Elimizdiń bas qujaty 1995 jyldan beri tórt ret ózgerdi. Bul jolǵy ózgerister burynǵy qatelikterdi qaıtalamaýy kerek. Bul ózgeristerdiń eń aldymen ulttyq ekonomıkany qalyptastyrýdyń alǵysharty bolǵanyn, olıgarhııalyq, jeke toptyq emes, naryqtyq ekonomıkaǵa jol ashqanyn qalaımyn. Sebebi zań aldynda bárimiz birdeımiz, quqymyz da teń.
Qazir qoǵamda «endi ne bolady?» degen suraq bar. Qoǵam – siz ben biz. Qazir kóptiń atynan pikir aıtatyndar kóbeıip ketti. Halyq atynan tek Prezıdent pen Parlament qana sóıleýge tıis. Parlament – daýys bergennen keıin ǵana halyqtyń atynan sóıleı alatyn alqaly organ.
1990-jyldardyń ekinshi jartysyna deıingi júıe eldi bitpeıtin áleýmettik qaıshylyqtardan qutqaryp, turaqty memleket pen naryqtyq ekonomıkanyń negizin qalaýǵa kómektesti. Biraq 2004 jyly munaı baǵasy kóterile bastaǵan kezden bastap jaǵdaı ózgerdi. Reformalar baıaýlaǵan saıyn áleýmettiń jaǵdaıyn kóterýge baǵyttalǵan baǵdarlamalardyń da sany ósti. Al shyn máninde sol baǵdarlamalardy júzege asyrýǵa bólingen qarjy jekelegen bireýlerdiń qaltasyna quıyldy.
Elde Keńes Odaǵynyń burynǵy memleketterimen salystyrǵanda qalyptasyp qalǵan memlekettik apparat bar. Biraq onyń problemasy buıryqqa beıimdelgishtigimen baılanysty boldy. Kásibı memlekettik qyzmet mysaly, Ulybrıtanııada saıasattan tys turady, taratyp aıtqanda, saıasat pen ekonomıkanyń birigip ketýine zańmen tyıym salynǵan. Árbir saılaýdan keıin jańa mınıstr men premer-mınıstr halyqtan basqa mandatpen jáne óz partııasynyń ıdeıalarymen keledi. Saıasatkerler – tapsyrys berýshi, sheneýnikter – oryndaýshy. Saıasatkerler sheneýnikti sebepsiz qyzmetinen bosatýǵa, sheneýniktiń saıasatkerdiń saıası baǵytyn qabyldamaýǵa quqyǵy joq.
Al bizde partııa burynǵy bılikke aıtqanyn oryndatý úshin ǵana kerek boldy. Partııa yqpaldy bolmaǵasyn, azamattyq qoǵamdar da jumys isteı almady, halyqqa usynysyn aıtatyn múmkindik shekteýli kúıde qaldy. Áleýmettik jeli men memlekettik apparattyń sheńberine syımaı qalǵan BAQ qana halyqtyń minberi rólin atqarǵany belgili.
Kez kelgen sheshim – táýekel. Al bizdiń mınıstrler men olardyń orynbasarlary táýekeldiń qaı jerde ekenin, qaı jerde synnyń otyna túsýge bolatynyn jaqsy biledi. Olardyń barlyǵy memlekettik apparattan, bári bir mektepten shyqqandyqtan ózekti máselelerdi 5-10 jyl buryn jasyryp qoıý arqyly múldem umyttyryp jiberýge bolady degen ustanymmen ómir súrip keldi.
Referendýmnan keıin saıası bostandyqtyń esigi arqyly Parlamenttegi landshaft ózgeredi, bılik quramynda burynǵy dertpen bylǵanbaǵan jastarǵa oryn beriledi dep úmittenemin.
Bizdiń qoǵam áli saıası organızm retinde qurylmaǵan. Parlamentarızm men ókildi demokratııa arqyly problemalar men sheshimderdi joǵaryǵa jetkizýdiń órkenıetti joldaryn tappaıynsha, áleýmettik qaqtyǵystardyń aldyn ala almaımyz. Al bul – eldiń bolashaǵyna balta shabý degen sóz.
О́ziniń tarıhı rólin atqarǵan burynǵy júıemen birge jeke tulǵanyń kóleńkesinde ómir súrýge beıimdelgen memlekettik apparat ta tarıhqa ketý kerek. Qoǵamnyń damýy bir adamǵa baılanysty emes. Prezıdenttiń bir ózi demokratııalyq ınstıtýttardyń qajettiligin nemese azamattyq qoǵamdy almastyra almaıdy. Biz bul jolǵa Prezıdentke degen halyqtyń senimi arqyly ǵana jete alamyz.
Ishki saıası kúreste qoǵam kim solshyl, kim ońshyl, kim kóbirek ekenin anyqtaýy kerek, al Prezıdent turaqtylyqtyń kepili retinde bul jekpe-jekterdiń órkenıetti túrde jáne zań aıasynda ótýin qamtamasyz etýi kerek. Birer kúnnen keıin biz birinshi qadamdy ǵana jasaımyz, biraq bul uzaq jáne kúrdeli prosess.
Almas ChÝKIN,
ekonomıst