JAÝAPKERShILIK JÚGI JEŃIL EMES

EQYU aıasynda Aýǵan­stan­daǵy jaǵdaıdy turaqtandyrý Uıymnyń tóraǵasy retinde elimiz úshin ba­symdyqtardyń birinen sa­nalady. Osy maqsatpen EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy,  elimizdiń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev Aýǵanstan Islam Respýb­lıkasyna jumys saparymen keldi. Aldymen EQYU Is basyndaǵy tóraǵasy, elimizdiń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mı­nıs­tri Qanat Saýdabaev óziniń árip­tesi, Aýǵanstan Islam Respýb­lı­kasy­nyń Syrtqy ister mınıstri Zalmaı Rasýlmen kezdesti. Kezdesý ba­ry­synda ekijaqty yntymaq­tas­tyqty odan ári tereńdetý jaıy sóz boldy. Ásirese, aýǵandyq stýdent­terdi Qazaqstanda oqytý barysyna ar­nalǵan jobanyń júzege asýy úshin úkimetaralyq komıssııa qurý jaıyna da nazar aýdaryldy. Elimiz osy rette EQYU sheń­be­rinde, sondaı-aq eki jaqty ýájde saýda jáne gýmanıtarlyq salalar boı­ynsha kómek kórsetýge daıyn ekendigin bildirdi. Z.Rasýl Q.Saý­da­baevty Kabýlda ótedi dep jos­par­lanyp otyrǵan halyqaralyq kon­ferensııaǵa qatysýǵa, óz kezeginde Q.Saýdabaev aýǵandyq áriptesin Qazaqstanǵa resmı sapar jasaýǵa sha­qyrdy. Mundaı barys-kelis óz­ara yntymaqtastyqty arttyrýǵa tıis. Qanat Bekmyrzauly Qazaq­stan Prezıdenti Nursultan Nazar­baevtyń tapsyrmasy boıynsha byl­tyr osy elge sapar jasaǵan bola­tyn. Sonyń nátıjesinde bilim týraly kelisimge qol qoıylyp, jaqyn 5 jyl aralyǵynda myńǵa tarta aýǵandyq jastardy ár túrli mamandyqtar boıynsha oqytýǵa Qazaqstan qolushyn beredi dep sheshilgen-di. Oǵan 50 mıllıon dol­lar qarastyrylǵan. Buǵan elimiz Aýǵanstanda turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin baryp otyr­ǵany baspasóz máslıhatynda ashyq aıtyldy. Eger mundaǵy jaǵdaı turaqty bolmasa, onda ol Ortalyq Azııa aıma­ǵyna da óziniń salqynyn tıgizbeı qoımaıdy. Sondyqtan da Qazaqstan EQYU tóraǵasy retinde Uıymnyń barlyq áleýetin Aýǵan­standa turaqtylyqty qamtamasyz etýge baǵyttaıtyn bolady. Prezı­dent Nursultan Nazarbaevtyń EQYU Sammıtin ótkizý týraly bas­tama kóterýi de osyndaı ma­ńyz­dy máselelerge baılanysty týyn­dap otyr. Eger halyqaralyq ma­ńyz­dy shara óte qalǵan jaǵdaıda, ondaǵy basty taqyryptardyń biri Aýǵanstandaǵy turaqtylyq jaıy bolatyny kúmánsiz. О́ıtkeni, Uı­ym­ǵa múshe 43 memleket osy eldegi turaqtylyqty qamtamasyz etý ba­ry­syna jumylýda. Buǵan elimiz de óziniń súbeli úlesin qosýǵa áre­ket­te­nip keledi. Sonyń bir jarqyn dá­leli retinde Q.Saýdabaevtyń eki ke­lisimge qol qoıýyn keltirýge bolady. Osy rette Qazaqstan Úkimeti men Aýǵanstan Úkimeti arasynda Esirtki, psıhotroptyq jáne soǵan teńestirilgen zattardyń, prekýr­sor­lar­dyń zańsyz aınalymyna jáne olardy tutynýǵa qarsy kúres tý­raly yntymaqtastyq kelisimine jáne eki el Saýda-óndiristik pala­talary arasyndaǵy yntymaqtastyq  týraly kelisimge qol qoıyldy. Sońǵy kelisimge sáıkes   Aýǵan­standa Qazaqstannyń Saýda-ón­diristik palatasynyń О́kildigin ashýǵa lısenzııa berildi. Sońǵy jyldary Qazaqstan Respýblıkasy men Aýǵanstan Islam Respýblıkasy arasyndaǵy taýar aınalymy ósýge beıim eken­digin kórsetti. 2007 jyly alys-beris kólemi 196,5 mıllıon dol­lardy (eksport – 192,5 mıllıon, ımport – 4 mıllıon), 2008 jyly 623,8 mıllıon dollardy (eksport – 617,1 mıllıon, ımport – 6,7 mıllıon), al 2009 jyly 409,6 mıllıon dollardy quraǵan. 