Qazaqtyń uly hany Abylaıdyń keshegi Qyzyljar qalasyna tikeleı qatysy bar. Aty alǵash shyqqan jońǵarlarmen bolǵan shaıqasta ol Tóle bıdiń qosyndarymen kelip, Qanjyǵaly qart Bógenbaı batyrdan bata alyp, jońǵardyń bas batyry Sharyshpen jekpe-jekke shyǵyp, jeńiske jetkenin, sosyn qalyń qolǵa rýh berip, «Abylaılap» jaýǵa shabatynyn bárimiz bilemiz.
Jigittiń erligimen jigerlengen qazaq áskeri onyń sońynan qosa shaýyp, jońǵardyń qolyn talqandaıdy. Bul týraly Úmbeteı jyraýdan qalǵan:
Eı, Abylaı, Abylaı.
Jıyrma jasqa tolǵanda,
Qalmaqpen soǵys bolǵanda,
Alǵashqy baqty tapqanda,
Sharyshtyń basyn qaqqanda,
Qanjyǵańa bas baılap,
Jaý qashty dep aıǵaılap,
«Abylaılap» shapqanda...
Sol erlikpen han boldyń
Barsha álemge dań boldyń,
– degen myna óleń de ámbege aıan.
Sol urysta qazaq qolyn bastap kelgen Orta Júzdiń hany Ábilmámbet urys aıaqtalǵan soń jekpe-jekte Sharyshty jeńgen batyrǵa izdeý saldyrady. Ol Tóle bıdiń áskerimen kelgen uzyn shashyna qarap «Sabalaq» atanyp ketken jigit bolyp shyǵady. Han onyń kim ekenin júıelep suraǵanda babasy Jáńgirden týǵan, óziniń atasy Táýkemen birge týǵan atalasy Ýálıbaqynyń urpaǵy ekenin anyqtaıdy. Ol óz zamanynda han taǵy ózine berilmegenge ókpelep Úrgenishtegi naǵashylaryna ketip qalǵan eken. Al Sabalaq Ýálıbaqynyń balasy Abylaıdyń nemeresi Ábilmansur bolyp shyǵady. Atasy Abylaıdyń erligine súısingen jas Ábilmansur onyń esimin pir tutyp, jaýǵa shapqanda óziniń urany etken...
Ábilmámbet han Ábilmansurdy tórge shaqyryp, sultan dep jarııalap, esimin de ózgertip «Abylaı» qoıyp, Arqanyń tórindegi qazaqtardy basqarýǵa taǵaıyndaıdy. Bul qazirgi Soltústik Qazaqstan, Qostanaı jáne Kókshetaý óńirlerin jaılaǵan Kereı jáne Arǵynnyń Atyǵaı-Qaraýyl atalary jaılaǵan óńirler. Úmbeteı jyraýdyń «Sol erlikpen han boldyń» deıtini sál asyra siltep jiberilgen, Abylaı aldymen sultan bolady, tek keıin, Ábilmámbet óz erkimen taǵyn bergen soń ǵana han bolǵan. Hanmen birge týǵandardyń bári «sultandar» dep atalǵan. Abylaıǵa aldymen sol ataq berilgen.
Keıin han bolǵanda Abylaıdyń osy aımaqta birneshe stavkasy bolǵan. Ol kezde qazaq turmysynda qala saldyryp, aǵashtan úı turǵyzyp bir jerde kóshpeı otyrý degen salt joq. Han bolsyn, qara bolsyn meıli, aldyndaǵy malyn kútip-baptaýdyń, ıaǵnı sharýashylyqtyń talabymen jylyna kem degende tórt jerge kóship otyrǵan. Ol qonystardy qystaý, kókteý, jaılaý, kúzeý dep ataıdy jáne báriniń jeri belgilengen, ózgeniń aýmaǵyna kirip ketpeıdi. Eger malynyń oty azaısa jaılaý men kúzeýde ózine tıesili jerde birneshe qonysty aýdaryp kóshedi. Biraq ózgeniń jerine kirmeıdi, kirse jer daýy bastalady.
