqatar baǵdarlamalar daıyndaldy. Barlyq sot tóraǵalary ózderiniń resmı saıttaryn ashty. Olardyń ishinde keıbireýleri halyqpen tikeleı qarym-qatynas ornatý úshin jeke blogtaryn bekitti. Joǵarǵy Sotta bul úrdis erekshe qarqynmen júzege asyryldy. Ol búgingi tańdaǵy álemdik jańa tehnologııalyq jetistiktermen odan ári damytylyp, elimizdiń kez kelgen aımaǵyndaǵy azamatqa Joǵarǵy Sot Tóraǵasymen tildesýge múmkindik týǵyzylatyndaı arnaıy baǵdarlamaǵa ulastyrylyp jatyr.
Demek, astanadan shalǵaıda jatqan eldi mekenderdegi turǵyndardyń da Joǵarǵy Sot Tóraǵasynyń tikeleı ózine qoıar saýaldary bolatyndyǵy sózsiz. Mine, osy jaǵdaıda ınternetti paıdalanǵan jan alystan at shaldyryp, ýaqyt ozdyryp jatpaı-aq atalǵan jańa baǵdarlama arqyly kózbe-kóz otyrǵandaı sóılese alady. Sot ashyqtyǵyn qalyptastyrýdyń taǵy bir qadamy retinde Atyraý, Aqtóbe, Taraz jáne taǵy basqa da qalalarda sot isteri boıynsha anyqtamalyq baǵdarlamasy engizildi. Ol elimizdiń sot organdarynyń biryńǵaı avtomattandyrylǵan aqparattyq taldaý júıesin damytý aıasynda iske asyrylǵan. Bul baǵdarlama sot prosesine qatysýshylarǵa, ıaǵnı quqyq buzýshyǵa, talapkerge, jaýapkerge, olardyń ókilderine, qorǵaýshyǵa, prokýrorǵa, jábirlenýshige, sottalýshyǵa nemese sottalǵanǵa jáne múddelilik tanytqan kez kelgen basqa janǵa oblystyq jáne oǵan teńestirilgen sottardyń veb-saıttary arqyly birinshi, appelıasııalyq, kassasııalyq satylarda qaralǵan nemese qaralatyn azamattyq, qylmystyq jáne ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly isterdiń úderisin baıqaýǵa múmkindik beredi. Qajetti sot aktilerimen tanysyp, kóshirip nemese qaǵazǵa basyp shyǵara alady. Demek, osy baǵdarlama arqyly joǵarydaǵy atalǵan sot prosesine qatysýshylarǵa istiń jaı-kúıin kez kelgen ýaqytta jáne shetelde júrip te bilip otyrýyna tolyq múmkindik bar. Bul jańalyq sotqa qatysýshylar úshin óte yńǵaıly ári senimdi aqparat kózi bolyp tabylady. Bárinen buryn sybaılastyqtyń joly kesiledi. Árıne, kez kelgen sot eshýaqytta aldyna júgingen taraptardyń báriniń talaptaryn birdeı qanaǵattandyra almaıdy. Mindetti túrde olardyń biri rıza bolmaı qalady.
Sondyqtan sottyń bul jerdegi eń basty mindeti álgi qanaǵattanbaı ketken tarapqa sheshimniń nelikten osyndaı bolyp shyqqandyǵyn jete túsindire alýynda dep bilemiz. Kózin jetkizip, túsindirip bere almasa, bir shıkilik bar. Sarapshylar zertteýine qaraǵanda, elimizdiń aýdandyq sottarynda qaralǵan isterdiń 96 paıyzǵa jýyǵyna eki tarap ta qanaǵattanarlyq baǵa beredi eken. Sondyqtan da oblystyq jáne Joǵarǵy Sottaǵy ınstansııalarǵa eki paıyz ǵana aryz túsedi. Olar osy eki paıyz taraptyń aryzyn tekserip, qaıta qaraǵanda naqty zańdy ádildikke jetýi tıis. Ol úshin sot júıesiniń ózi kirshiksiz tazalyqqa qol artyp, adaldyqtyń shyńynan kórinýi kerek. Árıne, sýdıalardyń bári sútten aq, sýdan taza deı almaspyz. О́ıtkeni, zaman solaı boldy ma, kim biledi, áıteýir 2005-2008 jyldary paramen ustalǵandar sany aıtarlyqtaı ósip, osy úsh-tórt jyldyń ishinde qylmystyq jaýapkershilikke 54 sýdıa tartylǵan. Tek 2009 jyly bul úrdis tómendep, tórt sýdıa ǵana sottaldy. Al 2010 jyldyń osy ótken kezeńinde birde-bir sýdıa qylmystyq jaýapkershilikke tartylǵan joq. Árıne, bul degenińiz ár sýdıamen tynymsyz atqarylǵan jumystyń jemisi. Biraq osy oraıda oılandyratyn da jáıtter joq emes. Jalpy, qazir respýblıka boıynsha 2567 sýdıalyq oryn bar eken. Al sýdıa bolýǵa talpynyp barlyq tájirıbe men synaqtardan, tipti ádilet biliktilik alqasynyń synynan ótken, tek taǵaıyndaý ǵana qalǵan bolashaq sýdıalar sany 3 myńnan asyp ketken.