2010 jyldyń qańtar-naýryz aı­lary aralyǵynda taýar aınalymy 112,7 mıllıon dollarǵa jetipti. Aýǵandyq “Kam-Eır” áýe kom­pa­nııasy Kabýl – Almaty – Kabýl baǵyty boıynsha aptasyna bir ret tikeleı reıs jasaıdy. Budan basqa eki el arasynda Saýda-ekono­mı­ka­lyq yntymaqtastyq jónindegi Qa­zaq­stan-Aýǵanstan úkimetaralyq ko­mıssııasy qurylǵan. 2007 jyly Kabýlda Otanymyzdyń Ulttyq kór­mesi uıymdastyrylǵan edi. Mu­nyń barlyǵy eki jaqty yntymaq­tastyqty arttyrýǵa septesip keledi. EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy, elimizdiń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaevtyń Eýropalyq Odaqtyń Aýǵanstandaǵy arnaıy ókili Vıgdaýskas Ýshaskaspen kez­desýi barysynda osy eldegi qazirgi ahýal áńgime ózegine aınaldy. Sondaı-aq Qanat Bekmyrzauly Aýǵanstan Islam Respýblıka­sy­nyń Prezıdenti Hamıd Karzaımen kezdesti.  H.Karzaı óz eliniń Qa­zaq­stan Prezıdenti N.Nazarbaev bas­tamashy bolyp tabylatyn EQYU Sammıtine qatysatynyn, tipti Aýǵanstan taqyrybynyń kún tárti­bin ázirlesýge daıyn ekendigin bil­dirdi. Sonymen birge Aýǵanstan Prezıdenti Qazaqstan tarapynan gý­manıtarlyq kómek kórsetýge she­shim qabyldaǵan Elbasy Nursultan Nazarbaevqa rızashylyǵyn jetkiz­di. Ol sonymen qatar óziniń 7-9 maý­sym aralyǵynda Ystambul qa­la­synda ótetin Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jó­nin­degi keńes otyrysyna qaty­satynyn aıtty. EQYU-nyń Is basyndaǵy tór­aǵasy, elimizdiń Memlekettik hat­shysy – Syrtqy ister mınıstriniń Aýǵanstanǵa sapary byltyrǵy sa­par­dyń zańdy jalǵasy bolyp ta­bylady. Munda turaqtylyq orna­maı, Orta­lyq Azııa aımaǵynda ty­nyshtyqtyń bolýy ekitalaı. Olaı bolsa, aı­maq­taǵy kóshbasshy el re­tin­de Qazaqstan óziniń beıbitkerlik mıssııasyn jete sezinip otyr deýimiz kerek. Asqar TURAPBAIULY – Kabýldan. UIYMNYŃ UIYMShYL BOLÝY – BASTY QAǴIDAT EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy, elimizdiń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev óziniń Aýǵanstanǵa jumys saparynan keıin Tájikstanǵa ushyp keldi. Munda ol Dýshanbe qalasynda 18-20 mamyr aralyǵynda  ótetin Islam Konferensııasy Uıymy (IKU) Syrtqy ister mınıstrleriniń 37-shi keńesine qatysýda. Onyń resmı ashylýy “Kohı Somon” úkimettik rezıdensııasynda bolyp ótti. Uıym keńesiniń bul jolǵy otyrysyna Ortalyq Azııa elderi de kiretin 57 múshe memleketten 80-ge tarta delegasııa qatysty. Jalpy, mundaǵy otyrystar buqaralyq aq­pa­rat quraldary úshin jabyq esik jaǵdaıynda ótkizilip jatyr. Negizgi jumys tili retinde arab, aǵylshyn jáne parsy tilderi qoldanylýda. Keńes otyrysy barysynda ekono­mı­kalyq yn­tymaqtastyqty damytý máselesi basty taqyrypqa aınal­dy. Sondaı-aq, keńeske qatysýshy­lar álemdegi qoǵamdyq-saıası jaǵ­daıdy talqylap, ekonomıkalyq daǵ­darystan shyǵýdyń joldary men IKU-ǵa múshe elderge naqty kómek berý múmkindikterin keńeıtý máselelerin talqylady. Sonymen qatar, “Ortalyq Azııa jáne musylman álemi: ynty­maq­tas­tyq úshin strategııa” degen ta­qy­rypta pikirsaıys bolyp ótti. Osy rette Dýshanbeni ıslam mádenıeti­niń astanasy dep ataý saltanaty oryn alǵandyǵyn aıta ketý kerek. Otyrystyń birinshi kúni Tájik­stan Respýblıkasynyń prezıdenti Emomalı Rahmon sóz sóıledi. Tájikstan prezıdenti ótken dúı­sen­bide IKU Bas hatshysy Ekme­led­dın Ihsanoǵlyny qabyldaǵany belgili boldy. EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy, elimizdiń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev otyrysta sóılegen kezinde Bas hatshy atyna jyly sózder aıtyp, onyń qyzmetine rızashylyǵyn bildirdi. Keńes “О́rkenıetti de aıtar­lyq­taı qaýipsiz ıslam álemine jal­py kózqaras” degen taqyrypta