Prezıdent Arhıvi – Qazaqstannyń HH-HHI ǵasyrlardaǵy saıası tarıhynyń qujattaryn saqtaıtyn memlekettik mekeme. Arhıvte elimizdiń keńestik kezeńinen Táýelsiz Qazaqstan tarıhy aralyǵynda oryn alǵan saıası-áleýmettik oqıǵalarǵa qatysty biregeı qujattar kesheni saqtalýda. Osy qujattardyń qatarynda 1995 jylǵy 30 tamyzda jalpyhalyqtyq referendýmda qabyldanǵan Konstıtýsııanyń túpnusqasy da bar.
Prezıdent Jarlyqtaryna qatysty arhıvtik qujattar Arhıvtiń №5-N qorynda saqtaýly tur. Máselen, Arhıv qoryndaǵy qujattar izimen respýblıkalyq referendým ótkizý týraly Jarlyqtardyń tarıhyna toqtalsaq, alǵashqy referendýmdy uıymdastyrý jáne ótkizý tártibin belgileý maqsatyndaǵy Prezıdenttiń 1995 jylǵy 25 naýryzda №2151 Jarlyǵy shyqqan. Dál osy kúni memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy retinde halyqtyń erkin tańdaýyn bildirýiniń eń joǵary kórinisi – búkilhalyqtyq daýys berý ekenine súıenip, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń úndeýimen «QR Prezıdenti men jergilikti ákimderge ýaqytsha qosymsha ókilettilik berý týraly» QR Zańynyń 3-babyn basshylyqqa alǵan QR Prezıdentiniń №2152 Jarlyǵy shyqty. Osynyń negizinde 1995 jylǵy 29 sáýirde alǵashqy respýblıkalyq referendým ótti.
Sol jyly qoǵamdaǵy túıtkildi máseleler men azamattyq quqyqtyń múmkindikterin anyqtaý úshin Konstıtýsııanyń jańa jobasy ázirlendi. Eldiń memlekettik ómiriniń asa mańyzdy máselelerin tikeleı sheshý jónindegi halyqtyń quqyǵyn júzege asyrý maqsatynda 1995 jylǵy 30 tamyzda respýblıkalyq referendým ótti. Bul referendýmda azamattardyń yqtııar, erkimen talqyǵa salynǵan konstıtýsııalyq zańdar men birqatar memlekettik mańyzdy másele qaraldy. Búgingi tańda Qazaqstanda respýblıkalyq referendýmdy taǵaıyndaý, ázirleý jáne ótkizý tártibin belgileý 1995 jyly 2 qarashadaǵy №2592 Konstıtýsııalyq Zańyna sáıkes júzege asyrylady.
«Jańa Qazaqstan bolashaǵynyń irgetasyn bútin halyq bolyp birge quraıyq degen» Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń usynysyn qoldaǵan bul búkilhalyqtyq referendýmnyń jóni de, joly da erekshe. Birinshiden, sýperprezıdenttik modelden prezıdenttik basqarýdaǵy respýblıkaǵa túpkilikti kóshý bılik tarmaqtary arasyndaǵy tepe-teńdikti ornatyp, prezıdenttik ınstıtýttyń ózge saıası ınstıtýttarmen teń dárejeli bıligin qamtamasyz etedi. Referendýmda usynylǵan ádil usynystyń biri dep – Prezıdent óziniń bılik basynda otyrǵan kezeńinde saıası partııaǵa tóraǵalyq etýden bas tartýyn aıtýǵa bolady. Prezıdenttiń bul bastamasy óz kezeginde barlyq saıası partııalardyń teń jaǵdaıda damýyna múmkindik beredi ári saıası básekelestikti arttyrýǵa baǵyttalǵan oń sheshim.
Bul konstıtýsııalyq reformada búginnen bastap el taǵdyrynyń tizginine halyqtyń qatysýyn keńeıtý kózdelgen. Osyndaı demokratııalandyrýdy damytý maqsatyndaǵy saıası prosester ádiletti qoǵam qurýdyń negizgi bastamasy bolmaq. Sondyqtan Konstıtýsııanyń quqyqtyq negizin qalaýshy respýblıkalyq jalpyhalyqtyq referendýmǵa halyq bolyp, ult bolyp tolyq qatysý zaman talaby dep bilemin.
Álııa MUSTAFINA,
Prezıdent Arhıviniń dırektory