Qazaqtyń án óneri jóninde áńgime qozǵala qalsa Shoqan Ýálıhanovtyń dosy belgili etnograf ǵalym Grıgorıı Potanınniń «Maǵan búkil qazaq dalasy án salyp turǵandaı kórinedi» degen sózi esimizge birden oralady. Árıne bul sózdiń astary qazaqtyń ánge degen bıik qurmetin, shynaıy mahabbatyn kórsetse kerek.
Ulttyq óner qazaqtyń boı-tumaryna aınalǵan uly dúnıesi. Osy oraıda hakim Abaıdyń da:
«О́zgege, kóńilim, toıarsyń,
О́leńdi qaıtip qoıarsyń?
Ony aıtqanda tolǵanyp,
Ishtegi dertti joıarsyń.
Tyńdamasa esh adam,
О́z júregim qozǵalsyn» –
deýi halqymyzdyń yqylym zaman, san ǵasyrdan bergi án qudiretine degen senimin nyǵaıta túspek. Qaı dáýirde bolmasyn babamyzdan qalǵan asyl murany keleshek urpaqqa qaımaǵyn buzbaı jetkizýshilerimiz barshylyq. Keshegi aty ańyzǵa aınalǵan Arqanyń ataqty sal serileri Aqan, Birjan, Balýan Sholaq, Úkili Ybyraı, Jaıaý Musa, Mádı, Imanjúsipterden murany amanattap qabyldaǵan, Qosymjan Babaqov, Qýan Lekerov, Qalı Baıjanov, Baıǵabyl Jylqybaevtar ándi óz tuǵyrynan taıdyrmaı dáýirlete dástúr sabaqtastyǵyn bergi urpaqqa jetkizdi. Osy Arqa dástúrindegi úlken mekteptiń jalǵastyrýshylary Igilik Omarov, Gúlbarshyn Aqpanova, Qaırat Baıbosynov, Qaraqoıshy, Ǵalym Muhammedınder edi.
Men búgin Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, Jezqazǵan qalasynyń jáne Jańarqa aýdanynyń qurmetti azamaty Taıjan Qalmaǵambetov atyndaǵy Jezqazǵan fılarmonııasynyń ánshisi, Taıjan aqynnyń ánderin jınaqtap nasıhattaýshy syrbaz da sańlaq ánshi Ǵalym Muhamedın jaıly kóńildegi kórkem dúnıelerdi syr ǵyp shertýge qolyma qalam alyp otyrǵan jaǵdaıym bar. 1977 jyly áskerı mindetimdi atqaryp kelgennen keıin týǵan aýylymda bir jyl jumys jasap, kelesi jyly kúzde Almaty aýylsharýashylyq ınstıtýtynyń birinshi kýrsyna túsken kezim. Gogol-Muratbaev kóshesiniń boıynda jataqta turamyz. Bólmemizde qabyrǵada ilýli Qazaq radıosy sańqyldap turatyn edi. Bala kúngi ádetim boıynsha shamam kelgenshe radıony jibermeı tyńdap júremin. Kórshi bólmedegi menen eki kýrs joǵary, topyraq zertteý fakýltetinde oqıtyn Jumaǵalı degen azamat ta radıo tyńdaýǵa qushtar eken. Ekeýimiz kezdesken saıyn radıodan ótken ánder týraly áńgimemiz taýsylmaıdy. Birde Júsipbek Elebekov,birde Ǵarıfolla Qumanǵalıev,birde Dánesh Raqyshev, birde Qaırat Baıbosynovtardyń ánshiligi týraly aıtyp, aýyzymyzdyń sýy quryp júrgenimiz. О́ıtkeni ol da, men de, dombyramen óz álimizshe án aıtamyz. Birde Jumaǵalı jerden jeti qoıan tapqandaı qýanyp bólmeme keldi. «Qoshan, búgin men radıodan bir keremet án tyńdadym, daýysy óte ashyq Kákimbek Salyqovtyń «Jezkıik» ánin aıtty» dep tań qalyp otyrdy. Ne kerek endigi jerde Jumaǵalı maqtaýyn jetkizgen ánshiniń oryndaýyndaǵy ándi kútýmen júrdik. Araǵa aılar sala bir kúni túski demalys konsertinen «Jezkıikti» jańaǵy ánshińiz sańqyldatsyn. Jumaǵalıǵa baryp, ótkendegi ánshini men de tyńdadym, esimi Ǵalym eken degenimshe, ol da tyńdap, ata tegin jazyp alǵan eken «Muhamedın» dep qostaı jóneldi. Oıymyz bir