О́zimdiki degende...

Qazaqstandyq mazmundy damytý – Úkimet alynda turǵan eń mańyzdy mindetterdiń biri. Ony oryndaı otyryp, elimizdiń básekege qabilettiligi, ulttyq qaýipsizdigi, ómir súrý sapasy artýy tıis. Al bul salada elimiz qaı deńgeıde, qandaı jumystar atqarylýda? Osy jáne basqa da suraqtar tóńireginde Jergilikti qamtýdyń ulttyq agenttigi «NADLoC» AQ basqarma tóraǵasy Qaırat BEKTÚRGENOVpen áńgimelesken edik. – Qaırat Amangeldiuly, aldymen ózińiz basqaryp otyrǵan agenttiktiń jalpy jumys barysy jaıynda qysqasha baıandap berseńiz. – Qazaqstandyq mazmundy damytýdyń serpini – otandyq ónerkásip pen adam áleýetiniń, qazaqstandyq ónimderdiń básekege qabilettiliginiń jalpy deńgeıin kórsetetin mańyzdy ındıka­tor. Bul – elimizde bes jyldan beri júzege asyrylyp kele jat­qan údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlama aıa­syn­daǵy strategııalyq mindet. О́zińiz bilesiz, ÚIIDMB aıasynda 2010-2014 jyldarǵa belgilengen qazaqstandyq mazmundy damytý jónindegi baǵdarlama qa­byldandy. Biz mine, osy turǵyda qazaqstandyq mazmundy arttyrý saıasatyn júzege asyratyn Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrliginiń jumys organy bolyp tabylamyz. Agenttik negizinen otandyq óndirýshiler men memlekettik organdar, ulttyq kompanııalar, jer qoınaýyn paıdalanýshylar jáne basqa múddeli tulǵalarmen jergilikti qamtýdy damytýǵa yqpal etetin máselelerdi talqylaý boıynsha ekijaqty kelissózder úshin dıalog alańyn qurý is-sharalaryn ótkizedi, sondaı-aq olardy uıym­dastyrýǵa járdemdesedi. – Atalǵan baǵdarlama bıyl mejeli belesin aıaqtaǵaly otyr eken. Jalpy baǵdarlamadan qan­daı qorytyndy boldy? Qan­daı jetistikterge qol jetkizdik? – Baǵdarlamanyń negizgi maq­saty básekege qabiletti taýar­lardyń, jumystar men qyz­metterdiń otandyq óndirisin ornyqty damytý, sondaı-aq olardy ishki naryqta ilgeriletý úshin jaǵdaılar jasaý bolatyn. Bul rette biz biraz belesti baǵyndyrdyq deýge tolyq negiz bar. Birin­shiden, osy baǵdarlamanyń arqa­synda bizde monıtorıng jasaldy. Iаǵnı baǵdarlamalyq qujat­tarda belgilengen nysanaly ındı­katorlarǵa qol jetkizýdi baǵalaý jáne turaqty negizde tıimdi boljaý maqsatynda memlekettik organdar, ulttyq holdıngter men kompanııalar, júıe quraýshy kásiporyndar men jer qoınaýyn paıdalanýshy kompanııalar satyp alýlaryna monıtorıng júr­gizildi. Jergilikti qamtýdy durys esepteýdiń, túgendeýdiń sáti tústi. Búginde «Jer qoınaýyn paı­dalaný operasııalaryn júr­gizý kezinde qoldanylatyn ta­ýar­lardyń, jumystardyń, kór­setilgen qyzmetterdiń tizilimi» aqparattyq júıesinde 500-den astam jer qoınaýyn paıdalanýshy kompanııa men merdigerler, 16 myńnan astam tapsyrys berýshi tirkelgen. Al portalǵa táýligine 40 000-daı qoldanýshy kiredi. Bul eldiń óndiris salasyndaǵy naǵyz aqparat oshaǵy bolady dep oılaımyz. Internet-resýrstarǵa ornalastyrylǵan aqparattar otandyq taýar óndirýshilerge memlekettik organdardyń, júıe quraýshy uıymdardyń, jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń, ulttyq kompanııalardyń jáne holdıngterdiń taýarlarǵa, ju­mystar men qyzmetterge muq­tajdyqtarymen tanysýǵa, sondaı-aq qajet bolǵanda mar­ketıngtik zertteýler júrgizýge múmkindik beretini anyq. Buryn Qazaqstanda satyp alsań boldy, ol qazaqstandyq qamtýdy damytý dep sanalǵan edi. Iаǵnı ol taýar bizde óndirildi me, álde basqa elden satyp alyndy ma, ajyratyp jatpadyq. Al qazir jaǵdaı múlde basqa. Budan ózge jergilikti mazmundy turaqty túrde damytýdy nasıhattaý maqsatynda jyl saıyn «Qazaqstandyq úles» forýmy men kórme, semınar-keńester, dóńgelek ústelder, otandyq taýar óndirýshilerdiń iskerlik kez­desýleri ótkizilip turady. Osyndaı sharalardyń arqasynda qazaqstandyq mazmunnyń úlesi 2010 jylǵy 48,3 paıyzdan 2013 jyly 63,1 paıyzǵa artyp, 14,8 paıyz ósimdi kórsetip otyr. Demek, elimizdiń óz ishinde shyǵatyn jáne tutynýshylardyń sol otandyq jergilikti ónimderdi satyp alýy jyl ótken saıyn aıtarlyqtaı artyp keledi. Keıbireýler ın­tegrasııalyq