Toǵaı-toǵaı sý eken, sýdan ushqan bý eken. Qarsaq jortpas qalyń eken, túlki jortpas túleı eken. Álqıssa, Kishkentaı hanzada ekeýmiz ushy-qıyrsyz jolǵa shyqtyq. Men de, ol da ushýdy arman ettik. Barlyq jaratylys ataýly jumbaq, qupııa, dymyn ishine tartqan túngi terekterdeı kórinetin. Ár ǵalamsharǵa sapar shegip, ár adamnyń jan saraıyna úńildik.
Sent-Ekzıýperıdiń Kishkentaı hanzadasy ekeýmiz. Joq, meniń, bizdiń Kishkentaı hanzadamyz ekeýmiz saparǵa shyqtyq. Qaıda? Adamdardyń jalǵyzdyǵyna, jalǵyzdyǵynyń júzine úńilýge.
Birde jumys basty istiń adamynyń jalǵyzdyǵyna qonaqqa keldik. Ol búkil ómirin sandarǵa, esep-qısapqa arnapty. Kishkentaı hanzada oǵan «Qaıyrly kún» dep dybystady. Al ol bolsa:
«Úsh te eki – bes. Bes te jeti – on eki. On eki de úsh – on bes. Qaıyrly kún, on bes te jeti – jıyrma eki. Sirińke tutatýǵa mursha joq. Jıyrma altyda bes – otyz bir. Ýh! Bárin qosqanda bolady eken – bes júz bir mıllıon alty júz jıyrma eki myń jeti júz otyz bir.
– Bes júz mıllıonyńyz ne?
– Á, sen munda ma ediń?
– Bes júz mıllıon... Ne ekenin de bilmeımin... Jumysym sondaı kóp! Men baısaldy kisimin, myljyńdasýǵa ýaqytym joq! Eki de bes – jeti...»
Netken kúńgirt! Netken kóńilsiz jalǵyzdyq! Shynynda, ómirde esep-qısap pen sandardy ǵana baǵaly tutatyn adamdar bar. Olar úshin ómirdiń máni – sıfr. Al adamdyq qundylyq, ar, uıat, júrek nury, izgilik syndy kózge kórinbeıtin dúnıelerdi joq dep esepeıdi. Joq dúnıe jaıly bos sóıleýshiler, árıne, qııalılar. Biraq «eń mańyzdysy – kózben kóre bilmeıtin nárse» emes pe?
Kelesi jalǵyzdyq sheńberinde ataqqumar adam ómir súretin. Jebýaz, dańǵoı, esirik shalǵan ataqqumar talma aýrýdaı árnege syzdanyp, kúnshildikten asa almas eken. Kishkentaı hanzada ekeýmizdi kórgende:
– «O, tabynýshylar keldi! – dedi ol súıinip...
Ataqqumar adamdar ózderine jurt túgel súısinedi dep oılaıdy ǵoı.
– Qaıyrly kún – dedi Kishkentaı hanzada. – Qalpaǵyńyz qandaı qyzyq edi.
– Izet úshin kerek qalpaq, – dedi ataqqumar. Maǵan jurt japyryla sálem bergende, ıilýim kerek qoı. Baqytsyzdyqqa qaraı, bul jerge eshkim kelmeıdi.
– Qol shapalaqtashy,–dedi ataqqumar.
Kishkentaı hanzada qol shapalaqtady. Ataqqumar basynan qalpaǵyn alyp tómen ıildi».
