«Batyr degen jarq-jurq etken bir almas»

Eldik murat pen erlik shejiresine adaldyq tanytyp, osy jolda ómir saparlaryn erte aıaqtaǵan ardaqty azamattarymyz ben aıaýly apalarymyz az emes. Olardyń esimi men eńbekterin qalaı qurmettesek te jarasady. Solardyń biri Keńester Odaǵy atty «ortaq otandy» qorǵaý isinde eren erlik tanytyp, basyn qaterge tikken, órshil rýhty kórsetken, Dneprden ótý kezinde – Loevodaǵy bıikke aldymen kóterilip, tý tikken – Sádý Shákirov edi. Bala shaqta bolashaqty armandamaǵandar sırek-aq bolar. Ata-ananyń aıaly alaqanyn­da alańsyz ósip-eseıý, keleli keleshekke qushtar kóńilmen, ǵashyq júrekpen, úmit-senimmen qaraý – kim-kimniń de asyl armany men ómir murattarynyń biri emes pe?! Sádýdiń de jastyq kezeńin ózimen qatar turǵylastary sekildi qııalyn shartarapqa jiberip, ǵalamnyń ǵajaıyp qupııalaryn, ań-qustar álemin, adamnyń myń-san ıirimderin tanyp-bilgisi kelgeni anyq. Teginde, ómir – ýaqyt bir ornynda tur­maıdy. О́mirdiń buralań joly, turmys salqyny, taǵdyr talqysy kóńildi kúpti etip, júrekke salmaq salatyn kez bolady. Ol kenetten tutqıyldan, tý syrtymyzdan kezdesip qalyp jatady. Tórtkúl dúnıeni titirentip, aspan asty, jer ústin dúrliktirip, alys-jaqyndy, úlken-kishini, tipti tirshilik ataýlyny joıqyn kúsh, qyrǵyn kesapattarymen basyp-janshyǵan Uly Otan soǵysy sonyń bir surapyly bolatyn. Erliktiń úlken-kishisi joq. Naǵyz erlik ult múddesine, halyqtyń baqy­ty­na, keleli keleshegine negizdelse – baıan­dy, ǵumyrly, nurly bolmaq. Arǵy-bergi tarıhta, ásirese, Uly Otan soǵysy betterinen qazaqstandyqtardyń erlik shejiresi aıqyn ańǵarylady. Osy tusta: «. . . maıdanǵa bir mıllıon eki júz myń adam, sonyń ishinde 5183 áıel men qyz attandyrdy. Jeti júz myń adam eńbek armııasy men arnaýly qurylys bólimderine shaqyryldy. Áskerı oqý oryndaryna 42 myń qazaqstandyq jastar jiberildi. Respýblıka aýmaǵynda jumys isteıtin 27 áskerı oqý ornyn 16 myń ofıser bitirip shyqty. Munyń syrtynda maıdandaǵy qaýyrt jaǵdaılarǵa baılanysty 10,5 myń kýrsant serjant shenimen, 10 myń adam qatardaǵy jaýynger retinde aldyńǵy shepke attandyryldy» degen derek oıǵa oralady. Qazaqstandyqtardyń jaýyngerlik dańqy, beıbitshilik pen bostandyqty saqtaý jolyndaǵy janqııarlyq batyldyǵy, qasıetti de qasterli maqsat-murattary – Máskeý men Stalıngrad túbindegi shaı­­qasta, Dnepr men Kýrsk ıininde, Baltyq boıynda, Belarýssııa men Ýkraınany, Odes­sa, Sevastopol men Saarema aralyn, sondaı-aq, Eýropa elderin azat etýde, so­­ǵystyń sońǵy oshaǵy – Japonııanyń qarý­ly kúshterin talqandaý isinde keńinen kórindi. Uly erlik shejiresin adamı bolmysymen, adamgershilik