Bul qalaı? Bizde álde ádilqazylyq etýge laıyqty adamdar kóp pe, álde sýdıalyqqa ótý joldary tym jeńil me? Nemese sýdıalyqqa ótýdiń basqa joldary bar ma? Nege deseńiz, ózge elderde mundaı jaǵdaı kezdespegen kórinedi. Demek, bul artyq jasaımyz dep asyra siltegendik qoı. Al damyǵan elderde 100 úmitkerdiń 95-i sýdıalyqqa óte almaı qalady. Bizde bolsa kerisinshe, asyp ketip otyr. Nelikten? Kúdik birden joǵaryda atalǵan ádilet biliktilik alqasyna tústi. Sóıtse, rasynda olardyń suraqtary óte jeńil, kompıýterlik test tapsyrý degen atústi júrgiziledi eken. Ony keıin ózgertý de qolda turǵan sharýa kórinedi. Demek, mundaı sýdıalardy irikteý, synaqtan ótkizýdiń bári J.Ábdıevtiń aıtýynsha, ashyq júrgizilýge tıis. Árbir úmitkerdiń qansha suraqqa qalaı jaýap bergeni jurttyń aldynda kórinip tursa jáne qansha ball jınaǵany belgili bolsa, ony ózgertý múmkin emes. Onyń ústine suraqtardy kúrdelendirip, sapaǵa mán berý qajet. Sonda osyndaı talaptardan ótken sýdıa keıin óziniń bilimimen de, mádenıettiligimen de, kelisti keskinimen de birden jurtqa áser ete alady. Qazir jalpy respýblıka boıynsha 2430 sýdıa qyzmet atqarady. Júzden astam oryn árqashan bos turady. Bireý zeınetkerlikke shyǵady, bireý naýqastanady, bireý aýysady, qyzmetten shyǵady degendeı almasyp jatady. Biraq elimizdiń tórt buryshyndaǵy sýdıalardyń qaısysy ardan attap qoıatynyn aldyn ala bilý múmkin emes. Kóbine qylmys jasap, qolǵa túskende ǵana olardyń esimderi atalyp jatady. Al osy eki myń jarymdaı qyzmet istep jatqan sýdıalardyń birde-biriniń qylmys jasamaıtyndaı dárejede turýy úshin ne isteý kerek? Ol úshin Joǵarǵy Sotta arnaıy sot monıtorıngi atty bólim ashyldy.
Osy bólimde atalǵan sýdıalardyń jumysy súzgiden ótkiziledi. Olardyń árbir qaraǵan isteri talqyǵa salynady. Shyǵarǵan sheshimderi men úkimderi keıin buzyldy ma, joq pa, aryzdanýshylar boldy ma, joq pa degendeı suraqtar esepke alynady. Eger bir sýdıanyń úsh sheshimi joǵary turǵan ınstansııalarda buzylar bolsa, onyń bar jumysy, bilimi, minez-qulqy talqyǵa salynady. Jurttyń ol týraly kózqarasy, pikiri de suralady. Máselen, ústimizdegi jylǵy birinshi jartyjyldyqta 63 sýdıanyń isi monıtorıngke túsken. Árıne, olardyń bárin birdeı jumystan shettetý múmkin emes, biraq budan bylaı olardyń ár isi baqylaýda turady. Osyny aldyn ala sezingen álgi 63-tiń jeteýi óz erkimen qyzmetten bosanýǵa aryz berdi. Olar ózderin Sot jıýrıine jibermeýdi nemese Prezıdent Jarlyǵy shyqqanǵa deıin ustamaýdy surady. Áıtpese teris minezdememen shyǵarylsa barlyq jeńildikten jurdaı qalyp, ne qaıta qyzmetke tura almaıdy, ne durys zeınetkerlikke shyǵa almaı qalady. 39 sýdıanyń isi oblystyq sot deńgeıindegi jalpy otyrystarǵa qaraýǵa jiberildi. Qalǵan on bir sýdıanyń isi Sot jıýrıine salynbaq.
Demek, bul monıtorıng degen adam taǵdyryna aralasatyn sýdıalardyń arasynda naǵyz adal jandardyń qalýyn qalyptastyratyn, adaldar men aramdardy súzgiden ótkizetin jańa júıe bolyp tabylady. Mundaı júıeden iriktelgen sýdıalar aldyna kelgen taraptyń biriniń de obalyna qalmaıtyny anyq. Al sot ádil sheshim shyǵarǵan soń ol týraly tolyq túsinik berýge qashanda ázir deıdi J. Ábdıev. Oń sheshim shyqqanǵa deıin sot búıtip jatyr, óıtip jatyr dep erte bastan jalaýlatyp teris ári jalǵan daqpyrt týdyrý sot isine aralasý, ıaǵnı qysym jasaý bolyp tabylady. Mine, joǵaryda aıtqanymyzdaı, zańnyń talapqa saı oryndalýy, sýdıalardyń tarazy basyn teń ustaýy, eń aldymen, Joǵarǵy Sottyń kúndelikti atqaryp jatqan osyndaı qyzmetteriniń naqty jemisi dep bilemiz.
Aleksandr TASBOLATOV.