Keýdemde ataqqumar adamǵa degen aıanysh turdy. Ol bilmeıdi ǵoı... Eger bilse ǵoı, dánniń topyraqtyń astyna jasyrynǵan soń ǵana gúldep búr ataryn... Eń súıikti is adamdarǵa emes, Qudaıǵa unaý ekenin. Adamdardyń pikirine baılaný – júrek derti ekenin ol qaıdan bilsin? Al joǵarydaǵy is adamy men ataqqumardyń dertti jalǵyzdyǵyna qamalyp, jazıra ǵumyryn tekke sarp eterin oılasańyz, qandaı aıanyshty edi. Munyń báriniń túbiri bilmeýden týyndap otyr. Endeshe, Sokrat jón aıtady: «Jalǵyz ǵana ıgilik bar, ol – bilim, jalǵyz ǵana jamandyq bar, ol – nadandyq». Bilmeýdiń saldarynan ómir boıy kúızelispen, bos saǵymǵa qumartyp, kip-kishkene alashubar sana túnegine qamalyp ótkenderge ne raýa? Kún sekildi júregine jalyndaı shashyrap sáýle taratýǵa múmkindik bermeı, ony ártúrli jaǵymsyz ǵadetter men minezderge tutqyndaǵan tasyr adamnyń azabyna ózinen ózge kim jazyqty? Mańynda shashylǵan altyn túıirshikterin baıqamastan, tomardyń qara kúıesine nazar salyp, ómirdi «tunjyr» dep kinálaıtyn jandar nege ǵalamǵa qarap oı júgirtpeıdi?
Kelesi jalǵyzdyq qamalynda shyraqshyny júzdestirdik. Ol aldyndaǵy shyraǵdanyn úzdiksiz jaǵyp, qaıta sóndirýmen aınalysady eken. «Kishkentaı hanzada quıttaı ǵalamshardyń deńgeıine keldi de, shyraqshyǵa taǵzym etti.
–Qaıyrly kún,–dedi ol. –Shyraǵdanyńdy nege óshirdiń?
–Kelisim solaı,–dedi shyraqshy. –Qaıyrly kún.
– Qandaı kelisim?
– Shyraǵdandy sóndirýdiń kelisimi. Qaıyrly kesh.
Ol shyraǵdandy qaıta jaqty.
– Nege qaıtadan jaqtyń?
– Kelisim solaı,–dep jaýap berdi shyraqshy».
Al Kishkentaı hanzadanyń janynda turǵan men bolsam shyraqshyǵa uzaq únsiz qaradym. Ol tek adamdardyń degenimen ǵana kún keshetin, jeke oılaý júıesi joq jan edi. Kezi kelgende shyraǵdandy óshirip, qaıta jaǵyp turýǵa buıryq alǵan ol ádetinen bir adym da taımaıdy. Igilik pen zulymdyq, ádep pen ınabatsyzdyq, ómir men ólim jaıly ózine shaq pikir qalyptastyra almaǵan soń joldaǵynyń aıdaýyna, izetsizdigine kóný baryp turǵan zalal emes pe?
Toǵaı-toǵaı sý eken, sýdan ushqan bý eken. Qarsaq jortpas qalyń eken,túlki jortpas túleı eken. Kishkentaı hanzada ekeýmiz jol boıy qanshama taǵdyrdy kórdik. Kórdik te áser aldyq, oı túıdik. Sirá, adam jalǵyzdyǵy bárinen qymbat, bárinen asyl. Nege deseńiz, óz jalǵyzdyǵynan ajyrap qalǵan adamdar da bar. Olar qaıtadan óz kúlkisi men shattyǵyn, óksigi men shynaıy muńyn izdeýge májbúr. Syrtqy sýyq jelderge urlanǵan boıyna ǵana tán súıkimdi kórinisterin qaıtaryp alý jolyndaǵy kúres – ádiletti, jigerli kúres.
Kishkentaı hanzada ekeýmiz sońynda bir qorytyndyǵa keldik. Naqtyraq aıtsaq, týa sala Jaratqannan berilgen rýhymyzdaǵy raıhan gúlin sýyq jelder ótinde soldyrmaý keregin uǵyndyq. О́ıtkeni «raıhan gúlin jalmap qoısa, siz ben biz úshin álem basqasha bop kóriner edi».
«Zeńgir kókke kóz salyńyzshy. О́zińizden: «Sol raıhan tiri me, álde ólip qaldy ma? Qoshaqan jalmap qoıǵan joq pa?» – dep surańyzshy. Sonda kózińiz jetedi: bári-bári basqasha kúıge túsedi...»