murattarymen, eldik qasıetimen, qaısar da qaharman tulǵasymen tolyqtyra túskenderdiń biri, alda aıtqan – Keńes Odaǵynyń Batyry Sádý Shákirov edi (1922-1977 j.j.). Ol 1942 jyldyń aqpanynda Qyzyl Armııa qataryna shaqyrylady. Ýkraınany qorǵaýǵa qatysady. Ásirese, 106-Zabaıkale atqyshtar dıvızııasynyń 188 Argýnsk at­qyshtar polkiniń sarbazy retinde S.Shá­kirov kópultty qııan-keski urystardyń bel ortasynda bolady. Erekshe tapsyrmalardy oryndaý jolynda batyldyq tanytady. Otan qorǵaý jolyndaǵy eren erlik­te­riniń biri 1943 jyldyń qazan aıynyń basynda Gomel oblysyna qarasty Loevo qalasy mańynda bolǵan edi. Sádý munda el qorǵaýdyń, halqyn shynaıy súıip, jan-tánimen berilgendiktiń aıryqsha úlgi-ónegesin kórsetti. Oǵan kóz jetkizý úshin S.Shákirovtiń el qorǵaý isindegi, maıdan dalasyndaǵy qalyń kópke úlgi-ǵıbrattyq mańyzy mol eren erlikteri týraly jazylǵan eńbekten úzindi oqylyq. «1943 jylǵy 15 qazan. Tún. Desant­shy­lar qaıyqtar men saldarǵa baryp otyrdy. Sońǵy buıryq berilgennen soń, ózennen ótý bastaldy. Solardyń birinde qatardaǵy jaýynger Sádý Shákirov boldy. Jaǵalaýǵa jetýge shamasy 40 metrdeı-aq qalǵan kezde, bizdiń erlerdi gıtlershiler kórip qoıyp, qarýdyń barlyq túrinen oq jaýdyrdy. Aranyn ashqan ajal jaýyngerlerdi saptan julyp áketip jatty. Snarıadtardyń biri Sádý otyrǵan salǵa sart ete qaldy. Kókke shapshyǵan sý jaýyngerlerdiń ústin jaýyp ketti. Saldyń byt-shyty shyqty. Muzdaı sý ishinde jaýyngerler júzip, ilgeri qaraı umtyla berdi. Sádý Shákirov súńgip ketti de, qalqyp júrgen bir bórenege jabysyp, oń jaǵalaýǵa qaraı jyljydy. Taǵy da birneshe ret umtylyp edi, aıaǵy qaırańǵa tıdi. Dneprdiń oń jaǵalaýyna aldymen jetkenderdiń biri – Sádý edi. Sol jaq jaǵalaýda ózine komandır bergen qyzyl jalaý men granatyn qolyna alyp, ol dushpannyń transheıasyna tura umtyldy. Erjúrek soldat birneshe ret granat laqtyryp, gıtlershilerdi transheıasynan qashýǵa májbúr etti... Komandırdiń tapsyrmasymen Sádý Shákirov Dneprden úsh ret ótip, pýle­met­shiler men baılanysshylardy oń jaǵalaýǵa aparyp túsirdi. Eren erlik te kórsetti... 1943 jylǵy 16 qazan kúni tańerteń bizdiń jaýyngerlerimiz Loevonyń ońtústik-batys jaǵyndaǵy 138,6 bıiktikti basyp­ alýǵa shabýyl jasady. Shákirov gıtlershilerdiń beseýin jaıratyp salyp, bıiktikke aldymen jetti de, onyń tóbesine alqyzyl týdy qadady». Bul tutqıyldan qasiret bultyn tóndirip, qandy qyrǵynǵa bastaǵan ne­mis-fashısterine qarsy baǵyttalǵan sheshýshi shaıqas qana emes, sonymen birge, jaýyngerlerdi el qorǵaýǵa, erlikke bastaǵan mańyzdy qadam ári jeńisti jaqyndatqan, bolashaqqa úmit artqan sáýleli sátter bolatyn. El qorǵaý isin