Baıanaýyl dýanynyń ońtústigindegi Qaraǵandy oblysynyń Egindibulaq, Qarqaraly aýdandarymen shektesip jatqan aýmaq Kúrkeli aýyldyq okrýgi dep atalady. Erterekte «Bolshevık», «Iýjnyı» atalǵan aýyldyq okrýg ortalyǵy – Qapar aýyly. Bul jer «Kúrkeliniń baýyry – kúnde daýyl» dep jyrlaǵan Kótesh aqyndy, Kenesarynyń batyrlary Seıten men Taıjandy, aspandaǵy aqqýǵa án qosqan Jarylǵapberdini, Ilııas Jansúgirov «Qulager» poemasynda «taýtan Jaqyp» ataǵan Jaqyp palýandy, Alashtyń ardaqty perzenti Jumat Shanındi, Ekibastuz kómirin ashqan kenshi Qosym Pishenbaevty, basqa da el tarıhynda esimi qalǵan tulǵalardy dúnıege ákelgen ardaqty meken.
Ultymyzǵa osyndaı aıaýly arystardy syılaǵan Kúrkeliniń, ókinishke qaraı, aýylǵa ataý berý máselesinde biraz daý-damaıdyń oshaǵyna aınalyp otyrǵan jaıy bar.
Nege deseńiz, bul aýyl el aýzynda tórt túrli atalady: «Iýjnyı», Jumat Shanın aýyly, Kúrkeli, Qapar. Aýyldyq okrýgtiń Kúrkeli atanýy sol jerde Kúrkeli taýynyń bolýyna baılanysty. Al Jumat Shanın esimi 1992 jyly keńsharǵa berilgen. Bul týraly kúrkelilik azamat Ersin Sársenbaev bylaı dep eske alady: «Iýjnyı» keńsharyna Jumat Shanınniń, al osyndaǵy mektepke Qoshke Kemeńgerovtiń esimi berilgen jyly men aýylda partkom edim. Úı-úıdi aralap turǵyndardyń kelisimin alyp, qol jınap shyqqanym esimde. El Shanın týraly azdy-kópti biletin bolyp shyqty. Sóıtip, óshkenimiz janǵandaı bolyp, aýylymyz jańa atpen atala bastady». Osydan soń, 1993 jyly, keńshardyń qurylǵanyna 50 jyl tolǵanda, aýyldyń kireberisindegi asfalt jol boıyna Jumat Shanınniń batar kúnniń shuǵylasyna shaǵylysyp janyp turatyn beınesi ornatyldy.
Al Qapar ataýynyń aýylǵa qalaı tańylǵany beımálim. Aýyldyń Jumat Shanın ataýynan kezdeısoq ajyrap qalýy sol kezdegi basshylardyń salǵyrttyǵynan boldy ma, kim bilsin. Áıtpese, áıteýir adam esimimen atap turǵan soń, Jumat aýyly dese de bolmas pa edi.
2000 jyly Ekibastuz qalasyndaǵy S.Toraıǵyrov atyndaǵy gımnazııa-mektebiniń oqýshysy Erbol Júnisov «Baıanaýyl aýdanyndaǵy jer-sý ataýlarynyń tarıhy» atty zertteý jumysyn júrgizip, osy oqýshymen birge aýylǵa jolymyz tústi. Sol kezde bizdiń nazarymyzdy aýyl shetindegi kóldiń Qaparkól atanýyna sebepker bolǵan Qapar atty adamnyń kóne zıraty aýdardy. (Osy tusta Qaparkóldiń jergilikti turǵyndar aýyzǵa jıi alatyn salmaqty ataýǵa aınalǵanyn, ıaǵnı, Qapar esimi de ózine laıyqty dárejede elenip júrgenin atap ótken lázim). О́kinishtisi, shejire, tarıhtan habardar-aý degen aýyl turǵyndarynyń eshbiri «Qapar kim?» degen suraqqa mandytyp jaýap bere almady. Tipti rýyn, ómir súrgen jyldaryn da bilýdiń sáti túspedi. Tek ol kisiniń baı bolǵanyn bildik. Atalǵan zertteý jumysy respýblıkalyq baıqaýda júldeli orynǵa ilikkenimen, kókeıimizde: «Qapar degen shynymen kim boldy eken?» degen suraq kilkip qala berdi. Odan beri talaı jyl ótse de, baspasóz betterinen Qapar esimine qatysty derek kezdestirip nemese el aýzynan «Qapar baı sóıtken eken» degen tatymdy áńgime estı qoımadyq.