Árıne, Abylaıdyń Qyzyljarmen tyǵyz aralasqandyǵynyń eń negizgi kýási halyq arasynda «Abylaıdyń aq úıi» atanyp ketken hannyń rezıdensııasy. Bul úıdi Abylaıdyń ótinishimen hannyń qystaýyna orystyń II Ekaterına patshaıymy saldyrǵan. Ol Qazaqstan men Reseıdiń keıin «Novoıshımskıı» beldeýi dep atalǵan shekaralyq syzyqtyń boıyna salynǵan kóp qamaldardyń biri «Áýlıe Petrge» qarsy boı kótergen. О́ıtkeni osy qamaldyń tusyna eki eldiń arasynda jármeńke ótkizip turaıyq degen ótinishti Abylaı han 1759 jyly patshaǵa jazǵan. Onyń orysshaǵa aýdarylǵan mátini mynadaı: «Proshý je ıa ı narod moı, chtob dozvolıt v krepostı Sv.Petra kırgızsam vymenıvat mýký ı krýpý» («Statıstıcheskoe obozrenıe Sıbırı»., Spb., 1854., str 323)
Bul – árıne, hattyń bizge jetken qysqartylǵan nusqasy. Osy hattyń negizinde ashylǵan jármeńkede un ǵana satylmaı orys, tatar kópesteri jetkizgen turmystyq buıymdar, eýropalyq sapaly ónimder, al Hıýa, Buhara, Táshkennen jetken kerýender jemis pen kókónistiń, matanyń, altyn-kúmisten jasalǵan áshekeılerdiń neshe atasyn jetkizgen. Orystyń Tobyl, Týra, Qazan, Máskeý, Rıazan, Vladımır, Týla qalalarynan antalap jetken kópesteri de ózderinde shyǵatyn ónimderdi túıeli, at-arbaly uzaq sonar kerýendermen jetkizgen. Qazaq óziniń tabyn-tabyn malyn, sonymen birge jún, teri sııaqty onyń ónimderin bazarǵa shyǵarǵan. Tarıhshy E.Bekmahanovtyń derekterine qaraǵanda HIH ǵasyrdyń basynda mundaǵy jármeńkede qazaqtar 70 myńǵa jýyq mal satqan eken. (E.Bekmahanov., «Qazaqstan HIH ǵasyrdyń 20-40 jyldarynda»., A-ty., «Sanat»., 1994 j.)
Qazaq dalasyna alǵashqy «bolyskeı» (polskıı) kereýetter, «boransyzdyń» (fransýzdyń) aınasy, samaýyr (Týlanyń samovary) sııaqty asa qajetti zattar osy Qyzyljar jármeńkesinde satylǵan.
Abylaı ashqyzǵan osy jármeńke orny keńeıe kele onyń mańyna adamdar qonys teýip, aǵashtan, keıin kirpishten úıler turǵyza bastaǵan. Qalyń ormandar otalyp, arzan qurylys materıalyna aınalǵan. Sóıtip, qazaqtar Esildiń jaryna qonys tepkendikten Qyzyljar atap, ony barsha Qazaq dalasy bilgen Qyzyljar qalasy osylaı ómirge kelgen. Biraq patshalyqtyń sheneýnikteri ózderiniń keńselerinde ony aldymen «23 qorǵan» dep, keıin «Úlken qorǵan», «Uly qorǵan», artynan Qazaq dalasyn shoqyndyrý saıasatymen hrıstıan dininiń apostoly «áýlıe Petr», sosyn «áýlıe Paveldi» de qosyp «Petropavl» ataǵan. Aıta ketetin jaıt, qazaq dalasyna túsken orys qonystarynyń barlyǵy derlik hrıstıan perishteleri men áýlıeleriniń nemese merekeleriniń atyn alǵan. Mysaly, qazirgi Soltústik Qazaqstan oblysynyń eldi mekenderi arasynda Mıhaılovka, Nıkolaevka, Petrovka, Pavlovka, Svıatodýhovka, Blagoveshenka, Bogolıýbovo, Pokrovka, Rojdestvenka, Novopokrovka degen dinı ataýlar árbir aýdanda bar. Bular eshqandaı orys famılııalary emes, bári de hrıstıan dininiń apostaldary, arhangelderi, merekeleri men syıyný, tabyný kúnderiniń ataýlary... Din ataýlyny joq qylamyz, olar ótirik, «apıyn» dep meshitter men shirkeýlerdi kúl-talqan qylǵan bolshevıkter osylardy qalaı qaldyrǵanyna tań qalasyń...