jerden shyǵyp, endigi jerde álgi ánshiniń oryndaýyndaǵy ánderin ekijaqtap izdeı bastadyq. Kezi kelse tyńdap, óz tarapymyzdan rızashylyǵymyzdy bildirip júretin boldyq. Osylaı júrgenimizde meniń áskerde birge bolǵan jezqazǵandyq dosym Alpysbaı Tursynbekov konservatorııaǵa kúıshi Málǵajdar Áýbákirovtiń klasyna oqýǵa túsken eken, meni jataqqa izdep keldi. «Jezkıik» ánin endigi jerde qulpyrta ol oryndasyn. Kúıshimin degeni bolmasa, ol da tabıǵatynan keremet ánshi edi. Ne degen áýelegen sulý daýys, ǵajap án. Áńgimemiz jarasyp, odan án úırene bastadyq. «Jezkıik» ániniń shyǵý tarıhyn suradyq. Sózin jerlesi Kákimbek Salyqov degen úlken aqynnyń jazǵanyn, ánin Jaqsygeldi Seıilovtiń shyǵarǵanyn, birinshi oryndaýshysy álgi biz izdep júrgen Ǵalym Muhamedın ekenin aıtyp bersin. 1978 jyly bizdermen qatar Almatyǵa kelip, Estrada sırk stýdııasyna Jánibek Kármenovtiń klasyna Yrymtaı Bódesov, Meıirhan Adambekov degen qaraǵandylyq jigitterdiń túskenin aıtqan Alpysbaı, bizderdi aparyp, sol azamattarmen tanystyrdy. Almatynyń qaq tórinde ornalasqan Estrada sırk stýdııasynda Qazaqstannyń halyq ártisteri Júsipbek Elebekov atyndaǵy Arqa, Ǵarıfolla Qurmanǵalıev atyndaǵy Batys dástúrindegi eki jyldyq úlken eki mektep bar edi. Bul oqý ornynyń abyroıy Almatyda óte joǵary bolatyn. Endi biz, jataqty bylaı qoıǵanda Estrada sırk stýdııasyna baryp, án tyńdap, úırenýdi ádetke aınaldyryp, nebir ánshilermen syılasa bastadyq. Degenmen birinshi oryndaýshysynan estigen «Jezkıik» áni kóp azamattardyń oryndaýynda bizdiń kóńilimizden shyǵa qoımaǵanyn nesine jasyraıyn.
1980 jyldyń kúreń kúzi bolatyn. Respýblıka kóleminde tuńǵysh ret Ámire Qashaýbaev atyndaǵy ánshiler baıqaýy ótetinin teledıdar, radıodan habarlap, gazetter jarysyp jazyp jatty. Aıtqan mejeli ýaqyt jetip, jan-jaqtan júzge tarta sen tur men ataıyn ónerpazdar Almatyǵa at basyn tiredi. Qazaq eliniń aspanyna qońyr dombyranyń kúmbirimen ánnen shashý shashty. Baıqaýdyń qazylar alqasyna Baıǵalı Dosymjanov, Beken Jylysbaev, Dánesh Raqyshev, Jánibek Kármenov t.b. múıizi qaraǵaıdaı óner tarlandary jaıǵasqan eken. Qazaqstan ulttyq arnasy Ámire Qashaýbaev atyndaǵy birinshi respýblıkalyq ánshiler baıqaýyn arnaıy túsirse, Qazaq radıosy tikeleı efır arqyly baryn sala nasıhattady. Muny sol kezdegi jol bastar aǵalarymyzdyń ult ónerine janashyrlyǵy demeı, qalaı deısiz. Aýylsharýashylyq ınstıtýtynyń stýdenti bolsam da janymda ónerge jaqyn Hamıtov Túımebaı, Nyshanqul Tileýov degen dostarym bar, konservatorııadan Nurlan Hamzın, Alpysbaı Tursynbekov, Estrada sırk stýdııasynan Yrymtaı Bódesov bárimiz úsh kún sabaqty tastap, osy baıqaýdy tamashaladyq. «Teńizdiń tilip tolqynyn,Torala qazyn ushyrǵan» demekshi, úsh kúndik jarys máresine de jetti. Respýblıkalyq baıqaýdyń birinshi orynyn jarkenttik Myrzahmet Múkámanov, Ámire Qashaýbaev atyndaǵy Semeı fılarmonııasynyń ánshisi Baqyt Úderbaeva ıelense, ekinshi oryndy almatylyq Qasen Tópeev, semeılik Keldenbaı О́lmesekov, úshinshi