1995 jyldyń 1 naýryzynda Memleket basshysy N.Á.Nazarbaev Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Osy Jarlyq negizinde Prezıdent janynan konsýltatıvti-keńesshi organ retinde óz jumysyn bastaǵan Assambleıanyń naqty baǵyt-baǵdary, maqsat-múddesi belgilendi. Saıası máni-mańyzy joǵary bul qurylymnyń negizgi mindeti – memlekettik áriptestik jáne azamattyq qoǵam ınstıtýttary aıasynda etnosaralyq ózara túsinistik pen biryńǵaı saıası, quqyqtyq, mádenı júıe qalyptastyrýǵa ońtaıly yqpal etý.
Jalpy, Memleket basshysy Assambleıa qurý ıdeıasyn 1992 jyly ótken Qazaqstan halyqtarynyń birinshi forýmynda kótergen bolatyn. Adaldyq úshin aıtýymyz kerek, sol tustarda Memleket basshysy túrli ult ókilderi turatyn, kóp konfessııaly, jas táýelsiz elge mundaı uıymnyń qajettigin tereń sezingenin endi uǵyp júrgendeımiz.
Qurylǵaly 19 jyl ótken Assambleıa osy aralyqta etnosaralyq toleranttylyq pen qoǵamdyq kelisimniń qazaqstandyq modelin dúnıejúzilik qaýymdastyqqa sátimen usyna bildi. Sonyń nátıjesinde bedeli eshkimnen kem túspeıtin uıymǵa aınaldy. Qazir álem halqy, onyń ishinde kóptegen saıası qaıratkerler tatýlyq pen yntymaqtastyqty tý etken osy qazaqstandyq modelge qyzyǵa da qyzǵana qaraıdy. Sondaı-aq, olar Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń osy ıdeıasy astarynda jaqsylyqqa bastaıtyn izgilikti oı jatqanyn moıyndaıdy.
Bul model Birikken Ulttar Uıymynyń, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna qatysýshy elderdiń jáne Kopengagen, Vena, Jeneva, Nıý-Iork syndy qalalarynda ótip turatyn halyqaralyq forýmdardyń nazaryna usynyldy.
BUU-nyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn elimizge kelgen resmı saparynda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jumysymen jiti tanysyp, razy boldy. Ol qazaqstandyq atalmysh qurylymnyń jumysy BUU-nyń ustanymyna, baǵyt-baǵdaryna saı keletinin jetkizdi. Muny biz BUU-nyń bizdiń Assambleıamyzdyń qyzmetine oń baǵa bergeni dep túsinemiz.
Sondaı-aq, qazaqstandyq modeldiń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń maqsat-múddesimen sáıkes keletini týraly da áńgime órbidi. Bul jáıt EQYU-nyń Azshylyq ulttar isteri jónindegi Joǵarǵy komıssary tarapynan bıik minbeden aıtylǵan-dy.
Elimiz Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etkende, qazaqstandyq modeldiń tutas mazmuny álem elderine, sonyń ishinde atalǵan uıymǵa qatysýshy memleketterdiń tiline aýdarylǵanyn aıta keteıik.
Qazaqstan halqy Assambleıasynyń tóraǵasy – Memleket basshysy. Tóraǵanyń eki orynbasary bar. Bulardy atalǵan qyzmetke Assambleıa keńesiniń usynysy negizinde Qazaqstan Prezıdenti bekitedi.
Uıymnyń jaltaqtamaı, serpile jumys isteýine Ata Zańymyz kepildik berip otyr. Bul Assambleıanyń joǵary statýsqa ıe ekenin bildirse kerek.
Qazir oǵan Qazaqstanda turatyn túrli etnostyq toptardyń ókilderinen quralǵan 411 adam múshe.
Elimizdiń óńirlerindegi Assambleıaǵa qarasty qurylymdarǵa oblys ákimderi jetekshilik etýde.
Assambleıa keńesine respýblıkalyq etnomádenı ortalyqtardyń ókilderi, qoǵam qaıratkerleri, Parlament depýtattary, mınıstrler jáne oblys ákimderi múshe.