ótip, ol ıslam úmmesin ortaq qun­dy­lyqtarǵa jeteleıtin memleket­ter­diń saıası erik-jigerin kórsetti. Q.Saýdabaev artta qalǵan ondaǵan jyldar ıslam álemi úshin aýyr synaq bolyp, onyń búldirgish kúshterdiń nysanyna aınalǵan­dy­ǵyn erekshe atap ótti. Mundaı saıasat saldarynan Irak, Aýǵan­stan, Sýdan elderine de soǵys oryn alsa, Batysta musylmandardyń quqyn shekteýge, ıslamǵa qarsy aýannyń qalyptasýyna, ishki kıkiljińderge jáne taıaýshyǵystyq retteý úderisiniń turalap qalýyna jol berildi. Osy rette Qanat Bek­myrzauly Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń halyqaralyq arenada órkenıetteraralyq únqa­ty­sý ıdeıasyn belsendi usynyp kele jatqandyǵyna nazar aýdartty. Máselen, Qazaqstan Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderin ótkizip keledi. Sonyń nátıjesinde, Islam basshylary planetada kelisim men beıbitshilikti alǵa jyljytý úshin tıimdi ún­qa­tysý alańyna ıe boldy. EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy ortaq kúsh biriktirý arqasynda BUU Bas Assambleıasy 2010 jyldy “Máde­nıet­terdi jaqyndastyrýdyń ha­lyq­aralyq jyly” dep  jarııa­laǵanyn atap kórsetti. Qazaqstan musylman elderi ishinde birinshi bolyp EQYU sııaq­ty bedeldi halyqaralyq Uıym tór­aǵalyǵyna saılandy. Biz EQYU-daǵy tóraǵalyǵymyz barysynda musylmandarǵa qatysty kemsitý­shi­lik pen tózbeýshilik problema­la­ry­na da basa nazar aýdaratyn bola­myz. Is basyndaǵy tóraǵanyń Jeke ókiliniń jumysy ıslamofobııa men musylmandardy shettetý másele­le­ri­men baılanysty ekenin atap kórsetken jón. EQYU men IKU ınstıtýtaralyq  keń kólemdi yn­ty­maqtastyq ornatýy qajet dep sa­naımyn, dedi Qanat Saý­dabaev. Qa­zaqstan kórshiles Qyrǵyzstan hal­qynyń múddesi úshin qaqtyǵysty boldyrmaý maq­satynda daǵdarysty retteýge ara­lasqany belgili. Sonyń nátı­je­sinde osy elde azamat soǵysyna jol berilmedi. Endigi bir Ortalyq Azııa aı­maǵyna qaýip tóndirip turǵan el – Aýǵanstan. “Talıban” qozǵalysyna qarsy halyqaralyq koalısııalyq kúshter áskerı operasııa júrgizýi Ortalyq Azııa aımaǵyna tikeleı qaýipti seıiltkendeı bolǵanymen, aýǵan problemasyn áskerı jolmen sheshý tyǵyryqqa tirelgen sekildi. О́ziniń paıymyn osylaı bildirgen Q.Saýdabaev Qyrǵyzstan men Aýǵanstanǵa osy elder halqynyń ózderi damýdy qamtamasyz ete alatyndaı júıeli kómek kórsetile beriletininen habardar etti. Osy oraıda Is basyndaǵy tóraǵa IKU-nyń aımaqtyń nashar  damyǵan el­de­rine uzaq merzimdi qarjy-eko­nomıkalyq baǵdarlamanyń qabyl­danýyna kómek qolyn sozatyn ýa­qyttyń jetkendigin erekshe atady. Qazaqstan ortalyqazııalyq kórshi­le­rine turaqty jáne ornyqty damý jolyna túsýleri úshin qoldan kel­gen kómegin kórsetip keledi, dedi ol. Qanat Bekmyrzauly, sonymen qatar, keńeske qatysýshylar naza­ryn Qazaqstan basshysy N.Nazar­baevtyń bastamasymen Astanada ár túrli saladaǵy tehnologııa­lardy: ınjenerlik, medısınalyq, ǵarysh­tyq, hımııalyq, bıologııa­lyq ma­man­dardy daıarlaıtyn álemdik deń­geıdegi ýnıversıtet ashylatynyna aýdaryp, IKU Hatshylyǵyna múshe memleket­terden kelip oqıtyn jastar úshin donor elderge arnaıy shákirtaqy taǵaıyndaýdy usyndy. 2011 jyldyń ortasynan Qazaq­stan Islam Konferensııasy Uıy­my Syrtqy ister mınıstrleri ke­ńe­sine tóraǵalyqty qabyldap ala­dy. Al bul mártebeli quzyretti bıyl Tájikstan óz qolyna alyp otyr. Al elimizdiń IKU-nyń 10 jyldyq Is-áreket josparyn oryn­daýdaǵy ortamerzimdi usynystaryn tolyqqandy júzege asyrýǵa kúsh salatyny esh kúmán týǵyzbasy anyq. Asqar TURAPBAIULY – Dýshanbeden.