oryndy pavlodarlyq Ojaev Tólegen, almatylyq Myrqaev Jaqsylyq, Estrada sırk stýdııasynyń ekinshi kýrs stýdenti Meıirhan Adambekovter aldy. Basqa da marapat júldelerdi sańlaqtar bólisip jatty. Jezqazǵan oblysy úkilep báıgege qosqan, bizder janynda jankúıer bolyp júrgen talaptyń tulparyn mingen Ǵalym Muhamedın aǵamyzǵa úzdik oryndaýshy atalymy berildi. Osy sapar Ǵalym aǵamyzdy teledıdar, radıodan jýrnalıster talasa-tarmasa, japa-tarmaǵaı jazyp aldy. Qashanda oryndaýshysy kelisken ánniń baǵy janady emes pe, sol kezde Jaqsygeldi Seıilov aǵamyzdyń «Jezkıik» ániniń de Ǵalym Muhamedınniń de tasy órge domalap, qazaq radıosynan án jıi berilip, sıqyrly daýysynyń býnaq-býnaq búlkiline qyzyqqan dombyra ustaǵan ónerpazdar japa tarmaǵaı osy ándi úırenip aıtatyn boldy. Qalaı desek te, Ǵalym oryndaǵan nebir ánder, án súıer qaýymnyń júreginde tastaǵy jazýdaı ásem órnegimen búgingi kúnge deıin jańǵyryp turǵany haq. Erekshe sezimde bolǵan bizder de Ǵalym aǵamyzdyń osy saparynda janynda júrip, ózimizge unaǵan ándi óz aýzynan esitip úırendik. 1982 jyly Jezqazǵan oblysy, Aqtoǵaı aýdanynan ózin Ǵalekeńniń tól shákirti sanaıtyn Salamat Qazaqbaev Estrada sırk stýdııasyna Jánibek Kármenovtiń klasyna kelip tústi. Birinen biri asatyn tańdaıynan án qozdaǵan azamattar Arqanyń án dástúriniń týyn jelbiretti.
«О́mirdiń joly san taraý, kezi kelse bireýine túsesiń de ketesiń» dep úlkender aıtqanda munysy qalaı dep tańyrqaıtyn edik. Zamana ózgerip, dáýir almasyp, basshylyq eldi naryq zamanyna aýystyrǵan kezde bizder de mamandyqty ózgertip, Ál-Farabı atyndaǵy qazaq ulttyq ýnıversıtetinde on jyldaı qyzmet istep, jýrnalıst mamandyǵyn alyp, Qazaq radıosynyń bas dırektory Júrsin Ermannyń shaqyrýymen 2008 jyly Qazaq radıosyna, qyzmetke keldim. Maqsatym qazaqtyń handary, batyr, bı, sheshen, jyraýlarynyń ótken tarıhyn, sonymen qosa jastarymyzǵa ósıet, nasıhat beretin «Tolǵaý», «Termelerin» halyqqa jetkizý.Ár óńirdiń tarıhı dúnıelerin nasıhattaı kele Arqaǵa tirelgende Ǵalym aǵama qalaı toqtalmaıyn. О́ıtkeni ol kisiniń qorjynynda taǵylymdy dúnıeler barshylyǵy ózime málim edi.
Almatyǵa sırek keletin, Ǵalym aǵamyzben telefon arqyly habarlasyp turatynmyn. Konserttik saparmen Almatyǵa bir kelgeninde arnaıy izdep baryp, Qazaqkonsert zalynda jolyqtym. «Radıodan seniń júrgizetin jyrshy jyraýlar jaıly «Injý-Marjan», «Terme», habaryńdy tyńdap turamyn» dep rızashylyǵyn bildirdi. Arqa jeri de, terme, tolǵaýlardan kem emes edi ǵoı, sizderdiń nege oryndamaıtyndaryńyzǵa tań qalamyn, babalar murasy osylaı umyt bolyp qala bermek pe dep, Ǵalym aǵama naz bildire, zildi saýal tastadym. «A, onda men daıyndalaıyn, taǵy bir kelgende ekeýimiz biraz dúnıeler jazarmyz» dep ýádesin berdi. Birer jyldan soń Ǵalym aǵam arnaıy daıyndalyp, qazaq radıosyna meniń «Injý-Marjan» habaryma belin bekem býa arnaıy keldi. Áńgimemiz qyza-qyza Ǵalekeńniń stýdenttik kúnderine kelip tireldik. Nebir qyzyqtaryn aıta kele ustazy jóninde bylaı tolǵanǵan edi.
