Adam balasynyń aza boıyn qaza qylatyn tarıhtaǵy qasiretti tańba – saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandarynyń jazyqsyz taǵdyry. 1920-1950 jyldar aralyǵyndaǵy zulmat pen zobalań, náýbet pen kesapat tarıh betin jýsań ketpeıtin qyzyl qanǵa boıap, adamzat sanasyna aqtańdaǵyn qaldyryp ketti. Qazaqstan halyqtar túrmesine aınalyp, mıllıondaǵan taǵdyrlar jer aýdaryldy.
Osyǵan oraı Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev úndeýinde «zulmat jyldarda Qazaqstanǵa KSRO-nyń túkpir-túkpirinen bes mıllıonnan astam adam jer aýdaryldy. 100 myńǵa jýyq azamatymyz qýǵyn-súrginge ushyrap, sonyń 20 myńnan astamy atyldy. Jazyqsyz jazalanǵandardyń qatarynda Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly, M.Tynyshbaev, M.Dýlatuly, T.Rysqulov, M.Jumabaev, S.Seıfýllın, I.Jansúgirov, B.Maılın, S.Asfendııarov sııaqty kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, basqa da ult zııalylary bar...
Bul zobalańnyń qasiretin úsh mıllıonǵa jýyq adam tartty... О́tken ǵasyrdaǵy eń qıly kezeńniń birinde jazyqsyz japa shekkenderdiń rýhyna taǵzym etý – barshamyzdyń perzenttik boryshymyz», degen edi. Sonymen qatar Memleket basshysynyń 2020 jylǵy 24 qarashadaǵy Jarlyǵymen saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa qurylyp, júıeli jumystar atqarylýda búginde.
...Qar astynan jas sábıdiń dombyqqan saýsaǵy dármensiz qybyr etti. Kezegin tapsyryp, úıine asyǵyp bara jatqan balalar úıiniń tárbıeshisi kenet ańǵaryp, jan-jaǵyn abaılap baryp, qaıta oraldy. Bala tiri. Qoınyna tyǵyp ala jóneldi. Ýildegen boranda qatar-qatar bóshkelerde kómýin kútip qanshama úsigen jas sábılerdiń táni qalyp barady. Kórmek túgili, oılaýdyń ózi qorqynyshty. Tárbıeshi qoınyna tyǵyp alyp ketken ataqty jazýshy Beıimbettiń qyzy Gúlsim Maılına ALJIR-degi anasynan ajyratylyp, Osakarovtaǵy balalar úıine kelgende kóp ótpeı óldige sanalyp, dalaǵa laqtyrylǵan da, osylaı aman qalǵany aıtylady. Myńdaǵan balalar arasynda bulaı aman qalǵandary biren-saran ǵana. Anasy Gúljamal Maılına ALJIR-de orys tilin bilmegendikten, eń aýyr jumystarǵa jegilgen, qoı baqqan. Keıin ýaqytyn ótep shyqqanda oryssha tárbıelengen qyzy Gúlsimmen til tabysý da ońaıǵa soqpaǵan. Astananyń syrtyndaǵy ALJIR-ge barǵanda budan da basqa jantózgisiz sumdyqtardy estısiz. Jan jubanar jalǵyz-aq jańalyq – qazaq balalarynyń tutqyndarǵa qurt laqtyrǵany. Sonyń biri Qısa Qyrǵyzbaı qarttyń áńgimesin óz aýzynan tyńdap qaıttyq.
1937 jylǵy 3 jeltoqsandaǵy Ishki ister halyq komıssarynyń buıryǵy negizinde, Qarlagtyń Aqmola arnaıy bólimshesi quryldy. Bir jastan úsh jasqa deıingi balaly áıelderdiń alǵashqy legi Aqmolaǵa (ALJIR: Akmolınskıı Lager Jıon Izmennıkov Rodıny — Otan satqyndary áıelderiniń Aqmola lageri) 1938 jyldyń 6 qańtarynda keldi. Munda túrli kezeńde 20 myńnan astam áıel otyrǵan. Al 8 myńnan astam áıel merzimderin bastan-aıaq ótep shyqqan delingenimen, naqty sanyn eshkim de bilmeıdi. Ol basta eldiń qamyn jegen erlerin «halyq jaýy» retinde qamaýǵa alǵannan keıin áıelderdi kúıeýlerimen kezdesýge aparamyz dep aldaǵan. Sondyqtan kelinshekterdiń kóbi ádemi kıinip shyqqan. Sondaı sándi kıimderdiń birdi-ekilisi ALJIR memorıaldyq murajaı kesheninde saqtaýly. Áshekeı buıymdaryna deıin keremet sán úlgisinde. Biraq olar sol betimen qapastan bir-aq shyqty. Alty aı qys jurt ton, tymaqpen dirdektep zorǵa shyǵatyn Arqanyń qysy belgili. Onyń ústine lager Jalańashkóldiń tabanynda ornalassa sýyq shydata ma? Barakty jylytar qamystan basqa eshteńe joq. Alǵashqy eki jylda áıelder qısapsyz qyrylǵany týraly derekter bar. Qaısysy ólip, qaısysy qalǵany taǵy belgisiz. Demek, 20 myń degen shartty meje ǵana. Anyǵy bir Allaǵa aıan.
