Tarıhı aǵartý – zaman talaby

Dóńgelek ústel moderatory, professor Tileýǵalı Qysh­qash­­baev «1931-1933 jyldardaǵy ashar­­shy­lyq Qazaq eline orny tolmas shyǵyn ákeldi. Halyqty zııalylarynan, dininen, dástúrinen, tarıhı jadynan aıyrý arqyly temir qursaýda ustaý Keńes óki­me­tiniń eń zulym saıasatynyń biri boldy. Aqtańdaqtardy ashýǵa táýel­sizdigimizdiń arqasynda ǵana qol jetti, bul otyrys – sonyń aıǵaǵy» deı kele, qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý úshin bir mınýt únsizdik jarııalady.

Mańyzdy jıynnyń resmı ashylý rásiminde kirispe sóz sóı­legen Nur-Sultan qalasynyń mem­lekettik arhıviniń dırekto­ry Meıram Bektembaev Ashar­shy­lyq pen saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni el tarıhynda eleýli oryn alatyn mańyzdy data ekenin tilge tıek etti. Jyldar jyljyp, aılar aýys­sa da qazaq úshin qaster­li kún­niń tarıhy eshqashan eskir­meı­tinin, qýǵyn-súrgin kórgen ata-babalarymyzdyń esimderi el jadynan óshpeıtinin jetkizdi.

Astanadaǵy Memlekettik qyz­­­­met haby basqarýshy komıtet tóra­ǵasy, qoǵam qaıratkeri Álıhan Baımenov búgingideı bas­­qo­sýlarda tek qana fakti­ler­di keltirýmen shektelmeı, olardy tutas qubylys turǵy­synda zerdelep, bizdiń damýy­myz­dyń traektorııasyna, qun­dy­lyq­ta­ry­myzdyń ózgerýine qalaı áser etkenin de saralaýymyz qajet ekenin basa aıtty.

– Iаǵnı ǵylymı-zertteý­ler tek sandyq, ólshenetin kór­­set­kishter emes, sonymen qatar sapalyq ózgeristerdi de tereńirek zerttese, «Biz kimbiz?» degen suraqtyń tolyqqandy jaýabyn tabýǵa qosqan qomaqty úles bolar edi. Sol jyldardy zerttegende «Ne boldy?» degen suraqpen qatar, «Nege boldy? Sebep, saldary qandaı?» degen suraqtarǵa da tereń úńilý qajet. Sózsiz, 1920-1940 jyldar arasynda Keńes ókimeti júrgizgen saıasat genosıdke para-par. О́zderińiz qarańyzdar, 6-7 dúrkin qýǵyn-súrgin boldy. 11 jylda eki ret álippe aýystyryldy. Eki ret túpki sebebi saıasatpen baılanysty asharshylyq boldy. 6-7 dúrkin deıtinim, birinshiden, derbes, táýelsiz oılaıtyn Alash qaıratkerlerin, odan soń rýhanı temirqazyqtan aıyrý úshin din qaıratkerlerin qýǵyn-súrginge ushyratty. Kelesi kezekte eldiń ál-aýqatyn, ekonomıkalyq tire­gin qamtamasyz etetin kásip­ker­­­lerdi «baı» dep qýda­lady. Odan soń kózi ashyq, kó­ki­regi oıaý­dyń barlyǵyna aýyz sala bastady. 30-jyldar basynda Keńes ókimetine senip, soǵan qyzmet jasaǵan, keıin kózderi ashylyp, júıeni tereń túsine bastaǵan saıası qaıratkerlerdi joıdy. Sońynan ulttyq sanaǵa áser ete alatyn aqyn-jazýshy, ónerpazdardy qýdalaı bastady. Sebebi totalıtarlyq júıeniń, bir partııalyqqa negizdelgen jú­ıe­niń ereksheligi olar halyq sa­nasyna áser etetin ózinen bas­qa balama kúshti bolǵyzbaýǵa ty­ry­sady. Al 11 jylda eki ret álippe aýystyrý – sózsiz mádenı genosıd. Jappaı asharshylyq kezinde adamzat órkenıetiniń irgetasy mádenı sabaqtastyq jaıyna qa­lyp, adam tek tiri qalýdy ǵana oı­laıtyn jaǵdaıǵa jetetinin sizder jaqsy bilesizder. Osy qa­si­retti kezeńdi saralaý birneshe túıinge jeteleýi qajet, – dedi Álıhan Baımenov.