Júsekeńniń men sońǵy shákirtimin. О́ıtkeni jetpis tórtinshi jyly biz oqýǵa túskende Júsekeń jetpiske keldi. Sol 70 jasyndaǵy oqytqan shákirtimin men. Sodan, eki jyldan keıin qaıtys boldy. Kezinde ózimen birge biraz gastrolderge alyp júrdi. Taldyqorǵan, Almaty oblystaryn araladyq. Sol kezde Júsekeńniń konsertterdegi aıtqan áýenderi áli kúnge qulaǵymda jańǵyryp tur. Ol kisiniń keremettiligi sol, aýdannan ótip, ekinshi sovhozǵa kelgende repertýaryndaǵy ánderin jıi aýystyryp otyratyn. Únine adam tańǵalarlyq keremet edi, sıqyrly ánshiligi bolatyn. Bul qalaı desem, sonda ánderdi este saqtap, umytpaý úshin qaıtalap aıtady eken ǵoı. Maǵan: «Ǵalym, sen de, aıtatyn ánderińdi kóbirek aýystyryp otyr, bir jerde bir ánge qaqalyp turyp qalmańdar,oǵan da adam úırenip alady da sodan shyqpaı qoıady deıtin edi» – dep Ǵalekeń oılanyp, biraz otyryp qaldy.
Burynǵy Jezqazǵan oblysy, Jańarqa aýdanyna jolyńyz túsip bara qalsańyz, kóldeneń jatqan Kóktal ózenine bet shaıyp, Aqtaý, Sarytaý, Qaratumsyq dep atalatyn, jan-jaǵyn jaltyraǵan shaǵyn bulaqtar kómkergen, jataǵan taýlarǵa, salqynshaq júlgelerge neshe ónerpazdyń tabany tıgen, sýsyp kóshken shaǵyldyń betindeı seleýli dalaǵa, ósıeti men qasıeti máshhúr jerge tap bolasyz.Árıne bul ólkede ánshi de kúıshi de kóp.Sonyń biri Ǵalekeńmen Jezqazǵan fılarmonııasynda birge qyzmet etken konserttik saparlarda birge júrgen joldasy Ahat Baıbosynov.Ol kisiniń de dosy jaıly pikirin bilgen edim.
«Ǵalym Muhamedın týraly aıtatyn bolsaq, bir kúnniń ýaqyty jetpeıtin shyǵar. Ony, olaı dep aıtatyn sebebim, bala kezimizden birge júrgen dospyz.Turmysymyz ol bólek áńgime, al endi úlken sahnada 76 jyldan bastap, 2005 jylǵa deıin otyz jyldyń otarynda birge qyzmettes boldym. Ǵalymnyń daýysynyń dıapazonynyń keńdigi, ánshilik sheberligi, ony aıtatyny joq, ol ózinshe bólek ánshi. Sondaı barıton daýysty ánshiler barshylyq qoı, biraq alǵashqy shyqqan kezinde Júsekeńniń shákirtteriniń ishinen Ǵalymdy kóbinese, Qalı Baıjanovqa telıtin. Sóıtip júrgende Ǵalym ózine tán stılin taýyp aldy. Qazir ózindik nusqasy bar,óziniń joly bar biregeı ánshi. Ol ózinshe, jeke mektep, kóptegen shákirtterin tárbıelep jatqan azamat qazir. Endi onyń bir tańqalatyn da jerleri bar, Ǵalekeń eshkim bilmeıtin án- derdi nusqaǵa keltirip otyrady. Mysalǵa, keıbir ánderdiń birinshi,ekinshi nusqalary bolady ǵoı, sátin Qudaı solaı qyp sala ma, birinshi nusqasyn ylǵı Ǵalym oryndap qalatyn. «Jezkıikti» birinshi aıtqany sııaqty. Qasym Amanjolovtyń «О́zim týraly» degen tolǵaýyn bilesiz, onyń birinshi nusqasyn da, Ǵalym oryndaǵan.
Baıaǵyda Júsipbek Elebekovtiń 70 jyldyq mereıtoıynda, Ǵabıden Mustafın, Álkeı Marǵulan, Ǵazıza Jubanovalar kózderi tiri kezinde osy ándi tamashalap, qatty rıza bolǵan. Sondyqtan Ǵalymnyń bul jerdegi eńbegi óte zor. О́kinishke qaraı, bul ándi eshkim jetkizip aıta almady, múmkin estimegen de shyǵar, estise de, ala almaǵan shyǵar dep oılaımyn. Degenmen ol nusqa, sol nusqa bop qalady-aý. Meniń estýimshe shákirtteri, osyny ári qaraı jalǵastyrǵanǵa uqsaıdy», – dep Ahat myrza da dosyna degen jaqsy lebizin bildirgen edi.