El tutastyǵyn, qoǵamymyzdaǵy ózara kelisim men tatýlyqty qamtamasyz etý memleket saıasatynyń basty baǵyty, aıqyn maqsaty bolǵandyqtan, etnosaralyq, konfessııaaralyq qarym-qatynasqa erekshe mán berilip otyr.
Búgingi tańda Qazaqstanda 100-den asa etnos ókilderi tatý-tátti ómir súrýde. Osy etnostar negizinde qurylǵan 818 etnomádenı birlestikter Assambleıa shańyraǵynyń astyna toptasqan. Bulardyń 24-i respýblıkalyq statýsqa ıe bolsa, 267-si aımaqtyq,156-sy qalalyq, 371-i aýdandyq atqarýshy organdarǵa zańdy túrde tirkelgen.
Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, atalǵan uıymnyń qyzmetine Ata Zańymyz kepildik beredi. Sondaı-aq, 2008 jyly«Qazaqstan halqy Assambleıasy týraly» Zań qabyldandy. Buǵan qosa, ortasha merzimge (2020 j.) «Qazaqstan halqy Assambleıasyn damytý tujyrymdamasy» qabyldandy.
Assambleıanyń joǵarǵy organy – Memleket basshysynyń tóraǵalyǵymen ótetin sessııa. Bul sessııada qabyldanǵan sheshimder memlekettik oryndar men azamattyq qoǵam ınstıtýttarynda qaralatyn jaǵdaıattardan kem emes. Iаǵnı, sessııada qabyldanǵan uıǵarymdar zor mańyzǵa ıe.
Assambleıa qurylǵaly bergi 19 jyldyń ishinde sessııada kóptegen mańyzdy taqyryptar talqylandy. Olardyń arasynda jańa Konstıtýsııa qabyldaý jónindegi referendým, Táýelsiz elimizdi damytýdyń strategııasyn, Qazaqstan ulttyq birligi doktrınasyn qalyptaý máseleleri bar.
Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jumysshy organy retinde arnaıy hatshylyq qurylǵan. Ol Prezıdent Ákimshiliginiń quzyryna bekitilip berilgen.
Taǵy bir erekshe toqtalyp óter jáıt, memleketimizdegi etnostardyń muń-muqtajy, qajettilikteri, oı-pikirleri bıik minbelerden aıtylýy úshin el Parlamentinen etnostyq toptardyń ókilderine arnaıy oryn bólindi. Sonyń nátıjesinde, qazirgi tańda Parlament Májilisinde Assambleıa atynan kelgen 9 depýtat bar. Sondaı-aq, elimizdegi etnostyq birlestikterdiń ókilderi partııalyq tizimmen de Parlament Májilisine saılanýǵa múmkindigi bar.
Parlament Májilisindegi etnostyq toptardyń ókilderi zań shyǵarý isinde óz quqylaryn paıdalana otyryp,tyń bastamalar kóterip keledi. Barlyq qabyldanyp jatqan zańdardy, ásirese, etnosaralyq qarym-qatynastarǵa baılanysty qujattardy saralap, taldaý jumystaryna olardyń qosyp júrgen úlesi jaman emes.
Búginde ártúrli deńgeıdegi máslıhat depýtattarynyń jalpy sany 3334 bolsa, onyń 683-i - etnostyq toptardyń ókilderi. Barlyq oblystardaǵy halyq qalaýlylarynyń 20,9, aýdandyq máslıhattar depýtattarynyń 17,6, qalalyq máslıhat depýtattarynyń 28,3 paıyzyn etnostyq toptardyń arasynan shyqqan azamattar qurap otyr.
Qazaqstan Respýblıkasynyń «Saıası partııalar týraly» Zańynda kórsetilgendeı, elimizde oıy bóten, násildik, dinı, ulttyq, taǵy basqadaı alaýyzdyq týdyrýdy kózdeıtin partııalar qurýǵa ruqsat joq. Iаǵnı, bizde etnosaralyq qatynas salasy saıasatsyzdandyrylǵan.