Memleket tarıhy ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Búrkitbaı Aıaǵan 1993 jyly Qazaqstan bıliginiń sheshimimen parlamenttik komıssııa qurylǵanyn, onyń maqsaty 30-jyldardaǵy ujymdastyrý ke­zi­n­degi Qazaqstan trage­dııa­synyń aýqymyn anyqtaý bol­ǵa­nyn baıan­­­­dady.

– Akademık Manash Qozy­baev­tyń basshylyǵymen qurylǵan ko­mıs­sııa aqıqatty túsindirý úshin kóp jumys istedi. Sol kezde qý­ǵyn-súrginge ushyraǵandardyń keıbir sanattaryn ońaltý týraly Zań jáne ádildikti qalpyna keltirgen normatıvtik aktiler toptamasy qabyldandy. Biraq sol ke­zeńde «sot isteri» dep atalatyn adamdar ǵana aqtaldy. Biraq ýaqyt kórsetkendeı, sharýa­lar, zııaly qaýym ókilderiniń kóp­te­gen sanaty, tipti Uly Otan so­ǵy­­sy maıdandaryndaǵy áskerı shaı­qastarǵa qatysýshylar aqtal­ma­ǵan, olar «sottan tys» dep atalatyn sheshimder negizinde qýǵyn-súrginge ushyraǵan, ıaǵnı olardy tutqyndaǵan jáne túrmege qamaǵan. Búkil órkenıetti álem­de qa­byldanǵandaı, sottar­dyń she­­shimimen emes, OGPÝ neme­se basqa jazalaý organ­da­ry­­­nyń sheshim­deri. Zertteýler kór­set­kendeı, bizdiń kóptegen zaman­dasymyz áli kúnge deıin qýǵyn-súrgin kezeńinde aza­mat­tar­dyń taǵdyryn sottar emes, par­tııa­lyq komıtetter nemese «sottan tys organdar» dep ata­la­tyn­dar OGPÝ-diń keıbir «eki­lik», «úshtik» sheshimderi pro­kýratýranyń, advokattardyń jáne sot organdarynyń qaty­sýyn­syz qabyldanǵanyn bil­meı­di. Mysaly, GÝLAG lager­le­ri­niń jú­ıesinde keıbir áıelderdi «ha­lyq jaýynyń» áıelderi dep tutqyndady. Olardyń barlyǵy saıası baptar boıynsha qamalǵan bolatyn, – dedi Búrkitbaı Aıaǵan.

Sonymen qatar ol respýb­lı­kanyń demografııalyq quramyna, qazaq­standyqtardyń kóńil kúıi­ne eń aýyr sabaq – 1920-1940 jyl­dardaǵy saıası qýǵyn-súrgin­der bolǵanyn aıtty.

– Bul óte qıyn jyldar boldy. Osy kezeńde ujymdastyrý qa­si­retinen basqa myńdaǵan ja­­zyq­­syz qazaqstandyq saıası qýda­­laý­ǵa ushyrady. Al Keńes eli­niń ártúrli aımaǵynan mıl­­lıonnan asa adam jer aýdaryldy. Sonymen qatar ondaǵan myń qazaqstandyq qýda­laý­dyń saldarynan Qytaı, Reseı, О́zbekstan nemese Aýǵan­stan sııaq­ty kórshi mem­leketterge kó­shý­ge májbúr bol­dy, – dedi tarıh ǵy­lymdarynyń doktory.

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýra­zııa ulttyq ýnıversıtetiniń pro­fessory, tarıh ǵylymdarynyń kan­dı­daty Qurmanǵalı Dárkenov sol kezeńdegi et pen astyq da­­ıyndaý sharalary el ishindegi ahýal­dy odan beter shıe­le­nis­ti­rip jibergenin jet­kiz­di.

– 1929 jyly aqpanda Ke­ńes Odaǵynyń barlyq ter­rıtorııasynda nanǵa kartochka engizildi. Arada shamaly ýa­qyt ótken soń osy 1929 jyl­dyń shildesinde etke kartochka engizildi. Al qazanda nan, jar­ma, et, maı, qant, shaı men ju­­­myrtqanyń jetispeýshiligi aı­qyn sezilip, bári kartochkamen berile bastady. Tipti 1930 jyl­dyń ózinde Qazaqstannyń keı­bir aımaǵynda ashar­shy­lyq etek alyp, OGPÝ-diń qupııa esebinde 110 myń ash bar ekeni, onyń shapshań ósip otyrǵany málimdendi. Halyq jaǵdaıy nasharlap ketkenine qaramastan, or­ta­lyqtan et daıyndaý qar­qy­­nyn odan saıyn arttyrý qa­jet degen talap qoıdy, – dedi Qurmanǵalı Dárkenov.

