Ortalyq Azııanyń mańyzdy memleketi bolyp eseptelinetin Qazaqstanda birqatar konstıtýsııalyq ózgeris boıynsha referendým ótti. Konstıtýsııanyń úshten birin ózgertý jónindegi referendýmǵa daýys berý quqy bar turǵyndardyń 68%-y qatysyp, 78 %-y qoldap, ózgerister qabyldandy. Túrkistan (80%) jáne Qaraǵandy (79%) aımaqtarynda jastar kóp belsendilik tanytty.
Qazaq dalasyndaǵy konstıtýsııalandyrý men demokratııalandyrý úrdisinde ótkennen búginge deıin ózindik erekshelikteri bar jáne Qazaqstan – Túrkııa men Túrki Álemi úshin de mańyzdy zor memleket.
1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda Táýelsizdik alǵannan beri turaqtylyǵyn saqtap, ártúrli etnıkalyq/dinı qaýymdastyqtardyń qonystanǵanyna qaramastan, beıbit ómirdi, turaqtylyqty saqtaı bilgen Qazaqstan qańtardaǵy qaıǵyly oqıǵadan keıin birqatar qaýip-qaterdi sátti eńsere bildi.
Tabys pen azamattarǵa usynylatyn múmkindikterdiń ádiletsizdigi, kedeılik jáne sybaılas jemqorlyq sııaqty máseleler jahandyq indet, pandemııamen qabattasýynan týyndaǵan ekonomıkalyq jaǵdaılar saıası kúızelisterge ákeldi.
Osy oraıda keshegi Konstıtýsııaǵa ózgertýler engizý qadamynyń eń mańyzdy ýáji – eldegi turaqtylyqty berik qalpyna keltirý, sýperprezıdenttik modelden bir qadam alǵa jyljyp, memleket pen halyq arasyndaǵy qarym-qatynasty barynsha nyǵaıtý bolyp eseptelinedi. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev eldiń osy ýaqytqa deıin jetken jetistikterin saqtaı otyryp, «Jańa Qazaqstan» uranyn qabyldap, birqatar ózgeristerdi engizýge tyrysýda.
Degenmen, bul ózgeristerdi tereńirek túsiný úshin ótken kúnderge kóz júgirtý kerek. Bul málimetter keıbir jazbalarda aıtylmaǵanyn baıqaımyn.
Negizi ózgeristerdiń alǵashqy qadamdary 2010 jyldan baıqala bastaǵan.
Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaev 2007 jyldyń 21 mamyryndaǵy ózgerister arqyly az da bolsa, óz elindegi Prezıdenttik basqarý júıesin rettegen bolatyn. Sol ózgeristen keıin ol: «Osy konstıtýsııalyq túzetýlermen men bizdiń basqarý júıemiz Prezıdenttik Respýblıka retinde jalǵasa beretinine qaramastan, Parlamenttiń ókilettikterin keńeıtýge kúsh salýdy usynamyn. Bul ózgeris bizdi prezıdenttik-respýblıkalyq júıeden prezıdenttik-parlamenttik basqarý modeline kóshiredi» degen edi.
Prezıdenttik-parlamenttik júıe postkeńestik memleketterdi zertteıtin Shýgart (Shugart) pen Kerıdiń (Carey) klassıfıkasııasynyń ónimi. Munda parlamenttik júıeniń elementteri saqtalǵanymen, júıege halyq saılaǵan memleket basshysy bılik etedi. Osylaısha, prezıdenttik, jartylaı prezıdenttik jáne maǵynalyq turǵydan parlamenttik júıege tolyq uqsamaıtyn júıe paıda bolady. Bul júıeniń artyqshylyqtary men kemshilikterin eskersek, ol «sýperprezıdenttik» pen parlamenttik júıeniń arasynda tur. Konstıtýsııalyq turǵydan alǵanda bul modeldiń parlamenttik nemese sýperprezıdenttikke aýysatynyn kórsetetin eń mańyzdy 3 tájirıbe bar. Olar: zań shyǵarý, jumystan shyǵarý jáne toqtatý.
Sonda memleket basshysy zań bıligin óz qolyna ala ma? Ol Parlamentti tarata ala ma? Úkimetti she?
Osy turǵyda 2017 jyly bastaý alǵan jáne Memleket basshysyna óz ókilettikteriniń bir bóligin Úkimetke/Parlamentke berýge múmkindik bergen konstıtýsııalyq túzetýdi depýtattar qabyldady. Konstıtýsııanyń 19 babyna 26 túzetý engizý arqyly Prezıdenttiń zań shyǵarý/atqarý salasyndaǵy 35 ókilettigi Memleket basshysynan alynyp, Úkimet pen Parlamentke beriledi. Mundaǵy keıbir ózgeristerdi eskere otyryp, Prezıdenttiń Jarlyq shyǵarý ókilettigi birshama taryldy, Memlekettik baǵdarlamany bekitý ókilettigi úkimetke berildi, al Úkimet tek Prezıdent aldynda ǵana emes, Parlament aldynda da jaýapty boldy...