«Ánderdiń uly atasy Qanat taldy, Arqada ańyratyp Seıitjan saldy» desek, Úkili Ybyraıdyń izin jalǵastyrýshy shákirti, Taıjan ekendigi de belgili, odan án úırengen Nartaılar Syr, Arqa, ońtústik óńirdi aralap, talaı án saldy.Synaptaı syrǵyǵan ýaqytqa daýańyz bar ma. Qanshama kúmis kómeı ánshiler ómir kóshinen ótse de olardyń izbasarlary muralaryn jalǵastyrýda. Keshegi jas óren Ǵalymyńyz da búginde jetpis degen jasyńyzdy alqymdap, seksenińizdiń aýylyna qaraı bettegeli otyr. О́z mamandyǵyn janymen súıgendigi emes pe, jalańaıaq jar keship, qyzylaıaq qyr keship, bar ǵumyrynda qońyr dombyrasyn belinen tastamaı, búginde umytylǵan nemese sırek oryndalatyn ánder jınap, halqymyzdyń mádenı ıgiligine aınaldyrýda. Kezinde «Ulytaý» ansamblimen FRG, Moskva, Lıtva, Grýzııa, О́zbekstan, Qaraqalpaqstan, Qyrǵyzstanǵa sapar shekse, «Jez kıik» ansamblimen Qazaqstannyń barlyq óńirlerin aralap, kıeli sahnalarynda qazaqtyń ániniń qudiretin tanyta bildi. «Altyn kese», «Qos apanyń áni», «Kók aıdaı», «Ertóleýdiń áni» jáne Úkili Ybyraı,Taıjan Qalmaǵambetovtyń umyt bolǵan ánderin halyq arasynan jınap, Sátbaev qalasynda Taıjan Qalmaǵambetov atyndaǵy Respýblıkalyq ánshiler baıqaýyn eki dúrkin ótýine sebepker boldy. Halyq jaýy bolyp atylyp ketken Taıjan aqynnyń ánderin halyqqa jetkizýin ótingen ustazy Júsipbek Elebekovtiń amanatyn oryndap, on alty ánin jınaqtap, qazaq mýzykasynyń altyn qoryna engizdi. 2011 jyly «Jezkıik», 2013 jyly «Altyn kese» kúıtabaǵy jaryq kórdi.
1952 jyly Qaraǵandy oblysy, Jańaarqa aýdany, Eskene aýylynda dúnıege kelgen Ǵalekeń, 1969 jyly orta mektepti bitirgennen keıin týǵan aýylynda aýylsharýashylyǵynyń ártúrli salasynda eńbek etti.Tabıǵı talantynyń arqasynda 1971 jyly Jańarqa aýdandyq mádenıet bóliminde avtoklýb meńgerýshisi,1973 jyly Jezqazǵan oblystyq kórkemónerpazdar baıqaýynyń júldegiri atandy. 1985 jyly jastardyń Respýblıkalyq «Jiger» festıvaliniń, 1988 jyly Respýblıkalyq Ámire Qashaýbaev atyndaǵy baıqaýdyń júldegeri atandy.
1993 jyldan bastap Jezqazǵan mýzykalyq kolledjinde dombyramen án salý mamandyǵy boıynsha Júsipbek Elebekov dástúrin nasıhattap, dáris berýde. Ǵalym Muhamedın 1999 jyly akademık Q.I.Sátbaevtyń súıip oryndaıtyn ánder baıqaýynyń birinshi júldesin ıelendi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdiginiń 10 jyldyq mereıtoıy qarsańynda Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń «Alǵyshatymen» jáne 2002 jyly Mádenıet mınıstrliginiń «Qurmet gramotasymen», 2002 jyly «Jezqazǵan qalasynyń Qurmetti azamaty» ataǵymen, 2006 jyly Qaraǵandy oblysy ákiminiń syılyǵy «Halyq ánderin úzdik oryndaýshy» atalymynyń ıegiri, 2011 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdigine 20 jyl merekelik medalimen marapattaldy. 2012 jyly «Jańaarqa aýdanynyń qurmetti azamaty» ataǵy berildi. 2014 jyly «Eńbek ardageri» medalimen, 2016 jyly Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵyna baılanysty «Eren eńbegi úshin» medalimen marapattalǵan. 2018 jyly Qaraǵandy oblysy ákiminiń syılyǵy «Mamandyǵyna adaldyǵy úshin» atalymy boıynsha marapattaldy. 2021 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdigine 30 jyl merekelik medalimen marapattaldy. Ǵalekeńe zor densaýlyq, shyǵarmashylyq tabystar tileımiz!
Qoshan MUSTAFAULY,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, jýrnalıst