Ata Zańnyń 39-baby 2-bóliminde atap kórsetilgendeı, Konstıtýsııa talaptary eskerilmeı jasalǵan kez kelgen áreket ultaralyq kelisimdi buzǵandyq dep esepteletinin aıta ketsek, artyqtyq etpes.
Qazaqstandaǵy etnostyq toptar birtutas azamattyq-quqyqtyń jáne qoǵamdyq mártebege ıe.
El birligin tý etken qazaqstandyq model halyqty «Áralýandyqtan birtutastyqqa» uranynyń astyna toptastyrýda.
Etnostardyń tili men mádenıetin qoldaý memleket saıasatynyń ajyramas bir bóligi bolyp qala bermek.
Memleket basshysy tarapynan usynylǵan «Úsh tuǵyrly til» baǵdarlamasy jurtshylyqqa qazaq, orys, aǵylshyn tilderin meńgerýge erikti túrde shaqyrady. Buǵan biz túsinistikpen qaraýymyz kerek.
Elimizdegi 214 mektepte túrli ulttardyń tilinde dáris ótkiziledi. Olardyń 76-sy ózbek, uıǵyr jáne tájik tilderinde bilim berse, 138-i aralas mektepter. Sondaı-aq, 190 etnoaǵartý keshenderi men lıngvıstıkalyq mektepter ashyldy.
Orys, uıǵyr, ózbek, nemis (TMD boıynsha tek Qazaqstanda ǵana bar), koreı teatrlary halyqqa laıyqty qyzmet kórsetýde. Olardyń sany – 14.
Etnostyq baǵytta 37 buqaralyq aqparat quraly jumys isteýde. Bulardyń arasyndaǵy irileri respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrylýda.
Assambleıa janynan etnostyq máselelerdi taldap otyratyn jýrnalıst-sarapshylar klýby qurylǵan.
Etnomádenı birlestikterdi qarjylaı qoldaý maqsatynda Assambleıa qoǵamdyq qory jumys isteýde.
Qazaqstannyń 10 oblysy men Almaty qalasynda «Dostyq úıi» qyzmet kórsetýde. Al Memleket basshysynyń tapsyrmasymen Astanada «Beıbitshilik jáne kelisim» saraıy salynyp, paıdalanýǵa berildi. Munda Assambleıanyń sessııalary, álemdik jáne dástúrli dinder sezi jáne basqa da mańyzdy jıyndar ótip turady.
Qazaqstan halqy Assambleıasy Reseı halqy Assambleıasymen,Tatarstan halqy Assambleıasymen, Qyrǵyzstan halqy Assambleıasymen kelisimge kelip, ózara túsinistikpen tyǵyz baılanysta jumys júrgizýde.
2010 jyly «Bolashaqqa amanat» atty halyqaralyq joba usynyldy. Saıası qýǵyn-súrgin qurbandary kúni, ıaǵnı, 31 mamyrda osy joba aıasynda aýqymdy sharalar uıymdastyrylyp keledi.
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtette Qazaqstan halqy Assambleıasynyń kafedrasy ashyldy. Bul kafedra Ramazan Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtymen birlese qyzmet etýde.
Qazaqstan halqy Assambleıasy tájirıbe almasý maqsatynda kóptegen eldermen baılanys ornatty. Solardyń arasynda Fransııa, Germanııa, Ulybrıtanııa, AQSh, Shvesııa, Túrkııa, Qytaı, Reseı, Ispanııa, Gollandııa, Izraıl tárizdi memleketter bar. Osy baǵyttaǵy jumystardy júıeli túrde júrýi Assambleıanyń bedelin ósire tústi.
Qoryta aıtqanda, Memleket basshysynyń bastamasymen qurylǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy elimizde aýyzbirshiliktiń, yntymaqtyń dáýirleýine laıyqty úles qosyp keledi. Ony biz árdaıym eskerip júrýimiz kerek. Qazaqstannyń tynyshtyǵy úshin atqarylǵan árbir isti úlken-kishi dep bólmeı, onyń barlyǵyn baǵalaı bilgenimiz lázim.
Joldybaı Bazar.
Derekkóz: Qazaqstan halqy Assambleıasynyń saıty.
Foto: news.nur.kz.