jaǵdaılar damyǵan saıyn qazaqstandyq qamtý degen uǵym joǵalady, mańyzyn joǵaltady dep oılaıdy. Biraq olaı emes. Kerisinshe, ıntegrasııalyq qatynastar damyǵan saıyn bul sala da damı túspek. Sebebi, bul memlekettiń múddesin, ulttyq múddeni qorǵaý. – Qazaqstanda qazir naqty qansha ónim túri bar? –  О́kinishke oraı, Qazaqstandaǵy ónim túrlerin tolyqtaı tizip beretin katalog bizde ázirshe joq. Al qazir jumys istep jatqan «Reestor.KZ» portaly búginde osy katalogtyń ornyna qoldanylyp júr desek artyq aıtpaǵandyǵymyz bolar. Biraq onda barlyǵy qamtylǵan deı almaımyz. Sebebi, bul portaldy qajet etpeıtin keıbir kásiporyndar da bar. Biz saıtqa tapqan aqparatymyzdy ózimiz tirkeý arqyly katalog jasap jatyrmyz. Biraq bul áli álsiz. Sebebi, onda taýar túrimen qatar ony óndiretin kásiporynnyń qýattylyǵy da jazylýy tıis. Sodan kelip qaı ónimderge qa­jettilik bar ekenin naqty bilýge bolar edi. Qazaqstandyq ónim túrlerin túgeldeı tizip beretin katolog kerek, árıne. Ol jýyq arada jasalady degen senimdemin. – Baıqaýymyzsha, sizder kó­bine iri kompanııalarmen jumys isteıtin sııaqtysyzdar? – Negizinen taý-ken kesheni sala­syndaǵy barlyq kompanııalarmen jumys isteımiz. Shamamen 220 kompanııa tizimde bar. Onyń ishinde azdy-kópti munaı salasyndaǵy kompanııalar, basqa da bıýdjettik iri kompanııalar, holdıngter bar. Sebebi, bul kompanııalardyń satyp alý somalary iri kólemde. Iаǵnı qanshama mıllıondaǵan qarjy jumsaıdy. Al biz sol satyp alýlardyń otandyq taýarlar bolýyn qadaǵalaımyz. Qarjy syrtqa ketpeı ózimizdiń otandyq óndiriske quıylýy qajet. – Sonda iri kompanııalarǵa bizdegi qyzmetter men taýarlardy ótkizýge yqpal jasaısyzdar ǵoı. Al qarapaıym ha­lyqtyń otandyq taýarlardy tutynýyna qanshalyqty áser ete alasyzdar? – Bul bizdiń jumysymyzdyń ıdeologııalyq jaǵy. Menińshe, bizde otandyq taýarlar barshy­lyq. Alaıda, bir ókinishtisi, tany­maldylyq turǵysynan shetel taýarlary ótimdi bolyp tur. Qazir ınternet, teledıdarda aqparat ashyq, jarnama kóp. Biraq bul jerde bastysy árbir qazaqstandyqtyń sanasynda otandyq taýardy, ónimdi satyp alý birinshi kezekte turýy kerek. Bir tıyn bolsa da óz eline túskenin oılaýy tıis. Tipti baǵasynda azǵantaı aıyrmashylyq bolsa da, ár azamat múmkindiginshe óz elinikin tańdaýy kerek. Muny eldiń árbir azamaty ishki boryshy, Otan aldyndaǵy paryzy dep qabyldasa deımin. – Biraq bizde tańdaý joq qoı. Máselen, satyp alǵysy kelgen taýary taptyrmasa qaıtpek? So­ǵan qaraǵanda, qarapaıym halyq tutynatyn taýar túri az emes pe? – Qazir otandyq taýar shúkir, barshylyq. Durystap mán berip qaraý kerek. Ásirese, azyq-túlikke qatysty, kúndelikti tutynatyn taýarlar dúken sórelerinde tizilip tur. Ári sapalary da ımporttan asyp túspese kem túspeıdi. – Alaıda, kıim-keshek joq­tyń qasy ǵoı. – Jeńil ónerkásip múlde damymaı otyr dep aıtýǵa bolmaıdy. Biraq elimizdiń toqyma ónerkásibi áli de jetildirýdi qajet etetini ras. Bul jerde irgemizde Qytaı turǵanyn eskerý kerek. Onda jeńil ónerkásip taýarlary óte arzan. Sol sebepti de bizde kıim-keshek jaıy qıyn bolyp tur. Biraq múlde joq deı almaımyz. Bul salada qazir birshama ilgerileýshilik bar. Ázirshe, arnaıy jumys kıimder tigýden bastap jatyr. Bul arnaıy kıimder úshin de iri kásiporyndar az soma jumsamaıdy. Sondyqtan ol da ishki qajettilik. Bolashaqta zamanaýı kıim-keshek te bolady dep úmittenemiz. Bizde qazir bızneske barlyq jaǵdaı jasalǵan. Sheteldik ınvestorlarǵa da óte qolaıly. «Bıznestiń jol kartasy-2020», «Eksporttaýshy-2020» jáne «О́nimdilik-2020» baǵdar­lamalarmen kóp memlekettik qoldaýlar jasalýda. Biraq únemi bulaı bola bermeýi de múmkin. Osyny eskerip, qazir bir qalyptan shyǵa almaı, ilinip-salynyp, memleketke ǵana aýzyn ashyp otyrǵan kásiporyndardy anyqtaýymyz kerek. Eger jumysynda ilgeri­leýshilik bolmasa, ondaılardy jaýyp, basqa jumys isteıtin adamdarǵa oryndy bosatý qajet shyǵar. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Dınara BITIKOVA, «Egemen Qazaqstan».