erlik shejiresimen jalǵastyrǵan, adamı murat pen órshil rýhtyń ónegesin kórsetken, atameken amanatyn adal atqarǵan Sádý Shákirovke osy joly Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berilgen edi. S.Shákirovtiń Uly Otan soǵysyndaǵy batyl áreketteri men erlikteri eleýli eń­bekterge arqaý bolyp, batyrlyǵy men ba­tyldyǵy da anyqtamalyq kitaptarda, Be­la­rýs ensıklopedııasynda jaryq kórdi. Eń bastysy, Sádý Shákirovtiń adamdyq álemi bólekshe edi. Dos-joldasqa adal, jaqyn-jýyqqa qamqorshy bolatyn. Ol batyr atanǵanda qazaqtyń uly perzenti, akademık Qanysh Sátbaev arnaıy quttyqtaý hatyn joldaǵan eken. «Qurmetti Sádý joldas! – dep bas­tapty sózin ǵalym, – Qazaq halqy sizdiń Dnepr ózeninen erlik­pen ótip, sol ózenniń sol jaǵasynda kúshti plasdarm qurýdaǵy patrıottyq is-áreket­terińizdi estip, kól-kósir qýanyshqa keneldi. Biz Sizdi jáne qazaq halqynyń basqa da aıbarly, dańqty uldaryn batyrlyǵy úshin alǵan laıyqty ataq-dárejelerin maqtan etemiz. Qazaqstannyń ǵalymdary men zııaly ókilderi maıdanǵa kerekti respýblıkamyzdaǵy tabıǵı resýrstardy ıgerýge barlyq kúsh-jigerlerin arnap keledi. Qazaqtan qazirgi kezeńde Odaqtyń maıdanǵa jiberiletin metall, janar-jaǵarmaı, qarý-jaraq, dári-dármek, azyq-túlik, t.t. mańyzdy bazalarynyń biri. Qazaq­stan­nyń tyldaǵy jumysshylarynyń úl­ken de erlikke toly eńbekterinde áke­lerimiz ben analarymyzdyń, qazaq ǵalym­darynyń úlken úlesteri bar. Ǵalym­dar men zııaly jurtshylyq ókilderi sizdiń maıdandaǵy erlikterińizden qýat-kúsh alyp, Qazaqstannyń barlyq materıaldyq jáne ıdeologııalyq resýrstaryn zertteý­de ózderiniń qajyr-qaıratyn jumsap, bizdiń respýblıkamyzda qarý-jaraq pen oq-dáriniń sarqylmaıtyn arsenalyn jáne maıdanǵa qajetti azyq-túliktiń mol qoryn jasaýda. Qurmetti Sádý, Sizden ótinerim: bizdiń ystyq quttyqtaýymyzdy qabyldap, ózińiz­­­diń barlyq dostaryńyzǵa aǵaıyndyq-týys­qandyq sálem joldańyz. Sizge den­saý­lyq, keleshekte de jaýyngerlik erlikter ti­leımiz. Fashıstik jaýyzdardy bizdiń qa­sıet­ti jerimizden tazalap, máńgige qýyńyz! Nemis okkýpanttaryna ólim! KSRO Ǵylym akademııasy Qazaq fılıaly Prezıdıýmynyń tóraǵasy, KSRO ǴA-nyń múshe-korrespondenti Q.I.Sátbaev. 1943, 28 jeltoqsan». Q.Sátbaev haty – S.Shákirovke, onyń maı­dan dalasyndaǵy erlik isterine arnal­ǵanymen el-jerdi qorǵaý ıdeıasy, patrıot­tyq baǵyttaǵy uly murattar keń kó­lemde sóz etiledi. Hat avtory sol ar­qy­ly Qazaqstan halqyn, el-jer qadirin, ǵalym­dary men zııaly jurtshylyq ókilde­riniń Otan aldyndaǵy asyl arman-murat­taryn, bolashaq baǵdaryn da baıypty sóz etedi. Erlikti úlgi, uran etedi. Adamdyq paryz-qaryz nazarǵa alynady. S.Shákirov