Áıelder kórgen azap pen qorlyqty aıtyp jetkizý múmkin emes. Mýzeıde tergeýde otyrǵan áıel beınesi men áskerılerdiń músini tur. Munda ne gáp bar dep úńilsek, áıel aıaǵy jerge jetpeıtin bıik oryndyqta, al áskerıdiń oryndyǵy tómen, tabany jerge tıip otyr. Tóbelerinde qaraýyl bar. Kúni boıy qara jumysqa jegilgen áıelder túni boıy osylaı tergelipti. Tabany jerge tımeı bıik otyrǵan soń, 4-5 saǵatta aıaq qantamyrlary uıyp, esinen tanyp qulap qalatyn kórinedi. Estandy kúıi qaǵazǵa qol qoıdyrýdyń bir joly ǵana bul. Al tergeýshi men qaraýyl úsh saǵat saıyn aýysyp otyrady. Zorlyq-zombylyqtyń kesirinen lagerde 1 507 bala dúnıege kelgenin aıtýǵa aýyz barmaıdy. Olardyń kýálikterinde áke esimi joq.
Sonysyna qaramaı sýyq baraktarda tek qamys jaǵyp jylynǵan áıelder kúndiz-túni aıanbaı ter tógip, kıim tikti. О́te sapaly ári sándi kıimderi Máskeý, Peterbordyń ózinde joǵary suranysta bolǵan. Maıdanǵa kıim-keshektiń neshe atasyn jóneltip turǵan. Murajaıda nemis Gertrýda Plataıstyń ıne-jibi men oımaǵy kúni búginge saqtaýly. Mal baqqannan bólek tutqyn áıelder jer jyrtyp, egin egip, baý-baqsha ósirgen. Biraq bul eńbekteriniń jemisinen olarǵa tatyrmaǵan. Qazirgi Aqmoldyń burynǵy Malınovka ataýy solar syńsytyp ósirgen tańqýraıdan qalǵan desedi.
Qarlagtyń jalǵyz-aq núktesi ALJIR osylaı adamzat tarıhynyń azaly kúıin shertedi. Biraq keıde bizdi 31 mamyr – saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni retinde ǵana atalatyny qynjyltatyny ótirik emes. Fransııada 3 adam opat bolsa, aza tutyp, Eıfel munarasynyń shamdary sóndiriledi. Al mundaı genosıdtiń eń ozbyr túrine kelgende, tipti ne derińdi bilmeısiń. «Bul kúni Memlekettik Týymyz tómen túsirilmeıdi, televızııa men radıo arnalarynda oıyn-saýyqtyq, konserttik baǵdarlamalar kúni-túni júrip jatady, kóńil kóterý oryndarynyń jumysyna da esh shekteý qoıylmaıdy. Biraq osymyz durys pa? Bul kúndi jalpyulttyq Aza tutý kúni retinde atap ótýdiń keshendi is-sharalary qamtylsa ıgi.
Al Aza tutý kúnin qalaı ótkizý kerek degenge kelsek, jyl saıyn 27 qańtarda atap ótiletin Halyqaralyq Holokost qurbandaryn eske alý kúnine arnalǵan is-sharalarǵa nazar aýdarǵan abzal. Máselen, bul kúni Eýropa keńesine kirgen elderdegi búkil mektepte «Eske alý kúni» ótkiziledi. Ulybrıtanııada Holokost qasiretin basynan keshkender, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri qatysatyn rásimderden bólek, shirkeýler, mektepter, ýnıversıtetter jáne qalalyq keńester jurtshylyqqa arnalǵan is-sharalardy uıymdastyrady. Izraılde Holokost qurbandary bolǵan 6 mıllıon evreıdi eske alýǵa arnalǵan osy Aza kúni búkil elde eki mınýt boıy sırena berilip, meıramhanalar, kafeler, dıskotekalar, teatrlar sııaqty kóńil kóterý oryndary jumys istemeıdi. Ultymyzǵa bas bolǵan zııaly azamattarymyzdy túgeldeı derlik oqqa baılaǵan náýbet endi qaıtalanbaýy úshin Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúnin biz de órkenıeti bıik eldershe atap ótýimiz kerek dep bilemiz», depti Káribaı Musyrman bir jazbasynda. Buǵan biz tolyqtaı qosylamyz.