Abylaıdyń ózi de osy jármeńkeniń janynan arnaıy aǵash úı saldyrǵanyn joǵaryda aıttyq. Ol úıdiń qańqasy bizdiń zamanymyzǵa deıin jetken. Abylaıǵa salynǵan úıdiń jospary týraly qujatta bylaı delingen: «PLAN vnov postroennogo kırgıs-kaısaskoı Sredneı Ordy Ablaı soltannogo doma. A chto ımenno znachıt pod sım: 1.Pokoı Ablaı soltana 2.Kanselıarııa 3. Banıa 4. Dom dlıa prıezjaıýshıh kırgıs-kaısasskıh starshın». О́kinishke qaraı, aǵashtan salynǵan bul úıler Qyzyljarda 1824 jyly 110, 1849 jyly 450 úıdi túgin qaldyrmaı órttep jibergen alapat órtterdiń birinde kúıip ketken. Al irgetasynyń ornyna kirpishten jańa úı salynǵan. Ol úı aldymen «Posolskıı dom», artynan «Áskerı lazaret» bolǵan. Biraq halyq ony báribir «Abylaıdyń aq úıi» dep ataı bergen. Sol ataýmen memlekettik múlikter tizilimine de engizilgen. Jekeshelendirý komıtetinde istep júrgen jyldarda tizilimnen «Dom hana Ablaıa» degen sózdi kórip, osy joldardyń avtory qýanyshtan otyrǵan ornynan ushyp kete jazdaǵan. О́ıtkeni soǵan deıin burynǵy ókimet Qyzyljardy qazaqqa jat qala sanatyp, ózderimen arqalap alyp kelgendeı ábden baýrap alǵan edi. Sodan biz Kenjebek Ábishev sekildi qalanyń ejelgi turǵyndarynan surap, arhıvterdi aqtaryp, derekterdi izdep, barlyq BAQ-qa jazyp, súrilip kete jazdaǵan úıdi aman alyp qalǵan edik. Ol týraly «Abylaıdyń aq úıi» degen kitabymyzda tolyq aıtyldy. Biz joǵaryda kórsetilgen qujattardy Máskeýdiń Syrtqy saıasat vedomstvosynyń arhıvinen taptyq. Sonymen birge Omby qalasyna kelgen general-porýchık Shprıngerdiń mynadaı haty tabyldy: «1765 g. Donoshenıe v Kollegııý Inostrannyh del ot nahodıvshegosıa v Omskoı krepostı Generala-porýchıka Shprıngera o postroenıı Kırgıs-Kaısasskomý vladelsý Ablaı Saltaný derevıannogo doma».
Odan ári osy hatta úı salatyn sheberler, baltashylar jiberiletini jáne olar qajetti quraldarmen, sondaı-aq at-arbamen qamtamasyz etiletindigi aıtylady. Al qurylystyń orny týraly: «Stroıtelstvo predpolagaetsıa nachat v krepostı svıatogo Petra ı Pavla na beregý rekı Ishım» delinedi. Budan basqa da qujattar tabylǵan soń Abylaıdyń úıiniń ornyna salynǵan úı qalpyna keltirilip, qazir mýzeı-kesheni bolyp halyqqa qyzmet kórsetip tur.
Osy úıdiń negizinde qazirgi Qyzyljar qalasy dóńge salynǵan «Abylaıdyń aq úıiniń» janynan ósip shyqqan dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Keıbireýler eshqandaı qujatta Petropavlda Abylaıǵa úı salynǵan degen derek joq deıdi. Onysy da ras, óıtkeni Abylaıǵa úı salynǵan 1765 jyly Petropavl degen qala da joq edi, tek Esildiń qarsy jaǵynda «Krepost sv.Petra» degen qurylysy 1771 jyly ǵana tolyq aıaqtalǵan shaǵyn qorǵan ǵana bolǵan. Onyń múgedek bolǵan, otstavkaǵa shyqqan soldattary Esildiń jaǵasyndaǵy keıin Oıqala (orysshasy «podgora») atanǵan jerge qonys tepken. Alaıda jyl saıyn kóktemde ózen tasyǵanda sý astynda qala bergen soń olar da dóńdegi (orysshasy «gora» deıdi) Abylaı han úıiniń mańyna qonystanǵan... Sóıtip, qala dóńde óse bergen.
Abylaıdyń Qyzyljar qalasyna tyǵyz qatystylyǵynyń taǵy bir dáleli – oǵan patsha ókimeti jyl saıyn 200 put astyq jáne 300 rýbl un berip otyrǵan. 1761-1774 jyldary barlyǵy 537 put astyq bosatylǵan. Osynyń bárin han Qyzyljar qalasynda alyp otyrǵan. Bul týraly Sh.Ýálıhanov ta jazǵan.
Mine, osyndaı derekterge qarap Abylaı hannyń Qyzyljar qalasyna tikeleı qatystylyǵyn kórip otyrmyz. Al endi Qazaq dalasyn kolonızasııalaý quraly retinde salynǵan áskerı qamal «Petropavldyń» atyn ózgertip halqymyz bergen tarıhı beıbit ataýdy qaıtarsa nemese uly hanymyzdyń esimin osy qalaǵa berse – ol barsha qazaqstandyqtardyń oıynan shyǵar edi.
Petropavl