erliktiń alaýy, Jeńistiń jalaýy jel­biregennen keıin araǵa bir jyl salyp, 1946 jyly týǵan jerine oraldy. Ol «Batyrmyn, eńbegim sińdi!» dep qol qýsy­ryp otyrmady. Aýyldaǵy eldiń júdeý, jupyny tirligin kózimen kórip, kolhoz jumysyna bilek sybana kirisip ketti. Soǵystan keıingi qııýy qashqan aýyl-eldiń eńsesin eńbek arqyly, qoǵamǵa qyzmet etý jolymen kóterýdi oılaǵan S.Shákirov az ýaqyt ishinde sózi men isi ushtasqan bilikti basshyǵa, halqynyń qalaýly azamatyna aınaldy. Kóp uzamaı aýdandyq keńestiń tóraǵasy mindetin atqardy, partııa mektebiniń tyńdaýshysy boldy. Qazaq pedagogıka ınstıtýtyn syrttaı oqyp bitiredi. Qysqasy, Sádý Shákirov maǵynaly ómi­rin, aqyl-parasatyn, tájirıbe tálimin týǵan halqyna qyzmet etýge arnady. О́miriniń sońǵy sátterine deıin Shý aýda­nynyń «Drýjba» keńsharynyń partııa ujymyn basqaryp, aýyl sharýashylyǵy jumysyn durys jolǵa qoıdy. Elshil, kópshil Hám qoǵamshyl qasıetterimen qalyń kópshiliktiń qurmetine bólendi. «Ádil is – aǵyn sýdyń arnasyndaı, ádil sóz – bolat semser almasyndaı» (Omar Shoraıaqov) ekenin basty ustanym etti. El aldyndaǵy adal eńbegi beıbit kúnde de elenip, Eńbek Qyzyl Tý, «Qurmet Belgisi» ordenderimen, kóptegen merekelik medaldarmen marapattaldy. Batyr týyp-ósken burynǵy aýdan ortalyǵy Aqkólde, aty jańǵyryp, mektepke, kóshege, burynǵy Jdanov atyndaǵy keńsharǵa S.Shákirov esimi berildi. Jyl saıyn onyń sporttyq týrnırleri ótip keledi. Eń bastysy, ol úlgili otbasy boldy. Sóz sońyn batyr týraly jyr tolǵaǵan talantty aqyn Narsha Qashaǵanov óleńimen túıindesek deımiz. Batyr degen jarq-jurq etken bir almas, Batyry joq eldiń basy quralmas. Batyrlyǵyn qasterlegen halyqty, Basqalar da baǵalamaı tura almas. Erlik úshin eńiregen aǵalar, Keshe boldy. Búgin endi joq olar. Erlikterin eskermesek, bizdi de, Erteńgi urpaq eske alýyn doǵarar. Jyldar óter qara shashtar aǵarar, Búgin bardyń barlyǵy erte joǵalar. Eskertkishter ornatpasaq erlerge, Sońyra bizdiń sońymyzda ne qalar?! Bul tirlikte bireýdi bireý saǵalar, Bul tirlikte bireýdi bireý jaǵalar. О́ter bári. Qalar myna tas tulǵa, Bolashaq bizdi osy arqyly baǵalar. Aldyna kep táý etseń de qaı kúni, Eske salar Erlik penen Qaıǵyny. Myna turǵan qola músin, baýyrlar, Bile-bilsek, atameken aıbyny...». Iá, aqyn sózinde azattyq pen bostan­dyqty murat etken, Otanǵa – jeńis, saltanat syılaǵan erler esimi men eńbegine jyrmen de máńgilik eskertkish qoıypty. Osylaısha, týǵan jerdiń tuǵyrly tul­ǵa­syna qurmet kórsetý, taǵzym etý búgin men bolashaqtyń basty boryshy dep bilemiz. Raqymjan TURYSBEK, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor. Jambyl oblysy.