TÝǴAN JER – TUNǴAN BAILYQ

Búgin – Halyqaralyq múzeı kúni Qazaq eliniń táýelsizdigi erteńgi ómirdiń kemeldigi úshin jasalatyn qam-qareketpen shektelmeıdi, ol eń áýeli halyq­tyń keshegi tarıhı-mádenı qundylyqtarymen, teńizdeı tereń taǵdyrymen, asqaraly shyńdarymen, nesheme ǵasyr ótse de qumdaýyt tolqyndar qundaǵynda saqtalǵan ǵajaıyp órnekterimen tııanaqtalsa kerek-ti. О́tkensiz búginiń, búginsiz erteńiń tul degen ǵoı batyr babalar. Endeshe, halyqaralyq mýzeı kúninde Qazaqstannyń da álem jurtshylyǵyna usynar ustyndary ulan-ǵaıyr, tylsymnan tarqatar syrly sazy da tolaıym ekeni sózsiz. Osyǵan baılanysty biz Mádenıet mınıstrligi tarıhı-mádenı mura basqarmasynyń bastyǵy Bazarbaı ALTAEVTY áńgimege tartqan edik. – Bazarbaı myrza, qazir elimizde bas-aıaǵy qansha mýzeı bar? Olardyń tynys-tirshiligi haqynda jurtshylyqqa qysqasha baıandap berseńiz. – Búginde elimizdegi tarıhı-ólkelik, etno­grafııalyq, kórkemsýret jáne me­morıal­­dy turǵydaǵy jalpy mýzeılerdiń sany 164-ke jetken. Olardyń 89,8 paıyzy memlekettiń tikeleı qamqorlyǵyna alyn­sa, al qalǵandary jeke menshik túrinde halyqqa mádenı qyzmet jasap keledi. Osynaý teń­dessiz muralardyń álemge eń tanymal­dary negizinen aýyldy jerlerde saqtalǵan. Qazirgi tańda ondaı meke­meler­diń sany – 67. Al mýzeı ekspozı­sııa­lary men qorynda 2 mln-ǵa jýyq mádenıet eskertkishteri bar. Jyl saıyn orta esep­pen 20 myńnan asa jyljymaly, jeke­legen kórmeler men leksııalar ótki­zil­se, ony 1 mln-ǵa jýyq halyq kelip tamasha­laıdy. Olardyń ishinen respýblıkalyq mańyzdaǵy 5 mýzeıdi aıryqsha atap ótkim keledi. Munyń úsheýi iri ujym sanalady. О́ıtkeni, Ortalyq mem­leket­tik mýzeı, Á.Qasteev atyndaǵy memlekettik О́ner mýzeıi jáne Prezıdenttik mádenıet ortalyǵy tarıhy­myz pen máde­nıetimizdiń, sondaı-aq mýzeı isine qatysty ózekti máselelerdi ǵylymı turǵyda zerttep, jetildirý jumystaryn qosa atqarady. – Mýzeı ǵylymı jumyspen aınaly­satyn adamdar úshin naǵyz mol qordyń ordasy emes pe? – Ras, sońǵy jyldary munda ǵylymı-zert­teý jáne jınaqtaý jumystary baryn­sha jandana túskeni baıqalady. Máse­len, ótken jyly bir ǵana Ortalyq memlekettik mýzeıden 10 mono­grafııa, jınaqtar men katalogtardyń (Qazaqtyń dástúrli ulttyq kıimderi, bezen­dirilgen ǵylymı katalogy; Qazaqstan­daǵy ejelgi kóshpeliler máde­nıeti, bezendirilgen ǵylymı katalogy; t.b.) jaryq kórgeni sonyń dáleli. Jaqyn jáne alys shetelderdiń kitaphanalary men mýzeılerine, muraǵattaryna ǵylymı issaparlarmen barý nátıjesinde qor tyń derekti qujattarmen, baǵa jetpes dúnıe­lermen tolyqty. Ortalyq memle­ket­tik mýzeı qory Shilikti qorymy­nyń búkil dúnıe­ júzine belgili altyn buıymdarymen molyq­sa, al Prezıdenttik mádenıet orta­lyǵy bizdiń dáýirimizge deıingi VII-III ǵa­syr­lardaǵy Berel kóseminiń at ábzelderi­men baıydy. Shetel­degi mýzeıler men birqatar ǵylymı-zertteý, mádenı mekeme­lerimen aradaǵy ǵylymı, mádenı baıla­nys­tar nyǵaıa túskeni kóńilge qýanysh uıalatady. – “Mádenı mura” memlekettik baǵdar­la­masy týraly sóz qozǵalǵanda, qazaq­tyń shet elde qalǵan tarıhı tulǵa­laryna soqpaı óte almaımyz. Sol jaıynda bilsek pe dep edik? – “Mádenı mura” baǵdarlamasy bary­synda Shyǵystan shyqqan ǵula­ma ǵalym Ál-Farabıdiń Damaskidegi kesenesi men tarıhı-mádenı ortaly­ǵynyń qury­lysy júrip jatqany málim. Buıyrtsa, aldaǵy jyly fılosof ǵalymnyń ómiri men qyzmetine arnalǵan mýzeı ashylmaq. – Qaı salada bolsyn bilikti maman