Árıne, bul ózgerister jetkiliksiz. Naqty qajettilikterge beıimdelip, halyqtyń osy ózgeristerge qatysýy qamtamasyz etilýi kerek edi. Bul eldiń bolashaqta ne kútip turǵanyn ańǵartatyn edi.
Sonymen qatar 2017 jylǵy túzetýde Konstıtýsııaǵa «eldiń negizin qalaýshy Prezıdent – Nursultan Nazarbaev» degen sóz qosylǵan bolatyn. Keshegi referendýmda engizilgen túzetýlerdiń biri osy sózdi alyp tastaý boldy. Árıne, bul ózgeris eldiń saıası yqpalyna jáne bılik tarmaqtarynyń tepe-teńdigine áser etýi múmkin.
Men, 2018 jyly Nazarbaev bul qyzmetten óz erkimen ketýi múmkin dep málimdegen bolatynmyn. Rasynda, solaı boldy. 2019 jyly 19 naýryzda qyzmetinen ketip, qazirgi Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevty prezıdenttikke usyndy.
Búgingi tańda 2017 jylǵy konstıtýsııalyq ózgerister bul laýazymnan ketý týraly sheshim qabyldaýǵa ishinara negiz bolǵany belgili. «Men jumystan ketý týraly sheshimdi 2017 jyly qabyldadym», dedi ol bizben suhbatynda.
Endi sońǵy ózgeristerge oralatyn bolsaq, Prezıdent Toqaev ornatqysy keletin modeldi eki ólshemmen qarastyra alamyz.
Birinshisi – memlekettik basqarý júıesin odan ári nyǵaıta túsetindeı etip ornalastyrý. Toqaev óz sózinde «parlamentarızm» termınin anyq qoldandy. Parlament el tarıhynda alǵash ret osylaısha qýatty bolmaq.
Ekinshisi – Nazarbaevtan keıingi halyqtyń kútken úmiti jáne ákimshiliktegi bılik tepe-teńdigin qazirgi Prezıdent yńǵaıly ári jyldam jumys isteıtindeı deńgeıge jetkizý. Bılik júıesin retteı otyryp, kadrlardyń aýyspalylyǵyn jyldamdatý. Toqaev bılikke kelgennen beri turaqty tabysy bar otbasylardy qoldap, kedeıshilik pen sybaılas jemqorlyqty azaıtýǵa tyrysýda. Bul máselelermen shyndap aınalysýda. «Halyq únine qulaq asatyn Memleket» degen uran memlekettik organdar men halyq arasyndaǵy senimdi nyǵaıtýǵa negizdelgen. Bul turǵyda ol halyqtyń zor qoldaýyna ıe bolýda. Ol óz eline sáıkes keletin dástúr men ınnovasııa arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaǵysy keledi.
Qabyldanǵan zańdardyń keıbiri mynandaı:
– Prezıdent qyzmet basynda turǵanda saıası partııanyń múshesi bola almaıdy.
– Úlken quzyreti bar oblys ákimderi de partııalarda joǵary laýazymdy qyzmet atqara almaıdy.
– Prezıdenttiń jaqyndary men týystaryn memlekettegi joǵary qyzmetterge jáne jartylaı memlekettik kompanııalardyń basshylyǵyna ákelýge zańmen tyıym salynady.
– Prezıdent oblys jáne qala ákimderin taǵaıyndaý kezinde keminde eki kandıdat usynady.
– Konstıtýsııalyq Sot 11 músheden turady. Konstıtýsııalyq Sottyń tóraǵasyn jáne 4 múshesin Parlament Senatynyń kelisimimen Prezıdent taǵaıyndaıdy, al 6 múshesin Senat pen Májilis bekitetin bolady.
– Zań qabyldaý quzireti tek Parlamentte bolady. Proporsıonaldy ókildik júıesi engiziledi.
– Saıası partııalardy tirkeý jeńildeý bolady. Saılaýǵa qatysý úshin partııalar jınaıtyn qoldar sany 20 myńnan 5 myńǵa deıin qysqarady.
Bul ózgerister elge saıası, áleýmettik jáne qurylymdyq turǵydan ne ákeletinin kóreıik. Bul ásirese tikeleı sheteldik ınvestısııa úshin tartymdylyq týdyrady deýge bolady. Biz muqııat baqylaýdy jalǵastyramyz. Qazaqstan óz aımaǵy úshin jáne Túrkııa úshin de strategııalyq mańyzǵa ıe.
Kúrshad ZORLÝ,
saıasattanýshy