Eń qymbat tas ta, eń qymbat as ta qazaqtyń qurty týraly ańyzdy aıtqan osy ALJIR tutqyny Gertrýda Plataıs ekenin el biletin shyǵar. Ǵalym Jaılybaı «Qara oramal» atty ataqty poemasynyń bir bóliminde sony jyrlaıdy. Poema álemniń 16 tiline aýdarylyp, Shvesııanyń Stokgolm qalasynda Open Eurasian halyqaralyq syılyǵyn ıelendi. Sóıtip qazaq qurtynyń qadir-qasıeti álemge jaıyldy. G.Plataıstyń aıtýynsha, balalar úlkenderdiń aıtýymen áıelderge qaraı tas laqtyra bastaıdy. Tutqyn áıelder «bulardyń balalarǵa bergen tárbıesi osy ma?», dep nalıdy. Bir áıel álgi tastardyń birine súrinip qulaıdy. Qulaǵan kezde aldynda jatqan tastan sút pen irimshiktiń ısin sezip qalady. Shetinen bir tistep kórse, dámi til úıiredi eken. Tastardyń barlyǵyn terip, barakqa alyp keledi. Baraktaǵy tutqyn qazaq áıelder onyń tas emes, keptirilgen qurt ekenin túsindiripti.
Biz Aqmoldaǵy ALJIR-ge saparymyzda janyndaǵy Jańajol aýylynan kezinde tutqyndarǵa «tas» atqan balalar arasynda bolǵan qartty Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń fılologııa fakýlteti qazaq ádebıeti kafedrasynyń aǵa oqytýshysy, PhD doktor Janbota Tasbolatulynyń aıtýymen izdep taptyq. «On shaqty bala jaıaý baramyz. Men esimdi emis-emis qana bilemin. Kóp bala qurt laqtyrǵany esimde qalypty. Keıde jumyrtqa, aıran, qurtty qoıyp ketemiz. Ylǵı balalar edik, úlken kisiler joq. Streloktar qaqpaılaǵan bolady, biraq ketip qalmaımyz. Bizge qyzyq kerek. Men ózim 1945 jylǵymyn, bizdi eresekteý balalar bastap baratyn. Qazirgi О́temis, burynǵy Radıonovkanyń balalary keletin kórinedi. Keıinde tutqyndar kıim-keshek, tıyn-teben beripti balalarǵa», deıdi Qısa Qyrǵyzbaı aqsaqal. Bul kisi tutqyndar qonys tepken baraktar bertinge deıin turǵanyn aıtady. «Janynda «Jyndynyń bálnisi» (bolnısa) boldy, jurt solaı ataýshy edi, esimde qalǵany osylar», deıdi.
Dúnıeniń túkpir-túkpirinen aıdalǵan áıelderdiń arasynda kimder joq deısiz? Nebir daryn, óz isiniń mamandary, ánshi, sýretshi, tiginshi, dáriger, oqyǵan ǵalym, ónertapqysh, geolog, taǵysyn taǵylar. Barlyq salanyń mamany jıylyp, ózderine qajetti nárseni salyp, jasap jáne Otanyn mol ónimmen qamtamasyz etip otyrǵan. Qamys býǵandardyń arasynda bizdi ásirese namys býǵan Alash arystary áıelderiniń taǵdyry eleńdete beredi. Netken sulý, netken názik, netken qaısar beıneler deseńizshi?! Mýzeıdegi sol kezden jetken sýretterden anyq baıqalady. Jarlaryn atyp tastap, úsh jastan asqan balalaryn jetimder úıine qańǵytyp nemese sonda ashtan óltirip, ózderin osylaı qapasqa alǵandaǵy bar oıy – tekti toqyratý. Ulttyń bas kótererlerin qyryp salý Stalınniń ózi ólgen soń baryp tolastaǵany belgili.
Qamys býǵan, namys býǵan, arys týǵan el jasaı bersin!