qadirli. Osyǵan baılanysty qandaı sharalar atqa­rylýda? – Mınıstrlik bul máselege óte kóp kóńil bólýde. Mýzeı sala­sy qyz­metker­leri­niń kásibı bilik­ti­ligin je­tildirý maq­sa­tynda, máselen ótken jyly res­­­­­pýblıkalyq mýzeı­ler­diń 10 qyzmet­keri “Mýzeı isi jáne tarı­hı-mádenı eskert­kish­terdi qorǵaý” baǵ­dar­lamasy bo­ıynsha Máskeýdiń aıtý­ly 6 iri mýzeıiniń ozyq tájirıbesin úıre­nip qaıt­ty. Kásibı bilik­ti­lik­ti arttyrý kýrsyn bitirgen mýzeı qyz­met­kerleri óz ujymyn salanyń zama­naýı ádis­temelikterimen tanystyrsa, ótken jyly 12 restavrator Máskeý, Sankt-Peter­býrg jáne Ombyda biliktilik arttyrý kýrstarynan ótti. – Kórmeler jıi uıymdastyryla ma? – Byltyrǵy jyly respýblıkalyq mýzeı­ler 107 kórme, 14.355 ekskýrsııa jumystaryn ót­kizip, túrli taqy­rypta 357 leksııa oqylǵan. Qazaq­stannyń mádenıet kúnderi aıasynda Prezıdenttik mádenıet ortalyǵy, memlekettik О́ner mýzeıi men Altyn jáne baǵaly metaldar memle­kettik mýzeıi Mońǵolııa, Tájikstan, Saýd Ara­bııasy Koroldigi, Birikken Arab Ámirligi men Germanııada óz kórmelerin sát­­ti uıymdas­ty­­ryp, ózge jurt­­­qa Qa­zaq eliniń baǵa jet­pes baı­ly­ǵyn tanys­ty­ryp keldi. Máde­nı baı­la­nys­tar aıasynda shetel mýzeıleri Qazaq­stanǵa kelip, 2008 jyly elordada “Ýkraınnyń ulttyq kıim­deri”, Egıpettiń, Katardyń beıneleý óneri kórme­lerin, 2009 jyly Qytaı zergerlik óneriniń kórmesin, Ermı­tajdyń “Orystyń qarý-jaraqtary” kórmesi sııaqty birtalaı sharalar­dy jurtshy­lyq rıza kóńilmen tamashalaǵan. – Mýzeı-qoryqtardyń basqalardan erekshelikteri nede? – Elimizde respýblıkalyq mańyzdaǵy 9 qoryq-mýzeı jumys isteıdi. Onyń erekshe­ligi – qorynda tek mýzeılik zattar men kollek­sııalar ǵana saqtalyp qoımaı­dy, qoz­ǵalmaı­tyn birtalaı mádenı nysan­dar da enedi. Olar – Otyrar mem­lekettik arheolo­gııalyq qoryq-mýzeıi, “Ázi­ret-Sul­tan” memlekettik tarıhı-máde­nı qo­ryq-mýzeıi, “Berel”, “Kóne Taraz es­kert­kishteri”, “Esik”, “Ordabasy” ulttyq tarı­­hı-mádenı qo­ry­­­ǵy, “Ulytaý”, “Jıde­baı–Bóri­li”, “Tam­ǵaly” mýzeı-qoryqtary. Bulardyń ara­synda “Berel” men “Esik” sanat­qa keıi­ni­rek qo­sylsa, al keleshekte taǵy Aty­raýdan “Sa­raı­shyq”, Shyǵys Qazaq­stan­nan “Shilik­ti”, Batys Qazaq­stannan “Bókeı Orda” mýzeı-qoryqtary ashylady dep kútilýde. – Mýzeı-qoryqtardaǵy tarıhı eskertkish­terdiń sany anyqtalǵan ba? – Aýmaǵy 171,1 myń gektar bolatyn mýzeı-qo­ryqtarda 1558 tarıhı jáne mádenı eskert­kishter ornalasqan. Bul elimizdegi barlyq es­kertkishterdiń 13 paıyzy degen sóz. Onyń ishin­degi ekeýi IýNESKO-nyń álemdik mádenı mura­sy tizimine ense, 56 nysan res­pýblıkalyq mańyz­daǵy eskertkishterdiń mem­lekettik tizimine qosylǵan. 1500-i jergilikti mańyzdaǵy nysan retinde baǵalanady. – Al qazirgi tańda qandaı jumystar atqarylyp jatyr? – Búginde Qoja Ahmet Iаsaýı kese­ne­sinde res­tavrasııa jumystary júrýde. Eski Túrki­standaǵy Shahrıstan bas qaq­pasyn qaıta qalpyna keltirý qolǵa aly­nýda. Han rezı­den­sııasy jańǵyr­tylýda. 2008-2009 jyldary Se­meıdegi Abaı qoryq-mýzeıi ǵımaratyna kúr­deli jóndeý jumystary júr­gizilgen, “Esik” qoryq-mýzeıiniń ekspozısııa­lyq kor­pýsy men ákimshilik mekemesiniń qurylysy aıaqtalǵan. – Osynsha qyrýar baılyqty qorǵaýǵa bólinetin qarjy jetkilikti mólsherde me? – Memleket 2009 jyly qoryq-mýzeı­lerdi qarjylandyrýǵa 223,2 mln. teńge bólgen. Ol aldyńǵy jylmen salys­tyr­ǵanda, 15 paıyzǵa artyq. Áńgimelesken: Qarashash TOQSANBAI.