Sondaı-aq L.N.Gýmılev atyn­daǵy Eýrazııa ulttyq ýnıver­sıtetiniń professory 1930-1931 jyldary Qazaqstanǵa 493 500 tonna et ótkizý bekitilgenin, bul Keńes Odaǵy boıynsha eń jo­ǵar­ǵy kórsetkish bolǵanyn atap ótti.

Taǵylymdy jıynda tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Kúlpash Ilıasova Aqmol­a oblysy boıynsha qýǵyn-súrginge ushyraǵandarǵa keńinen toq­tal­dy. Ishki ister mınıstrligi Aq­parattyq-analıtıkalyq or­­­­­ta­­­lyǵy arnaıy arhıviniń máli­met­­­­­­terinde Aqmola oblysy­ jáne Aq­mola qalasynda 1920-1950­ jyl­dary qýǵyn-súr­ginge ushyraǵandar sany – 6 832, so­nyń ishinde aqtalǵany – 6 216, aqtalmaǵany – 616 adam. Olar­dyń sany Aqmola oblysymen salystyrǵanda 187 adamǵa kóp.

– Otandyq tarıhshylar Qazaq­standa 1918-1920 jyldardan bas­talyp, 1986-1991 jyldary aıaqtalǵan repressııalaý saıasatyn 5 kezeńge bólip qarastyrady. Onyń sharyqtaý kezeńi 1937-1938 jyldarda bolǵany da ta­rıh­­tan belgili. Keńestik bı­lik­­tiń alǵashqy qyryp-joıý saıa­­satynyń saldarynan ult múd­­­desin kóksegen qazaq zııalyla­ry qatań aıyptalyp, olardyń ústinen «Alash isi» qozǵaldy. Al onyń aqyry araǵa jyldar salyp, totalıtarlyq júıege qarsy shyqqan jeltoqsanshylarǵa qaı­ta jańǵyrtyldy jáne «Qa­zaq isin» qozǵaýmen aıaqtaldy. Alash­ta­nýshy-ǵalym Mámbet Qoı­gel­dıevtiń sózimen aıtqanda, «soń­ǵy­sy keńestik bıliktiń tereń jú­ıelik daǵdarysqa ushy­ra­ǵa­nyn anyq kórsetýmen qatar, per­ma­nent­ti repressııalyq sharalarsyz bul bıliktiń ómir súre al­maıtyndyǵyn baıqatty». Osy oraıda eskere keteıik, osy ister­diń aralyǵynda taǵy da birqatar «atyshýly» qylmystyq ister qozǵalǵan. Mysaly, Aqmola óńi­­rinde 1920-1930 jyldary «Áý­bákirov isi», «Aǵaıyndy Ádilev­ter isi», «Azat isi» sııaqty ke­ńestik bıliktiń jergilikti ókil­­deriniń «urdajyqtaryna» kón­beı, or­talyqtyń kámpeskeleý, et-astyq ónimderin daıyndaý saıa­sa­tyna qarsylasqandardyń bar­lyǵy derlik aıyptalyp, jap­­paı saıa­sı qýǵyn-súrginge ushyraǵan. Aqmola óńiri boıyn­sha táýelsizdik jyldarynda ja­rııa­lanǵan arhıv materıal­dary men qujattary ne­­gizinde Alash qozǵalysyna qa­­tys­­qandar men nıettester sany anyq­taldy, olar­dyń jalpy sany – 19 adam, aq­talǵany – 10, qalǵandarynyń aq­talǵan-aqtal­ma­ǵany belgisiz, – dedi Kúlpash Ilıasova.

Al L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory, tarıh ǵy­lym­dary­­nyń doktory Maqsat Al­pysbes qazaq halqynyń sany ashtyq­tan ǵana emes, sondaı-aq ujymdastyrýǵa qarsy shyq­­qan kóterilisterdi jazalaýdan da kemidi deıdi. Shara aıa­­synda Nur-Sultan qalasy Memlekettik arhıviniń asa qundy qu­jattar toptamasy negizinde ázirlengen «Aqmola óńiri arhıv qujattarynda. 1920-1930 jyldar» atty tarıhı-qujattyq kórme ótti.