Osyǵan qaramastan, aýyl jurtynyń bir bóligi eldi mekenniń Jumat Shanın esimimen qaıta qaýyshýyna úzildi-kesildi qarsylyq bildirýde. Budan buryn da jergilikti basylym betterinde Jumat esimin aýylǵa qaıtarý máselesi kóterilgende, bastamashylarǵa birli-jarym aýyl aǵalary dóńaıbat kórsetip: «Qapardyń arýaǵyna nege tıisesińder?» degenine kýá bolǵanbyz. Bir rýdyń atalary arasyndaǵy kelispeýshilikter saldarynan alty alashtyń ardaǵy Jumat Shanın esimi óz týǵan jerinde ataýsyz qalyp bara jatqany janǵa batady.
Jalpy, Jumat Shanınniń kim ekenin aıtyp jatýdyń ózi artyq. Ony ár qazaq bilýi tıis. О́miri men shyǵarmashylyǵyn kezinde Rymǵalı Nurǵalıev zerttep, ol týraly qyrýar eńbek qaldyrǵany belgili.
...Respýblıkamyzdyń alǵashqy halyq ártisi, tuńǵysh rejısseri, dramatýrg, teatr qaıratkeri, kózi tirisinde «qazaqtyń Stanıslavskııi» atanǵan Jumat Shanınge orystyń belgili rejısseri K.Stanıslavskıı otyzynshy jyldarda mynadaı sóz arnaǵan eken: «Qurmetti dos, keleshekte urpaǵyńyz sizdi áńgime etpeı qoımaıdy. Siz, senińiz maǵan, ózińiz týraly halqyńyz áńgime etip, aýzynan tastamaıtyndaı tamasha mura jasadyńyz. Qoǵamdyq ómirdegi alǵan baǵytynda bútin bir halyq úshin pıoner bolý árkimniń sybaǵasyna tıe bermeıdi. Demek, sizden sońǵylarda ondaı múmkindik joq. Olar tek siz bastaǵan isti damytyp alǵa aparýshylardyń qatarynda ǵana qalady».
Bir esteliginde Kereký óńirinen shyqqan ánshi Bismillá Balabekovtiń ol týraly: «Qazaqtan shyqqan tuńǵysh teatr rejısseri Jumat Shanın men mınıstr Temirbek Júrgenovtiń ult ónerine qamqorlyqtary erekshe edi ǵoı», degeni bar. Jumat Shanın Muhtar Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatry men Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń dúnıege kelýine, damyp qalyptasýyna janyn sala kirisken qaıratkerlerdiń biri ǵana emes, biregeı basshysy da bolǵan.
1972 jyly Shymkent oblystyq drama teatryna Jumat Shanın esimi berildi. Al jerlesteriniń Jumat atynan nege úrkip otyrǵany túsiniksiz.
Negizi, Baıanaýyl kentiniń ózinde bir kóshe, sondaı-aq, Astanada bir qysqa da eleýsiz kóshe Shanın esimimen atalypty. Almatydaǵy kóshe úlken. Basqa da eldi mekenderde Shanın atynda kóshe bar shyǵar, biraq munyń bári Jumattyń atyna bir aýyldy qımaı qalýǵa sebep emes qoı. Ásirese, týǵan aýyly Jumat Shanın esimine qaıta ıe bolyp jatsa, onyń nesi aıyp?!
Janargúl QADYROVA.
Pavlodar oblysy.